వేలూరి గారిని ఇంటర్వ్యూ శ్రీనివాస్ గారూ, నేనూ చేసాము. వీడియో ఇంటర్వ్యూ చెయ్యాలన్నది మా ప్రణాలిక. వీడియో కెమేరా మొరాయించింది. అందువలన సెల్ ఫోనులో రికార్డు చేసాము.
కొన్ని ప్రశ్నలు శ్రీనివాస్ అడిగితే, మరికొన్ని నేను అడిగాను. మామూలు పత్రికల్లో ఇంటర్వ్యూల్లాగా, ప్రశ్నలడిగేవారి పేర్లు పెట్టలేదు.
ఇక్కడ ఎవరు ప్రశ్న అడిగారన్నది ముఖ్యం కాదు. ప్రశ్న ఏవిటన్నదే ముఖ్యం.
శ్రీశ్రీ అమెరికా వచ్చారా? అన్నది శ్రీనివాస్ గారు అడిగితే, తదుపరి ప్రశ్న నేను అడిగింది. శ్రీశ్రీ అమెరికా ప్రయాణం గురించి నాకు వివరం తెలుసు; అదీ వేలూరి గారి ద్వారానే! ఇది సవరించమని ఈమాటకి తెలియ పరుస్తాము.
సంజీవ్ దేవుకి రంగులు తెలీయవని చెప్పాను–అన్న మాట ఆ ఎగ్జిబిషన్ సమయంలో మాటల మధ్య అన్నారు. దానిమీద అక్కడ చర్చ జరిగుండకపోవచ్చు. అందుకే అదొక్క వాక్యం వేలూరి చెప్పారు. మేమూ దాన్ని పొడిగించలేదు. అంతే.
చిత్రలేఖనం వచ్చిన అందరికీ–ముఖ్యంగా పెయింటర్స్ (Water Colors or Oils) అందరికీ రంగుల ఎంపికపై అవగాహన వుండాలని లేదు. చిత్రకళలో రంగుల ఎంపికన్నది వేరే పెద్ద టాపిక్. వేలూరి గారు Modern Art Criticism మీద అమెరికాలో కోర్సులు చేసారు. ఒక పెయింటింగ్ ఎందుకు గొప్పదీ, ఎందుక్కాదూ అన్న అంశంపై గంటల కొద్దీ మాట్లాడగలరు–ఆయన పెయింటింగ్స్ వేయకపోయినా.
ఒకానొక సందర్భంలో –బాపు గారికీ కలర్స్ ఎంపిక సరిగా వుండదని నేనే అన్నాను ఆయనతోనే, డైరెక్టుగా. ఆయన పగలబడి నవ్వి–నేను గీతాకారుణ్ణి; కలర్కారుణ్ణి కాదంటూ భుజం తట్టారు.
నేను అలా అన్నానని ఆయన నాపై కోపగించుకోలేదు. బొమ్మల గురించి నీకేం తెలుసూ అని నన్ను తిట్టలేదు.
ప్రతీ ఆర్టిస్టుకూ కొన్ని ప్రత్యేకతలుంటాయి. కొన్ని అంశాల్లో పట్టింపు వుండదు. సరిగ్గా సంజీవ్దేవు గారి విషయంలో కూడా వేలూరి గారి మాటలివే. ఆయన రంగుల ఎంపిక అద్భుతంగా వుండదు. అద్భుతంగా గీతలుంటాయి. అందులో తక్కువ చేసిందీ, కించపరిచిందీ ఏమీ లేదు. కొంతమంది కవిత్వమూ, కథలూ రెండూ రాస్తారు. మీ కథలు బావుంటాయి, కవిత్వం కన్నా–అంటే కవిత్వం రాదన్నట్లు, తక్కువ చేసినట్లు భావించడం పొరపాటు.
ఈ క్రింది వాక్యం పెట్టమని ఈమాట వారిని అడుగుతాను.
“తామర కొలనులో మందారం (Hibiscus on the Lake)”
మా ఇంటర్వ్యూలో అసంబద్ధతలు సూచించినందుకు ధన్యవాదాలు.
వేలూరి గారి అరవయ్యేళ్ళ అమెరికా జీవితంలో ఇంకా చాలా ఆశ్చర్యకరమైన, గమ్మత్తైన అంశాలు ఖచ్చితంగా ఉండే వుంటాయి (నాకు తెలుసు). ఆయనే రాయాలి లేదా మాట్లాడాలి.
మా పరిధిలో మేము ప్రశ్నలడిగాం–అంతే.
ఏవైనా తప్పులు దొర్లితే మా అవగాహనా లోపమే.
ఈ సారికి మమ్మల్ని ఒగ్గేయండి 🙂
మెచ్చుకున్నందుకు రంగారావుకి థాంక్స్. “ఎలక్ట్రిక్ బల్బ్ కనిపెట్టక మునుపు ఎడిసన్ ఏ దీపపు కాంతిలో ప్రయోగాలు చేశారో చెబితే బాగుండేది.” నిజమే; ఎడిసనే కాదు, ఎవరైనా చీకటిని ఎలా ఛేదించేవారు?
రాబర్ట్ గోర్డన్, తన ఉద్గ్రంథంలో [1] అంటాడు: “an essential characteristic of the 1870 dwelling was its dimness after dark.” ఎక్కువగా ఇళ్ళల్లో కొవ్వొత్తులు, తిమింగిల తైల దీపాలు (whale oil lamps) వాడేవారు; పెన్సెల్వేనియాలో 1850 ప్రాంతాల్లో కనుగొన్న కిరొసిన్ దీపాలు అప్పటికింకా కొత్త. తిమింగిలం చర్మాన్ని బాగా మరగబెట్టితే దాని కొవ్వునుండి వచ్చేది తిమింగిల తైలం. Herman Melville (1819-1891) ప్రఖ్యాత 1851 అమెరికన్ నవల “మోబీ-డిక్” (ముందటి పేరు “The Whale”) నుండి:
“Assuming the blubber to be the skin of the whale; then, when this skin, as in the case of a very large Sperm Whale, will yield the bulk of one hundred barrels of oil; and, when it is considered that, in quantity, or rather weight, that oil, in its expressed state, is only three fourths, and not the entire substance of the coat; some idea may hence be had of the enormousness of that animated mass, a mere part of whose mere integument yields such a lake of liquid as that. Reckoning ten barrels to the ton, you have ten tons for the net weight of only three quarters of the stuff of the whale’s skin.
…
It does seem to me, that herein we see the rare virtue of a strong individual vitality, and the rare virtue of thick walls, and the rare virtue of interior spaciousness. Oh, man! admire and model thyself after the whale! Do thou, too, remain warm among ice. Do thou, too, live in this world without being of it. Be cool at the equator; keep thy blood fluid at the Pole. Like the great dome of St. Peter’s, and like the great whale, retain, O man! in all seasons a temperature of thine own.
But how easy and how hopeless to teach these fine things! Of erections, how few are domed like St. Peter’s! of creatures, how few vast as the whale!”
