రావిపాటి త్రిపురాంతకుడు మొత్తం ఐదు విశిష్ట గ్రంథాలను ఉదాహరణము, శతకము, తారావళి, శాస్త్రకావ్యము, వీథి అన్న అయిదు విభిన్న ప్రక్రియలలో రచించినట్లు సాహితీవేత్తలు భావిస్తున్నారు.
జూలై 2026
ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు తొలి దశాబ్దాలు తెలుగు జాతికి, సాహిత్యానికి ఒక నూతన శకానికి నాంది పలికిన చారిత్రక సంధియుగం. అప్పటివరకు రాజులు, జమీందారుల ప్రాపకంలో ఆస్థానాలకే పరిమితమైన సాహిత్యం అశేష ఆంధ్రావళి దరిచేరింది ఈ కాలంలోనే. వలస పాలకులు ఏ స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసమో ప్రవేశపెట్టినప్పటికీ, వారు అమలు చేసిన నూతన విద్యావిధానం ద్వారా ప్రసరించిన క్రొత్త వెలుగులు, దానికి తోడైన ఆధునిక ముద్రణాయంత్రాల విస్తరణ — ఈ రెండూ అప్రయత్నంగానే సాహిత్యాన్ని రాజప్రాసాదాల నుంచి సామాన్య ప్రజానీకానికి చేరువ చేర్చిన కీలకమైన పరిణామదశ ఇది. అయితే, ఈ రకమైన పెనుమార్పుల వెనుక సృజనాత్మక రచనలు చేసే కవులు, రచయితల కలాలు ఎంతగా శ్రమించాయో, ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని సేకరించి, పరిష్కరించి, అచ్చువేసి తెలుగు సాహిత్యరంగంలో శాస్త్రీయ పరిశోధనాత్మక విమర్శనకు గట్టి పునాదులు వేసిన వైతాళికుల కృషికూడా అంతే చెప్పుకోదగ్గది. ముఖ్యంగా వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి, మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మవంటి పరిశోధనామూర్తులు పాడుబడిన దేవాలయాలు, పండితుల ఇళ్లల్లో మరుగున పడిపోయిన తాళపత్ర గ్రంథాలను సేకరించి, వాటిని ఒక క్రమపద్ధతిలో పరిష్కరించి అచ్చు వేయించారు. ప్రాచీన కావ్యాలను, చారిత్రక శాసనాలను సామాజిక, భాషాశాస్త్ర కోణాల్లో విమర్శనాత్మక విశ్లేషణలు చేసే గొప్ప సంస్కృతికి వీరు శ్రీకారం చుట్టారు. ఇదే సమయంలో కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు విజ్ఞానసర్వస్వ కృషి, గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు గ్రంథాలయ, పత్రికా రంగాల ఉద్యమాలు తెలుగు సమాజంలో నూతన చైతన్యాన్ని రగిలించాయి. పండితులకే పరిమితమైన భాషాశృంఖలాలను ఛేదించి, మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా భావవ్యక్తీకరణ ఉండాలని భావించిన గిడుగు-గురజాడల వ్యవహారికభాషోద్యమం ఉద్ధృతతరంగంలా లేచి ఆంధ్రదేశానంతటినీ ముంచెత్తింది ఈ కాలంలోనే. వీరంతా కాకుండా, తెర వెనుక ఉండి తెలుగు సాహిత్యానికి, అక్షరాలకు ప్రాణం పోసిన మరొక వర్గం పత్రికా సంపాదకులు, నిర్వాహకులు. నూతన రచయితలను ప్రోత్సహించి, భాషకు ఒక ప్రామాణికతను తెచ్చి, ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యాన్ని నవ్యయుగానికి నడిపించిన ఘనత తొలితరం పత్రికలకే దక్కుతుంది. ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు పత్రికా ప్రమాణాలకు, సాహిత్య విమర్శకు ఒక గీటురాయిగా నిలిచిన పత్రిక కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులు స్థాపించిన భారతి, 1924లో మాసపత్రికగా ప్రారంభమయ్యింది. అప్పట్లో భారతిలో తమ వ్యాసమో, కవితో అచ్చవడం కవులకు, పరిశోధకులకు ఒక జీవితకాలసాఫల్యంగా భావించేవారు. నిశితమైన విమర్శనాత్మకవ్యాసాలకు, చారిత్రకపరిశోధనలకు ఆ పత్రిక పెద్దపీట వేసింది. ఒక నిర్దిష్టమైన పత్రికా శైలిని, కచ్చితమైన సంపాదకీయ ప్రమాణాలను ఎక్కడా రాజీ పడకుండా పాటించడంలో ‘భారతి’ సృష్టించిన ఒరవడి అనితరసాధ్యం. కవులను, రచయితలను భక్తితో ఆరాధించడానికి బదులుగా, సునిశితమైన వివేచన, విశ్లేషణల ఆధారంగా సాగే లోతైన సాహిత్యవిమర్శకు ఆ పత్రిక ఒక అత్యున్నత వేదికగా నిలిచింది. ఈ పత్రికా సంపాదకులు కేవలం వచ్చిన రచనలన్నింటినీ అచ్చువేసే యంత్రకారులు కారు; వారు నిజమైన అక్షర శిల్పులు. ఒక బాధ్యతాయుతమైన సంపాదకీయ విధానంతో, భాషా ప్రమాణాలతో ప్రతి రచననూ పరిశీలించి, ఉత్తమస్థాయి రచనలనే మరింత ప్రామాణికంగా సరిదిద్ది ప్రచురించేవారు. సంప్రదాయాన్ని విస్మరించకుండానే ఆధునికతను ఆహ్వానించిన వీరి సమన్వయ దృష్టి అనన్య సామాన్యం. నేటి ఆధునిక డిజిటల్ యుగంలో, సాహిత్య పత్రికలను నడపడంలోనూ, ఉన్నతస్థాయి ప్రామాణికతను నిలుపుకోవడంలోనూ మనం ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను చూస్తే, ఎలాంటి సాంకేతికతా లేని ఆ రోజుల్లోనే వారు నెలకొల్పిన ప్రమాణాలు ఎంత గొప్పవో అర్థమవుతుంది. వారి అడుగుజాడలే నేటికీ తెలుగు సాహిత్య పత్రికలకు మార్గదర్శకాలు.
తాళపత్రాల చీకటి కొట్టులనుంచి ముద్రణాయంత్రపు వెలుగుల వైపు సాగిన ఆనాటి అక్షర ప్రస్థానం, నేడు అంతర్జాల పత్రికలు, విస్తృతమైన డిజిటల్ మాధ్యమాలపై బహుముఖంగా విస్తరిస్తోంది. ఆ వైతాళికులు రగిలించిన విమర్శనాత్మక స్ఫూర్తిని, శాస్త్రీయ జిజ్ఞాసను నిరంతరం కొనసాగించడమే మనం వారికిచ్చే నిజమైన నివాళి. అక్షరాన్ని ఆయుధంగా, ప్రమాణాలను ప్రాణంగా భావించిన ఆనాటి పరిశోధకులు, పత్రికాసంపాదకులు వెలిగించిన ఆ అక్షరజ్యోతులు — నేటికీ, ఏనాటికీ మనకు దారి చూపించే కరదీపికలే!
క్వాంటం ఆవిష్కరణే ఇరవయ్యో శతాబ్దపు భౌతికశాస్త్ర పరిశోధనలన్నింటికీ మూలపునాదిగా మారి, దాని పరిణామాన్ని పూర్తిగా శాసిస్తూ వచ్చింది. ఈ ఆవిష్కరణే లేకపోతే అణువులు, పరమాణువులు, వాటి రూపాంతరాలను నియంత్రించే శక్తి ప్రక్రియల గురించిన ఒక స్పష్టమైన సిద్ధాంతాన్ని నిర్మించడం సాధ్యమయ్యేదే కాదు.