మెన్లో పార్క్ ల్యాబ్ లో కొవ్వొత్తులు, కిరొసిన్ దీపాలు, గ్యాస్ దీపాలు వాడేవాళ్ళు. గ్యాస్ దీపాలకన్నా విద్యుద్దీపాలు చవకగా అందరికీ అందుబాటులోకి రావాలన్నది ఎడిసన్ ధ్యేయం: “to effect exact limitation of all done by gas, to replace lighting by gas by lighting by electricity.”ఎడిసన్ సమాంతర సర్క్యూట్ గ్యాస్ దీపాలని అనుసరిస్తూ వచ్చినదే.
[1] The Rise and Fall of American Growth: The U.S. Standard of Living Since the Civil War. Robert J. Gordon. Princeton University Press. 2016.
హనుమంతరావు గారి వ్యాసం ఆద్యంతం ఆసక్తికరంగా సాగింది. అసలు ఇది వ్యాసంలా లేదు. రచయిత మన ముందు కూర్చుని మన కళ్లలోకి చూస్తూ చేసిన ఉపన్యాసంలా సాగిన conversational style narrative పాఠకులను ఆకట్టుకునేలా బాగుంది. మొదటి పేరా చూశాక గదికి సరిపోయే కంప్యూటర్ మొదలు నేడు అన్నం తినే కంచం అంత జాగాలో ఇమిడే ల్యాప్ టాప్ వరకు జరిగిన పరిణామ క్రమం గురించి చెబుతారని అనిపించింది. కానీ, ఇది వ్యాస పరంపర అంటున్నారు గనక కంప్యూటర్ పరిణామ క్రమం గురించి మరొక వ్యాసంలో చెబుతారని ఆశిస్తున్నాను. అయితే ఎలక్ట్రిక్ బల్బ్ కనిపెట్టక మునుపు ఎడిసన్ ఏ దీపపు కాంతిలో ప్రయోగాలు చేశారో చెబితే బాగుండేది అనిపించింది. ఈ వాక్యం చదువుతుంటే ప్రముఖ కథా రచయిత, మా గురువుగారు కీ శే పెద్దిబొట్ల సుబ్బరామయ్య గారు గుర్తుకొచ్చారు. మనం అనునిత్యం వాడే బల్బు కాంతిలో మనకి కనిపించని అనేక విషయాలు తెలిపిన హనుమంతరావు గారికి అభినందనలు.
శర్మ గారి ఉదంతం సరదాగా ఉంది. ‘అది [శంకరాభరణం] సంగీతపరమైనది. మీకు అవసరమా?’ అంటే నాకీ చలసాని రచన గుర్తొచ్చింది:
ఏడాదిన్నర క్రితం, అమెరికాలో పర్యటిస్తుండగా…!
వాషింగ్టన్ లోని మా ‘హోస్టు’ల ఇంట్లో నేనదివరకే చూసేసి, మళ్ళీ చూడాలనుకుంటున్న ఇంగ్లీషు సినిమాల వీడియో కాసెట్లనేకం కనిపించేయి.
వాటిల్లోనుంచి నాకు మరీ ఇష్టమైన నాలుగింటిని ఎన్నిక చేసేను. వాటిల్లో ఓ కాసెట్ మా ఆవిడకు చూపించి అడిగేను. “మూడు నాలుగ్గంటలు పడుతుందీ సినిమా! అద్భుతంగా ఉంటుంది గానీ, చూసే ఓపిక ఉందా?” అని అప్పుడు రాత్రి తొమ్మిది గంటలు! మేమిద్దరం పగలంతా మ్యూజియంలు, ఆర్టు గ్యాలరీలు చూసి, చూసి, నడిచి, నడిచి అలసిపోయున్నాం.
“చూద్దాం! కానీ, పేరుని బట్టి చూస్తే ఇదేదో “మ్యూజిక్” సిన్మాలా ఉందే. మరి మీరు…?” అని సందేహించిందావిడ.
“అవును! నేనీ సిన్మా ముప్పయేళ్ళ క్రిందటనుకుంటా, మొదటిసారిగా హైదరాబాదులో చూశాను. అప్పటికే నాకు బ్రహ్మచెవుడు గదా! అదే సినిమాను మళ్ళీ ఇప్పుడు చూడాలంకుంటున్నానంటే… వింటూ నువ్వింకెంతగా ఎంజాయ్ చేయగలవో గదా!” అని కాసెట్ ను విసిఆర్ లో కెక్కించాను.
నాకే ఆశ్చర్యం కలిగేలా… సుదీర్ఘమైన ఆ సినిమా పూర్తయేదాకా ఆవిడ లేవలేదు, కదల్లేదు!
“చాలా చాలా బాగుందండీ! ఇదింత బాగుంటుందని మీకెలా తెలిసిందీ?” అని ఆశ్చర్యపోయిందామె మరే ప్రపంచం నుండో ఈ బాహ్య ప్రపంచంలోకి వచ్చిపడిన దానిలా!
“నీవు చెవులతో వింటావు! నేను కళ్ళతో వింటాను” అన్నాన్నేను.
ఆ సినిమ పేరు “సౌండ్ ఆఫ్ మ్యూజిక్!”
కథ, కథనం, నటన, సంగీతం, పాటలు, ఛాయాగ్రహణం, లొకేషన్లు, అన్నీ అందంగా కలగలసిపోయిన అపురూప చిత్రమది. అక్షరాలా కళాఖండం!
ఆనాడు నన్నంతగా ఆకట్టుకున్నదా కళాత్మకతే! ఆంగ్ల చిత్రాల పట్ల అంతగా ఆసక్తి చూపని మా ఆవిడను సంభ్రమంలో ముంచి తదాత్మ్యతకు లోను చేసిందీ ఆ కళాత్మకతే!
వేలూరి గారు, “సంజీవదేవ్కి రంగులు తెలియవు,” అంటే మనసు చివుక్కుమంది. చిత్రకళ గురించి నాకేమీ తెలియదు కనుక మిన్నకుంటాను. ముగించే ముందు, సంజీవదేవ్ మొదటి పుస్తకం, “రసరేఖలు.” దాని ఎడిటింగ్ లో నార్ల చిరంజీవికి సహకరించిన ఇరవై రెండేళ్ల కుర్రాడు, ఫైన్ ఆర్ట్స్ కాలేజీలో చిత్రకళా విద్యార్థి తనేనంటూ, చలసాని, “అది 1963 ఏప్రిల్ నాటికి తెలుగులో చిత్రకళకు సంబంధించిన ఏకైక గ్రంథం,” అన్నారు.
హనుమంతరావుగారు చెప్పింది నిజం. చలసాని ప్రసాదరావుగారికి చిన్నప్పుడు టైఫాయిడ్ వచ్చి, వినికిడి పోయింది. మాటపోలేదు. అయితే తాను ఏ బేస్ లో మాట్లాడుతున్నారో తెలియక, వారు అదో గొంతుతో మాట్లాడేవారు. ఆ మాట మనకి అర్థమయ్యేదికాదు.
వారికి వినిపించదు కనుక, చిట్టీల మీద రాసి మనని చూపించమనేవారు. వారు మాత్రం రాసేవారు కాదు. మాట్లాడేవారు. అర్థంకాకపోతే వారు కూడా రాసి అప్పుడప్పుడూ చూపించేవారు.
ఈ సందర్భంగా… నిజంగా జరిగిన ఒకనొక సంఘటన ఇక్కడ చెబుతాను. ఇది అప్రస్తుతం అయినా సహోద్యోగిని సరదాగా తలచుకోవడం నాకు మహదానందం.
శంకరాభరణం సినిమా విడుదలయింది. విజయఢంకా మోగిస్తున్నది. చూడనివ్యక్తి లేడు. తానూ ఆ సినిమా చూస్తానన్నారు చలసాని. ‘అది సంగీతపరమైనది. మీకు అవసరమా?’ అని తెగించి అడగలేకపోయాను వారిని. ‘‘పదండయితే, చూద్దాం’’ అన్నాను.
సినిమాకు బయల్దేరాం.
కోఠీలోని రాయల్ థియెటర్లో ఇద్దరం సినిమాచూశాం. తర్వాత ఆ పక్కనే ఉన్న స్వీట్ స్టాల్ కి వెళ్లాం.
‘‘ఏం తింటావు?’’ అడిగారు నన్ను చలసాని.
కోవా, ఉల్లిపకోడా చూపించాను.
వాటిని రెండేసి ప్లేట్లు తెమ్మని చెప్పారు చలసాని. తింటూ ఇద్దరం మాటల్లో పడ్డాం. ఆ రోజుల్లో కాళీపట్నంగారికి సాహిత్య అకాడెమీ అవార్డు వచ్చింది. విరసంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషిస్తూ ఆ అవార్డు కాళీపట్నం తీసుకోవడం ఎంత వరకూ సమంజసం అన్నది చర్చ.
‘‘తప్పేం ఉంది? తీసుకోవచ్చు. ’’ అంటాను నేను. ఆ సంగతిని చేతివేలితో గాలిలో రాసి చెప్పాను. (చలసానిగారికి గాలిలో రాసినా అర్థం అయ్యేది. ) కూడదంటూ చలసాని మాట్లాడుతున్నారు.
చర్చ పాకానపడ్డది. నా భావాలన్నీ కూడా తెచ్చుకున్న న్యూస్ ప్రింట్ మీదా, గాలిలోనూ రాస్తూ రెచ్చిపోతున్నాను.
చలసాని కూడా గట్టిగా మాట్లాడుతూ, మరింతగా రెచ్చిపోతున్నారు.
ఇదంతా మాకు కోవా, పకోడీ సప్లయ్ చేసిన సర్వర్లు చూసి, నవ్వుకుంటున్నారు. వారి నవ్వునీ, అందులోని అంతరార్ధాన్నీ చలసాని గమనించారు. గమనించి, సన్నగా నవ్వుతూ…
‘‘వాళ్లు నిన్ను మూగవాడు అనుకుంటున్నారు. ’’ అన్నారు నాతో.
అంతే! నాకు నవ్వాగలేదు. నవ్వుతూనే…
‘‘ఇదిగో! మీరిద్దరూ ఇలా రండయ్యా. ’’ అని సర్వర్లను పిలిచాను.
చక్కగా ఇంటర్వ్యూ చేసినందుకు పరుచూరి, గొర్తి గార్లకు, ఇచ్చినందుకు వేలూరి గారికి, ప్రచురించినందుకు సంపాదకులకు, కృతజ్ఞతలు. అమూల్యమైన ప్రచురణ అయినా, ఒకటి రెండు నచ్చనివి ప్రస్తావిస్తాను.
“శ్రీశ్రీ అమెరికా వచ్చారా?” అని అడిగి, వెంటనే, “మీరు శ్రీశ్రీగారి మాటల్ని రేడియో స్టేషన్లో రికార్డు చేయించారు కదా!” అనడం అసంబద్ధంగా ఉంది.
“ప్రసాదరావుగారు మాట్లాడలేక పోయేవారు. అప్పటికే మాట పోయింది. పేపర్ మీద నోట్ లాగా రాసిస్తుండేవాడిని. … చలసాని ప్రసాదరావుగారి గురించి తెలుసుకోవాలంటే… He is a peculiar person. చాలా తక్కువమందికి తెలుసును.”
చిన్నప్పుడే చలసానికి జబ్బు వచ్చి వినికిడి పోయిందని చదివాను; అందుకే నోట్ రాసి చూపెట్టడం, మాట పోయినందుకు అయి ఉండదు. సందర్భం కళ కావున చలసాని దాంట్లో ఏం సాధించారో, చెప్తే, అడిగితే, బావుండేది.
“ఏదో తామర కొలనులో మందారం పువ్వో అదేదో… మన అంపశయ్య నవీన్ రాశాడు దానిమీద. దట్స్ నాట్ క్రిటిసిజమ్. ఆయన సరిగ్గా ట్రాన్స్లేట్ చేయలేదని. పోనీ నువ్వు చెయ్. ఇంతకంటే బెటర్ ట్రాన్స్లేషన్ నువ్వు చేసి చూపించు. (తమ్మినేని యదుకుల) భూషణ్తో కూడా ఇదే గొడవ. భూషణ్ బాగా చదువుకుంటాడు. ఉమాకాన్తమ్ని గుర్తుంచుకున్నామా? లేదు. … కావ్యం మీద పుస్తకమే రాశాడాయన. నేటికాలపు కవి ఎలావుండాలి? అనో ఏమో. చదివారా మీరా పుస్తకం? ఏమైంది, ఎవరు గుర్తున్నారు? ”
ఇక్కడ రచనలని నిర్దిష్టంగా ప్రస్తావించకపోవడం, ఇంకాస్త లోతుకు వెళ్ళి తెలుసుకుందామనుకునే చదువరులలో, గందరగోళం కలిగిస్తుంది. “తామర కొలనులో మందారం,” అంటే వెల్చేరు, “Hibiscus on the Lake,” మనసులో మెదిలింది. దానిని నవీన్ విమర్శించారా? ఎక్కడ? తమ్మినేని, “నేటి కాలపు కవిత్వం – తీరుతెన్నులు,” లో “వెల్చేరు… ఏమి తేల్చారు? అన్న ప్రశ్న తలెత్తక మానదు. మందారం తేల లేదు … సరికదా,” అన్నారు. అక్కిరాజు ఉమాకాంత విద్యాశేఖరుల, “నేటికాలపు కవిత్వం,” పీఠికలో చేకూరి, “సారాంశం చెపితే అక్కిరాజు ఉమాకాంతం గారి నిర్ణయాలు ముఖ్యం కాదు. ఆయన ఆవేదన నిజమైనది. ఆంతర్యం గొప్పది. సాహిత్య దీక్షా, సహేతుక వాద పద్ధతి ఈ జాతికి శాస్వతంగా ఇచ్చిన ఆయన ఆదర్శాలు,” అన్నారు.
“నేను సంపాదకునిగా ఉన్నన్నాళ్ళు, ఈమాటకు ఆ రకమైన స్ట్రక్చర్ ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించాను.”
వేలూరి గారు “ఈమాట” ని న్యూయార్కర్ పత్రిక స్థాయిలో మలచాలని యత్నించడం చెప్పుకోదగ్గ విషయం. మొన్న నా వ్యాసానికి చివరి మెరుగులు దిద్దుతుండగా, సంపాదకులతో నేను ‘కామా’ ల గురించి తర్జన భర్జన పడాల్సొచ్చింది. విరామ చిహ్నాలవరకైనా, ఈమాట న్యూయార్కర్ పద్ధతిని అవలంబిస్తే బావుండు.