వట్టి కలయని భావించి వనజ నేత్ర
చూడరాదని యనుకొని చూచి సీత
భయము నొందుచు మదిలోన భ్రాంతి తోడ
మరల మతిదప్పి నేలపై మహిజ కూలె!
ఓ బోర్డు మీద తప్పు రాస్తే చెరిపేసుకోవచ్చు, ఓ కాగితం మీదైతే చింపేసుకోవచ్చు. కానీ ఓ మనసు మీద తప్పు రాసుకుంటే?
ప్రాణంలేని యంత్రాలతో నింపిన కాంక్రీటు కీకారణ్యం
కలిసున్నా కనిపించని కంచెలతో కట్టిన ఏకాంత ద్వీపం
స్మార్ట్ ఫోన్ తెరపై వెచ్చదనం వెతుక్కునే
అస్థిపంజరం!
నెలపొడుపు ముంగిట్లో
మసకల పొద్దు
వెదురు బొంగురు గొంతు తీపిసడి సోకి
రిక్కిన వీనుల నూగు
గతంలో నాలో ఏముండేదో..
ఇప్పుడది లేని శూన్య స్థానాన్ని
శబ్ద రాహిత్యం అల్లుకుంది
ప్రేమ రాహిత్యం పట్టుకుంది
రిక్త చైతన్యం చుట్టుకుంది
తమిళ మూలంతో పాటుగా అవినేని భాస్కర్ అందించిన సంయుక్త మాయ కవితల తెలుగు అనువాదాలు. కాశీ నగరపు వీధులు, గంగానది అలలపై సాగే జీవితపు లోతులను ఈ కవితలు అన్వేషిస్తాయి.
ఇప్పటికీ ఒక నరం ఇంకా ప్లెక్ట్రమ్ కోసం
ఎదురు చూస్తూ ఆవిరినాపుకుంటూ
ఇప్పుడే ఒక తార తెగి ఆకసానికెగిసి టాటా కొడుతూ
కమాను రజను తగిలి ఖస్సుమన్న వయొలిన్
‘స్థితం’ కోరిక, ఒంటరితనం, అనుబంధం, జీవితపు అన్వేషణల మధ్య ఉండే సంక్లిష్ట సంబంధాన్ని లోతుగా ఆవిష్కరించే ఒక తాత్త్విక కథ. ఈ కథకు మూలస్తంభం అస్తిత్వపు ఆందోళన. కథానాయిక తన చుట్టూ ఉన్న సమాజం, సమాజం వేసే అంచనాలు, చివరికి తననుండి కూడా తాను పరాయీకరణకు గురైనట్లు భావిస్తుంది.
కావ్యాన్ని రచించే కవి అన్ని విధాలా రసానికి లోబడియే ఉండాలి. ఇతివృత్తంలో రసానికి అనుగుణంగా లేని స్థితి కనబడ్డప్పుడు ఆ స్థితిని భంగం చేసి అయినా సరే రసానుగుణంగా వేరే కథను సృజించాలి. కవి కేవలం ఇతివృత్తాన్ని నిర్వహిస్తే, అందువల్ల ఏ ప్రయోజనం కలగదు. నన్నయ భట్టారకుడు భారతమును రసనిర్భరమై ధ్వనివిలసితముగా తీర్చిదిద్దెను.
శాంతం పాపం! శాంతం పాపం! రాక్షసులకన్నా తమరే క్రూరులు. ఎందుకంటే,
లక్కయింటిలో నిద్రిస్తున్న అన్నదమ్ములను నిశాచరులు కాల్చనే కాల్చరు. వదిన తలను ఆవిధంగా తాకరు గాక తాకరు. యుద్ధంలో కొడుకును చంపాలన్న ఆలోచన కూడా రాదు వారికి. వికారశరీరులు, ఘోరవర్తనులూ అయినా కరుణను మాత్రం విడిచిపెట్టలేదు వారు.