చివరగా, వేలూరి గారితో నాకు ఇరవై ఏళ్ళ క్రితం, డెట్రాయిట్ లో తానా సభల సందర్భంగా పరిచయం. కన్నెగంటి రామారావూ, నేనూ కాలువ పక్కన నడుస్తూ వేలూరి గారితో మాట్లాడుతుంటే, వారన్న ఓ మాట, “శ్రీశ్రీ కవిత్వం లోని మాటల కర్థం తెలియకుండానే పొగిడే వాళ్ళు అనేకం,” నాకిప్పటికీ గుర్తు. “షెల్లీ కవనపు హల్లీసకమూ,” అని తన్మయించడమే కాని, హల్లీసకం అంటే అర్థం తెలియదే అని నేను మనసులో అనుకున్నాను. అప్పటి నుండి, నా చదువు కాస్త కుంటు పడింది – అర్థం తెలియని పదం తగిలితే, నిఘంటువులో వెతక్కుండా ముందుకు పోలేక. అందుకూ, మరెన్నెటికో మార్గదర్శకులుగా ఉన్నందుకూ, శ్లాఘనీయులైన వేలూరి గారికి కృతజ్ఞతలతో,
రచయితకి విషయంపై సాధికారికత, భాషపై పట్టు కలవని రుజువవుతోంది. ముగ్గురు ఉద్దండులను (అరిస్టాటిల్, సెయింట్ అగస్టీన్, న్యూటన్) ఉటంకించారు, కాని ఐన్స్టయిన్ ని ప్రస్తావించక పోవడం లోపంగా తోస్తుంది.
తెలుగు సాంకేతిక పదాలని వాడటంలో తగిన శ్రద్ధ చూపినట్లు కొట్టొచ్చినట్లు తెలుస్తుంది. జడోష్ణతకి (entropy) మాత్రం ఆంధ్రభారతిని సంప్రదించవలసి వచ్చింది. జడ+ఉష్ణత అనుకుంటే జడ అంటే జడత్వమా? అది సరైనదేనా?
ఎంట్రొపీ అంటే ఏమి నష్టం? తన పుస్తకం ఒకదానిని, మహీధర తన అభిమాన రచయిత JBS Haldaneకి అంకితమిస్తూ: “You can not keep out foreign words as you keep out foreign manufactured goods. Perhaps Telugu accepts them more easily than any other Indian language and this will certainly help to make it a rival to Hindi in teaching Science, Medicine and Engineering.” JBS Haldane. The Hindu (27-4-1958)
Entropy మాట ఎవరికీ అర్థం కాదని కొందరు చమత్కరించారు. నేనీ మధ్య ఇటాలియన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త, Carlo Rovelli, వ్రాసిన, “The Order of Time,” చదివాను (సన్నదే అయినా అర్థమయింది సగమే). దానిలో అంటాడు:
“Clausius introduces a quantity that measures this irreversible progress of heat in only one direction and, since he was a cultivated German, he gives it a name taken from ancient Greek – entropy:”
Clausius explained: “I prefer going to the ancient languages for the names of important scientific quantities, so that they may mean the same thing in all living tongues. I propose, therefore, to call S the entropy of a body, after the Greek word “transformation.” I have designedly coined the word entropy to be similar to energy, for these two quantities are so analogous in their physical significance, that an analogy of denominations seems to me helpful.”
ఈమధ్యనే చనిపోయిన అమెరికన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త, Leon Cooper, వేసిన చెణుకు: “By doing this, rather than extracting a name from the body of the current language (say: lost heat), he succeeded in coining a word that meant the same thing to everybody: nothing”.
(హాస్యప్రియులకు: అమెరికన్ కామెడీ షో Big Bang Theoryలోని నలుగురు యువ CalTech శాస్త్రవేత్తలలో Sheldon Cooper ఒకరు.)
Rovelli పుస్తకం చివర్లో అంటాడు: “Yaksa asks … Yudhistira, what is the greatest of all mysteries. The answer given resounds across millennia: ‘Every day countless people die, and yet those who remain live as if they are immortals.'”
నాకో ధర్మసందేహం: ఇంత ముఖ్యమైన ప్ర.జ.ను మన ఎర్రాప్రెగడ అరణ్యపర్వంలో ఎందుకు ఉంచలేదు
చాలా ఉపయోగకరమైన వ్యాసం. ఎలనాగ గారు ఇలాంటివి కొనసాగిస్తారని ఆశిస్తాను.
ఓ సూచన: ఒకే వాక్యంలో పదస్వరూప దోషాలు, వ్యాకరణ దోషాలు కలపకుండా దేనికది వేరుగా వివరిస్తే సులభంగా అర్థమవుతుంది.
సమిష్టి, సాంప్రదాయము సబబేనంటుంది ఆంధ్రభారతి లోని బ్రౌణ్య నిఘంటువు.
“బయటికి వెళ్ళడానికి కనీసం రెండు జతల బట్టలైనా ఉండాలి,” సరిగానే ఉంది కాని “కనీసం బయటికి వెళ్ళడానికి రెండు మూడు జతల మంచి బట్టలైనా ఉండాలి” లోని కొంత భావాన్ని (“మంచి” ని) మింగేసింది.
“బయటికి వెళ్ళడానికి కనీసం రెండు జతల బట్టలైనా మంచివి ఉండాలి,” అనో
“బయటికి వెళ్ళడానికి మంచి బట్టలు కనీసం రెండు జతలైనా ఉండాలి,” అనో రాయాలి.
Sound advice from the mentor but must have meant ‘concise’ not ‘cryptic’.
“Vigorous writing is concise. A sentence should contain no unnecessary words, a paragraph no unnecessary sentences, for the same reason that a drawing should have no unnecessary lines and a machine no unnecessary parts. This requires not that the writer make all sentences short, or avoid all detail and treat subjects only in outline, but that every word tell.” – Strunk and White.
Sad even now there’s none in Telugu similar to “The Elements of Style”.
వేలూరిగారితో ఒక సంభాషణ గురించి సాయి బ్రహ్మానందం గొర్తి అభిప్రాయం:
04/08/2025 2:00 am
హనుమంతరావు గారికి:
మీరు సూచించిన అసంబద్ధత గురించి, నా వివరణ.
వేలూరి గారిని ఇంటర్వ్యూ శ్రీనివాస్ గారూ, నేనూ చేసాము. వీడియో ఇంటర్వ్యూ చెయ్యాలన్నది మా ప్రణాలిక. వీడియో కెమేరా మొరాయించింది. అందువలన సెల్ ఫోనులో రికార్డు చేసాము.
కొన్ని ప్రశ్నలు శ్రీనివాస్ అడిగితే, మరికొన్ని నేను అడిగాను. మామూలు పత్రికల్లో ఇంటర్వ్యూల్లాగా, ప్రశ్నలడిగేవారి పేర్లు పెట్టలేదు.
ఇక్కడ ఎవరు ప్రశ్న అడిగారన్నది ముఖ్యం కాదు. ప్రశ్న ఏవిటన్నదే ముఖ్యం.
శ్రీశ్రీ అమెరికా వచ్చారా? అన్నది శ్రీనివాస్ గారు అడిగితే, తదుపరి ప్రశ్న నేను అడిగింది. శ్రీశ్రీ అమెరికా ప్రయాణం గురించి నాకు వివరం తెలుసు; అదీ వేలూరి గారి ద్వారానే! ఇది సవరించమని ఈమాటకి తెలియ పరుస్తాము.
సంజీవ్ దేవుకి రంగులు తెలీయవని చెప్పాను–అన్న మాట ఆ ఎగ్జిబిషన్ సమయంలో మాటల మధ్య అన్నారు. దానిమీద అక్కడ చర్చ జరిగుండకపోవచ్చు. అందుకే అదొక్క వాక్యం వేలూరి చెప్పారు. మేమూ దాన్ని పొడిగించలేదు. అంతే.
చిత్రలేఖనం వచ్చిన అందరికీ–ముఖ్యంగా పెయింటర్స్ (Water Colors or Oils) అందరికీ రంగుల ఎంపికపై అవగాహన వుండాలని లేదు. చిత్రకళలో రంగుల ఎంపికన్నది వేరే పెద్ద టాపిక్. వేలూరి గారు Modern Art Criticism మీద అమెరికాలో కోర్సులు చేసారు. ఒక పెయింటింగ్ ఎందుకు గొప్పదీ, ఎందుక్కాదూ అన్న అంశంపై గంటల కొద్దీ మాట్లాడగలరు–ఆయన పెయింటింగ్స్ వేయకపోయినా.
ఒకానొక సందర్భంలో –బాపు గారికీ కలర్స్ ఎంపిక సరిగా వుండదని నేనే అన్నాను ఆయనతోనే, డైరెక్టుగా. ఆయన పగలబడి నవ్వి–నేను గీతాకారుణ్ణి; కలర్కారుణ్ణి కాదంటూ భుజం తట్టారు.
నేను అలా అన్నానని ఆయన నాపై కోపగించుకోలేదు. బొమ్మల గురించి నీకేం తెలుసూ అని నన్ను తిట్టలేదు.
ప్రతీ ఆర్టిస్టుకూ కొన్ని ప్రత్యేకతలుంటాయి. కొన్ని అంశాల్లో పట్టింపు వుండదు. సరిగ్గా సంజీవ్దేవు గారి విషయంలో కూడా వేలూరి గారి మాటలివే. ఆయన రంగుల ఎంపిక అద్భుతంగా వుండదు. అద్భుతంగా గీతలుంటాయి. అందులో తక్కువ చేసిందీ, కించపరిచిందీ ఏమీ లేదు. కొంతమంది కవిత్వమూ, కథలూ రెండూ రాస్తారు. మీ కథలు బావుంటాయి, కవిత్వం కన్నా–అంటే కవిత్వం రాదన్నట్లు, తక్కువ చేసినట్లు భావించడం పొరపాటు.
ఈ క్రింది వాక్యం పెట్టమని ఈమాట వారిని అడుగుతాను.
“తామర కొలనులో మందారం (Hibiscus on the Lake)”
మా ఇంటర్వ్యూలో అసంబద్ధతలు సూచించినందుకు ధన్యవాదాలు.
వేలూరి గారి అరవయ్యేళ్ళ అమెరికా జీవితంలో ఇంకా చాలా ఆశ్చర్యకరమైన, గమ్మత్తైన అంశాలు ఖచ్చితంగా ఉండే వుంటాయి (నాకు తెలుసు). ఆయనే రాయాలి లేదా మాట్లాడాలి.
మా పరిధిలో మేము ప్రశ్నలడిగాం–అంతే.
ఏవైనా తప్పులు దొర్లితే మా అవగాహనా లోపమే.
ఈ సారికి మమ్మల్ని ఒగ్గేయండి 🙂
కంప్యూటర్ చిప్ కథ – 1: మసకబారిన ఎడిసన్ విద్యుద్దీపం గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
04/06/2025 1:37 am
మెచ్చుకున్నందుకు రంగారావుకి థాంక్స్. “ఎలక్ట్రిక్ బల్బ్ కనిపెట్టక మునుపు ఎడిసన్ ఏ దీపపు కాంతిలో ప్రయోగాలు చేశారో చెబితే బాగుండేది.” నిజమే; ఎడిసనే కాదు, ఎవరైనా చీకటిని ఎలా ఛేదించేవారు?
రాబర్ట్ గోర్డన్, తన ఉద్గ్రంథంలో [1] అంటాడు: “an essential characteristic of the 1870 dwelling was its dimness after dark.” ఎక్కువగా ఇళ్ళల్లో కొవ్వొత్తులు, తిమింగిల తైల దీపాలు (whale oil lamps) వాడేవారు; పెన్సెల్వేనియాలో 1850 ప్రాంతాల్లో కనుగొన్న కిరొసిన్ దీపాలు అప్పటికింకా కొత్త. తిమింగిలం చర్మాన్ని బాగా మరగబెట్టితే దాని కొవ్వునుండి వచ్చేది తిమింగిల తైలం. Herman Melville (1819-1891) ప్రఖ్యాత 1851 అమెరికన్ నవల “మోబీ-డిక్” (ముందటి పేరు “The Whale”) నుండి:
“Assuming the blubber to be the skin of the whale; then, when this skin, as in the case of a very large Sperm Whale, will yield the bulk of one hundred barrels of oil; and, when it is considered that, in quantity, or rather weight, that oil, in its expressed state, is only three fourths, and not the entire substance of the coat; some idea may hence be had of the enormousness of that animated mass, a mere part of whose mere integument yields such a lake of liquid as that. Reckoning ten barrels to the ton, you have ten tons for the net weight of only three quarters of the stuff of the whale’s skin.
…
It does seem to me, that herein we see the rare virtue of a strong individual vitality, and the rare virtue of thick walls, and the rare virtue of interior spaciousness. Oh, man! admire and model thyself after the whale! Do thou, too, remain warm among ice. Do thou, too, live in this world without being of it. Be cool at the equator; keep thy blood fluid at the Pole. Like the great dome of St. Peter’s, and like the great whale, retain, O man! in all seasons a temperature of thine own.
But how easy and how hopeless to teach these fine things! Of erections, how few are domed like St. Peter’s! of creatures, how few vast as the whale!”
మెన్లో పార్క్ ల్యాబ్ లో కొవ్వొత్తులు, కిరొసిన్ దీపాలు, గ్యాస్ దీపాలు వాడేవాళ్ళు. గ్యాస్ దీపాలకన్నా విద్యుద్దీపాలు చవకగా అందరికీ అందుబాటులోకి రావాలన్నది ఎడిసన్ ధ్యేయం: “to effect exact limitation of all done by gas, to replace lighting by gas by lighting by electricity.”ఎడిసన్ సమాంతర సర్క్యూట్ గ్యాస్ దీపాలని అనుసరిస్తూ వచ్చినదే.
[1] The Rise and Fall of American Growth: The U.S. Standard of Living Since the Civil War. Robert J. Gordon. Princeton University Press. 2016.