హైడెగర్ ప్రధానగ్రంథం పేరు, “Being and Time”. Da-sein దేశాన్ని చెబుతోంది. ఈ కల్పితపదం, మనిషి దేశకాలాలకు అతీతమైన తత్త్వం కాడని, మనిషి సక్రియుడని, తన కర్మలచే తనను తాను నిర్మించుకుంటాడని, “బతకడం” మనిషి “ధర్మ”మని, (తత్త్వం కాదని) చెబుతుంది. ఇది హైడెగర్ పదప్రయోగము, అనువాదభాషావిషయము.
భారత యుద్ధం గురించి చదువుతున్నప్పుడు వచ్చే రకం సందేహాలే ట్రోయ్ యుద్ధం గురించి కూడా వస్తాయి. ఈ కథ పురాణమా? ఇతిహాసమా? ఈ యుద్ధం నిజంగా జరిగిందా? జరిగితే ఎప్పుడు జరిగింది?
రామాయణ, మహాభారతాలు చదవకుండా భారతీయ విలువలను, మనస్తత్త్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడం ఎంత కష్టమో అలాగే ఇలియాడ్, ఓడిస్సీ గ్రంథాలు చదవకుండా గ్రీసు దేశపు సంప్రదాయాలనే కాకుండా పాశ్చాత్య సంస్కృతిని, పాశ్చాత్య కళలనూ, పాశ్చాత్య ఆలోచనాసరళిని అర్థం చేసుకోవడం కష్టమే.
దాశరథిని ప్రేమించని సాహిత్యకులు తెలంగాణలో లేరు. దాశరథిచే స్వీకరింపబడని కావ్యవస్తువు తెలంగాణాలో లేదు. దాశరథి గీతాలు వినని రసికులు తెలంగాణమందుండరు. దాశరథియే తెలంగాణము – తెలంగాణమే దాశరథి.
ఎవరెస్ట్, అన్నపూర్ణ ట్రెక్లలో వారాల తరబడి గడిపాక కూడా మరో రెండు వారాలు మనస్లు ఒడిలో గడపాలన్న నిర్ణయానికి ఇదిగో – ఈ కొండలు, నదులు, అడవులు, గ్రామాలు, మఠాలు, మనుషులు, వాటి పిలుపులే, వారి తలపులే కారణమై ఉండాలి.
పుంభావసరస్వతి”గా విద్వద్గణాలచే కొనియాడబడిన సముద్ధండ పండితులు డా॥ కొరిడె రాజన్న శాస్త్రిగారి సుదీర్ఘ సాహిత్య ప్రస్థానం, కవితా వైభవం మరియు వారి జీవన రేఖల గురించి వారి కుమారులు కొరిడె విశ్వనాథశర్మ గారు అందిస్తున్న పరిచయం.
తృణ సస్య తరులందు యినుము కనకములందు
మణి సికత శిలలలో శుని హరిణములలో
గుణ శక్తి వైవిధ్య మనువంశికత నేర్పు
మనకు నన్యోనతను – మంకుతిమ్మ
బాలమురళికి సంగీతం తెలియదనీ, సంగీతానికే బాలమురళి తెలుసనే వారాయన. నాకు సా-పా-సాలు తెలియవు కానీ బాలమురళి తెలుసు.
ఇప్పుడు తెలుగు రాతలలో ఈ విరామస్థానాలు ఒక వరసా, వావీ లేకుండా అస్తవ్యస్తంగా కనబడుతున్నాయి. “సరి అయిన పద్ధతి ఏది?” అని ఎవరిని అడగడమో తెలియడం లేదు. మనకి తెలుగులో ఒక లక్షణ గ్రంథం (style manual) లేదాయె.
గతనెలలో ఈమాట యూట్యూబ్ ఛానెల్కు కొత్తగా అప్లోడ్ చేసిన రచనల వివరాలు ఇవీ.