కొడవళ్ళ హనుమమంతరావు
కంప్యూటర్ చిప్ కథ – 1: మసకబారిన ఎడిసన్ విద్యుద్దీపం గురించి గుమ్మడిదల రంగారావు అభిప్రాయం:
04/05/2025 12:36 pm
హనుమంతరావు గారి వ్యాసం ఆద్యంతం ఆసక్తికరంగా సాగింది. అసలు ఇది వ్యాసంలా లేదు. రచయిత మన ముందు కూర్చుని మన కళ్లలోకి చూస్తూ చేసిన ఉపన్యాసంలా సాగిన conversational style narrative పాఠకులను ఆకట్టుకునేలా బాగుంది. మొదటి పేరా చూశాక గదికి సరిపోయే కంప్యూటర్ మొదలు నేడు అన్నం తినే కంచం అంత జాగాలో ఇమిడే ల్యాప్ టాప్ వరకు జరిగిన పరిణామ క్రమం గురించి చెబుతారని అనిపించింది. కానీ, ఇది వ్యాస పరంపర అంటున్నారు గనక కంప్యూటర్ పరిణామ క్రమం గురించి మరొక వ్యాసంలో చెబుతారని ఆశిస్తున్నాను. అయితే ఎలక్ట్రిక్ బల్బ్ కనిపెట్టక మునుపు ఎడిసన్ ఏ దీపపు కాంతిలో ప్రయోగాలు చేశారో చెబితే బాగుండేది అనిపించింది. ఈ వాక్యం చదువుతుంటే ప్రముఖ కథా రచయిత, మా గురువుగారు కీ శే పెద్దిబొట్ల సుబ్బరామయ్య గారు గుర్తుకొచ్చారు. మనం అనునిత్యం వాడే బల్బు కాంతిలో మనకి కనిపించని అనేక విషయాలు తెలిపిన హనుమంతరావు గారికి అభినందనలు.
వేలూరిగారితో ఒక సంభాషణ గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
04/04/2025 12:50 am
శర్మ గారి ఉదంతం సరదాగా ఉంది. ‘అది [శంకరాభరణం] సంగీతపరమైనది. మీకు అవసరమా?’ అంటే నాకీ చలసాని రచన గుర్తొచ్చింది:
ఏడాదిన్నర క్రితం, అమెరికాలో పర్యటిస్తుండగా…!
వాషింగ్టన్ లోని మా ‘హోస్టు’ల ఇంట్లో నేనదివరకే చూసేసి, మళ్ళీ చూడాలనుకుంటున్న ఇంగ్లీషు సినిమాల వీడియో కాసెట్లనేకం కనిపించేయి.
వాటిల్లోనుంచి నాకు మరీ ఇష్టమైన నాలుగింటిని ఎన్నిక చేసేను. వాటిల్లో ఓ కాసెట్ మా ఆవిడకు చూపించి అడిగేను. “మూడు నాలుగ్గంటలు పడుతుందీ సినిమా! అద్భుతంగా ఉంటుంది గానీ, చూసే ఓపిక ఉందా?” అని అప్పుడు రాత్రి తొమ్మిది గంటలు! మేమిద్దరం పగలంతా మ్యూజియంలు, ఆర్టు గ్యాలరీలు చూసి, చూసి, నడిచి, నడిచి అలసిపోయున్నాం.
“చూద్దాం! కానీ, పేరుని బట్టి చూస్తే ఇదేదో “మ్యూజిక్” సిన్మాలా ఉందే. మరి మీరు…?” అని సందేహించిందావిడ.
“అవును! నేనీ సిన్మా ముప్పయేళ్ళ క్రిందటనుకుంటా, మొదటిసారిగా హైదరాబాదులో చూశాను. అప్పటికే నాకు బ్రహ్మచెవుడు గదా! అదే సినిమాను మళ్ళీ ఇప్పుడు చూడాలంకుంటున్నానంటే… వింటూ నువ్వింకెంతగా ఎంజాయ్ చేయగలవో గదా!” అని కాసెట్ ను విసిఆర్ లో కెక్కించాను.
నాకే ఆశ్చర్యం కలిగేలా… సుదీర్ఘమైన ఆ సినిమా పూర్తయేదాకా ఆవిడ లేవలేదు, కదల్లేదు!
“చాలా చాలా బాగుందండీ! ఇదింత బాగుంటుందని మీకెలా తెలిసిందీ?” అని ఆశ్చర్యపోయిందామె మరే ప్రపంచం నుండో ఈ బాహ్య ప్రపంచంలోకి వచ్చిపడిన దానిలా!
“నీవు చెవులతో వింటావు! నేను కళ్ళతో వింటాను” అన్నాన్నేను.
ఆ సినిమ పేరు “సౌండ్ ఆఫ్ మ్యూజిక్!”
కథ, కథనం, నటన, సంగీతం, పాటలు, ఛాయాగ్రహణం, లొకేషన్లు, అన్నీ అందంగా కలగలసిపోయిన అపురూప చిత్రమది. అక్షరాలా కళాఖండం!
ఆనాడు నన్నంతగా ఆకట్టుకున్నదా కళాత్మకతే! ఆంగ్ల చిత్రాల పట్ల అంతగా ఆసక్తి చూపని మా ఆవిడను సంభ్రమంలో ముంచి తదాత్మ్యతకు లోను చేసిందీ ఆ కళాత్మకతే!
అదీ కళ! కళ అంటే అది!
— “వాళ్ళు…,” కబుర్లు, ఈనాడు, 9-4-1997, “రసన,” చలసాని ప్రసాదరావు.
వేలూరి గారు, “సంజీవదేవ్కి రంగులు తెలియవు,” అంటే మనసు చివుక్కుమంది. చిత్రకళ గురించి నాకేమీ తెలియదు కనుక మిన్నకుంటాను. ముగించే ముందు, సంజీవదేవ్ మొదటి పుస్తకం, “రసరేఖలు.” దాని ఎడిటింగ్ లో నార్ల చిరంజీవికి సహకరించిన ఇరవై రెండేళ్ల కుర్రాడు, ఫైన్ ఆర్ట్స్ కాలేజీలో చిత్రకళా విద్యార్థి తనేనంటూ, చలసాని, “అది 1963 ఏప్రిల్ నాటికి తెలుగులో చిత్రకళకు సంబంధించిన ఏకైక గ్రంథం,” అన్నారు.
కొడవళ్ళ హనుమంతరావు
వేలూరిగారితో ఒక సంభాషణ గురించి ఎ.ఎన్. జగన్నాథశర్మ అభిప్రాయం:
04/03/2025 6:28 am
హనుమంతరావుగారు చెప్పింది నిజం. చలసాని ప్రసాదరావుగారికి చిన్నప్పుడు టైఫాయిడ్ వచ్చి, వినికిడి పోయింది. మాటపోలేదు. అయితే తాను ఏ బేస్ లో మాట్లాడుతున్నారో తెలియక, వారు అదో గొంతుతో మాట్లాడేవారు. ఆ మాట మనకి అర్థమయ్యేదికాదు.
వారికి వినిపించదు కనుక, చిట్టీల మీద రాసి మనని చూపించమనేవారు. వారు మాత్రం రాసేవారు కాదు. మాట్లాడేవారు. అర్థంకాకపోతే వారు కూడా రాసి అప్పుడప్పుడూ చూపించేవారు.
ఈ సందర్భంగా… నిజంగా జరిగిన ఒకనొక సంఘటన ఇక్కడ చెబుతాను. ఇది అప్రస్తుతం అయినా సహోద్యోగిని సరదాగా తలచుకోవడం నాకు మహదానందం.
శంకరాభరణం సినిమా విడుదలయింది. విజయఢంకా మోగిస్తున్నది. చూడనివ్యక్తి లేడు. తానూ ఆ సినిమా చూస్తానన్నారు చలసాని. ‘అది సంగీతపరమైనది. మీకు అవసరమా?’ అని తెగించి అడగలేకపోయాను వారిని. ‘‘పదండయితే, చూద్దాం’’ అన్నాను.
సినిమాకు బయల్దేరాం.
కోఠీలోని రాయల్ థియెటర్లో ఇద్దరం సినిమాచూశాం. తర్వాత ఆ పక్కనే ఉన్న స్వీట్ స్టాల్ కి వెళ్లాం.
‘‘ఏం తింటావు?’’ అడిగారు నన్ను చలసాని.
కోవా, ఉల్లిపకోడా చూపించాను.
వాటిని రెండేసి ప్లేట్లు తెమ్మని చెప్పారు చలసాని. తింటూ ఇద్దరం మాటల్లో పడ్డాం. ఆ రోజుల్లో కాళీపట్నంగారికి సాహిత్య అకాడెమీ అవార్డు వచ్చింది. విరసంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషిస్తూ ఆ అవార్డు కాళీపట్నం తీసుకోవడం ఎంత వరకూ సమంజసం అన్నది చర్చ.
‘‘తప్పేం ఉంది? తీసుకోవచ్చు. ’’ అంటాను నేను. ఆ సంగతిని చేతివేలితో గాలిలో రాసి చెప్పాను. (చలసానిగారికి గాలిలో రాసినా అర్థం అయ్యేది. ) కూడదంటూ చలసాని మాట్లాడుతున్నారు.
చర్చ పాకానపడ్డది. నా భావాలన్నీ కూడా తెచ్చుకున్న న్యూస్ ప్రింట్ మీదా, గాలిలోనూ రాస్తూ రెచ్చిపోతున్నాను.
చలసాని కూడా గట్టిగా మాట్లాడుతూ, మరింతగా రెచ్చిపోతున్నారు.
ఇదంతా మాకు కోవా, పకోడీ సప్లయ్ చేసిన సర్వర్లు చూసి, నవ్వుకుంటున్నారు. వారి నవ్వునీ, అందులోని అంతరార్ధాన్నీ చలసాని గమనించారు. గమనించి, సన్నగా నవ్వుతూ…
‘‘వాళ్లు నిన్ను మూగవాడు అనుకుంటున్నారు. ’’ అన్నారు నాతో.
అంతే! నాకు నవ్వాగలేదు. నవ్వుతూనే…
‘‘ఇదిగో! మీరిద్దరూ ఇలా రండయ్యా. ’’ అని సర్వర్లను పిలిచాను.
వారు షాకయ్యారు.
వేలూరిగారితో ఒక సంభాషణ గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
04/03/2025 12:52 am
చక్కగా ఇంటర్వ్యూ చేసినందుకు పరుచూరి, గొర్తి గార్లకు, ఇచ్చినందుకు వేలూరి గారికి, ప్రచురించినందుకు సంపాదకులకు, కృతజ్ఞతలు. అమూల్యమైన ప్రచురణ అయినా, ఒకటి రెండు నచ్చనివి ప్రస్తావిస్తాను.
“శ్రీశ్రీ అమెరికా వచ్చారా?” అని అడిగి, వెంటనే, “మీరు శ్రీశ్రీగారి మాటల్ని రేడియో స్టేషన్లో రికార్డు చేయించారు కదా!” అనడం అసంబద్ధంగా ఉంది.
“ప్రసాదరావుగారు మాట్లాడలేక పోయేవారు. అప్పటికే మాట పోయింది. పేపర్ మీద నోట్ లాగా రాసిస్తుండేవాడిని. … చలసాని ప్రసాదరావుగారి గురించి తెలుసుకోవాలంటే… He is a peculiar person. చాలా తక్కువమందికి తెలుసును.”
చిన్నప్పుడే చలసానికి జబ్బు వచ్చి వినికిడి పోయిందని చదివాను; అందుకే నోట్ రాసి చూపెట్టడం, మాట పోయినందుకు అయి ఉండదు. సందర్భం కళ కావున చలసాని దాంట్లో ఏం సాధించారో, చెప్తే, అడిగితే, బావుండేది.
“ఏదో తామర కొలనులో మందారం పువ్వో అదేదో… మన అంపశయ్య నవీన్ రాశాడు దానిమీద. దట్స్ నాట్ క్రిటిసిజమ్. ఆయన సరిగ్గా ట్రాన్స్లేట్ చేయలేదని. పోనీ నువ్వు చెయ్. ఇంతకంటే బెటర్ ట్రాన్స్లేషన్ నువ్వు చేసి చూపించు. (తమ్మినేని యదుకుల) భూషణ్తో కూడా ఇదే గొడవ. భూషణ్ బాగా చదువుకుంటాడు. ఉమాకాన్తమ్ని గుర్తుంచుకున్నామా? లేదు. … కావ్యం మీద పుస్తకమే రాశాడాయన. నేటికాలపు కవి ఎలావుండాలి? అనో ఏమో. చదివారా మీరా పుస్తకం? ఏమైంది, ఎవరు గుర్తున్నారు? ”
ఇక్కడ రచనలని నిర్దిష్టంగా ప్రస్తావించకపోవడం, ఇంకాస్త లోతుకు వెళ్ళి తెలుసుకుందామనుకునే చదువరులలో, గందరగోళం కలిగిస్తుంది. “తామర కొలనులో మందారం,” అంటే వెల్చేరు, “Hibiscus on the Lake,” మనసులో మెదిలింది. దానిని నవీన్ విమర్శించారా? ఎక్కడ? తమ్మినేని, “నేటి కాలపు కవిత్వం – తీరుతెన్నులు,” లో “వెల్చేరు… ఏమి తేల్చారు? అన్న ప్రశ్న తలెత్తక మానదు. మందారం తేల లేదు … సరికదా,” అన్నారు. అక్కిరాజు ఉమాకాంత విద్యాశేఖరుల, “నేటికాలపు కవిత్వం,” పీఠికలో చేకూరి, “సారాంశం చెపితే అక్కిరాజు ఉమాకాంతం గారి నిర్ణయాలు ముఖ్యం కాదు. ఆయన ఆవేదన నిజమైనది. ఆంతర్యం గొప్పది. సాహిత్య దీక్షా, సహేతుక వాద పద్ధతి ఈ జాతికి శాస్వతంగా ఇచ్చిన ఆయన ఆదర్శాలు,” అన్నారు.
“నేను సంపాదకునిగా ఉన్నన్నాళ్ళు, ఈమాటకు ఆ రకమైన స్ట్రక్చర్ ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించాను.”
వేలూరి గారు “ఈమాట” ని న్యూయార్కర్ పత్రిక స్థాయిలో మలచాలని యత్నించడం చెప్పుకోదగ్గ విషయం. మొన్న నా వ్యాసానికి చివరి మెరుగులు దిద్దుతుండగా, సంపాదకులతో నేను ‘కామా’ ల గురించి తర్జన భర్జన పడాల్సొచ్చింది. విరామ చిహ్నాలవరకైనా, ఈమాట న్యూయార్కర్ పద్ధతిని అవలంబిస్తే బావుండు.
చివరగా, వేలూరి గారితో నాకు ఇరవై ఏళ్ళ క్రితం, డెట్రాయిట్ లో తానా సభల సందర్భంగా పరిచయం. కన్నెగంటి రామారావూ, నేనూ కాలువ పక్కన నడుస్తూ వేలూరి గారితో మాట్లాడుతుంటే, వారన్న ఓ మాట, “శ్రీశ్రీ కవిత్వం లోని మాటల కర్థం తెలియకుండానే పొగిడే వాళ్ళు అనేకం,” నాకిప్పటికీ గుర్తు. “షెల్లీ కవనపు హల్లీసకమూ,” అని తన్మయించడమే కాని, హల్లీసకం అంటే అర్థం తెలియదే అని నేను మనసులో అనుకున్నాను. అప్పటి నుండి, నా చదువు కాస్త కుంటు పడింది – అర్థం తెలియని పదం తగిలితే, నిఘంటువులో వెతక్కుండా ముందుకు పోలేక. అందుకూ, మరెన్నెటికో మార్గదర్శకులుగా ఉన్నందుకూ, శ్లాఘనీయులైన వేలూరి గారికి కృతజ్ఞతలతో,
కొడవళ్ళ హనుమంతరావు
వచన రచనలో పదస్వరూపాలు, సింటాక్స్ గురించి Surendra Nagaraju అభిప్రాయం:
03/24/2025 10:15 am
సాయి బ్రహ్మానందం గొర్తి, కొడవళ్ళ హనుమంతరావు, నేర్పరి గార్ల స్పందనలను ఇప్పుడే చూశాను. ముగ్గురికీ కృతజ్ఞతలు.
కాలం కథ గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
03/04/2025 10:25 pm
“గతము గతంబె, యెన్నటికి కన్నులఁగట్టదు; సంశయాంధ సం
వృతము భవిష్యదర్థము; వివేకవతీ, యొక వర్తమానమే
సతత మవశ్యభోగ్యమగు సంపద; రమ్ము విషాదపాత్ర కీ
మతమునఁ దావులేదు; క్షణమాత్ర వహింపుము పానపాత్రికన్.”
— ఖయ్యాము రుబాయత్ కు దువ్వూరి అనుసృజన, “పానశాల”.
రచయితకి విషయంపై సాధికారికత, భాషపై పట్టు కలవని రుజువవుతోంది. ముగ్గురు ఉద్దండులను (అరిస్టాటిల్, సెయింట్ అగస్టీన్, న్యూటన్) ఉటంకించారు, కాని ఐన్స్టయిన్ ని ప్రస్తావించక పోవడం లోపంగా తోస్తుంది.
తెలుగు సాంకేతిక పదాలని వాడటంలో తగిన శ్రద్ధ చూపినట్లు కొట్టొచ్చినట్లు తెలుస్తుంది. జడోష్ణతకి (entropy) మాత్రం ఆంధ్రభారతిని సంప్రదించవలసి వచ్చింది. జడ+ఉష్ణత అనుకుంటే జడ అంటే జడత్వమా? అది సరైనదేనా?
ఎంట్రొపీ అంటే ఏమి నష్టం? తన పుస్తకం ఒకదానిని, మహీధర తన అభిమాన రచయిత JBS Haldaneకి అంకితమిస్తూ: “You can not keep out foreign words as you keep out foreign manufactured goods. Perhaps Telugu accepts them more easily than any other Indian language and this will certainly help to make it a rival to Hindi in teaching Science, Medicine and Engineering.” JBS Haldane. The Hindu (27-4-1958)
Entropy మాట ఎవరికీ అర్థం కాదని కొందరు చమత్కరించారు. నేనీ మధ్య ఇటాలియన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త, Carlo Rovelli, వ్రాసిన, “The Order of Time,” చదివాను (సన్నదే అయినా అర్థమయింది సగమే). దానిలో అంటాడు:
“Clausius introduces a quantity that measures this irreversible progress of heat in only one direction and, since he was a cultivated German, he gives it a name taken from ancient Greek – entropy:”
Clausius explained: “I prefer going to the ancient languages for the names of important scientific quantities, so that they may mean the same thing in all living tongues. I propose, therefore, to call S the entropy of a body, after the Greek word “transformation.” I have designedly coined the word entropy to be similar to energy, for these two quantities are so analogous in their physical significance, that an analogy of denominations seems to me helpful.”
ఈమధ్యనే చనిపోయిన అమెరికన్ భౌతిక శాస్త్రవేత్త, Leon Cooper, వేసిన చెణుకు: “By doing this, rather than extracting a name from the body of the current language (say: lost heat), he succeeded in coining a word that meant the same thing to everybody: nothing”.
(హాస్యప్రియులకు: అమెరికన్ కామెడీ షో Big Bang Theoryలోని నలుగురు యువ CalTech శాస్త్రవేత్తలలో Sheldon Cooper ఒకరు.)
Rovelli పుస్తకం చివర్లో అంటాడు: “Yaksa asks … Yudhistira, what is the greatest of all mysteries. The answer given resounds across millennia: ‘Every day countless people die, and yet those who remain live as if they are immortals.'”
నాకో ధర్మసందేహం: ఇంత ముఖ్యమైన ప్ర.జ.ను మన ఎర్రాప్రెగడ అరణ్యపర్వంలో ఎందుకు ఉంచలేదు
కొడవళ్ళ హనుమంతరావు
వచన రచనలో పదస్వరూపాలు, సింటాక్స్ గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
03/04/2025 12:17 am
చాలా ఉపయోగకరమైన వ్యాసం. ఎలనాగ గారు ఇలాంటివి కొనసాగిస్తారని ఆశిస్తాను.
ఓ సూచన: ఒకే వాక్యంలో పదస్వరూప దోషాలు, వ్యాకరణ దోషాలు కలపకుండా దేనికది వేరుగా వివరిస్తే సులభంగా అర్థమవుతుంది.
సమిష్టి, సాంప్రదాయము సబబేనంటుంది ఆంధ్రభారతి లోని బ్రౌణ్య నిఘంటువు.
“బయటికి వెళ్ళడానికి కనీసం రెండు జతల బట్టలైనా ఉండాలి,” సరిగానే ఉంది కాని “కనీసం బయటికి వెళ్ళడానికి రెండు మూడు జతల మంచి బట్టలైనా ఉండాలి” లోని కొంత భావాన్ని (“మంచి” ని) మింగేసింది.
“బయటికి వెళ్ళడానికి కనీసం రెండు జతల బట్టలైనా మంచివి ఉండాలి,” అనో
“బయటికి వెళ్ళడానికి మంచి బట్టలు కనీసం రెండు జతలైనా ఉండాలి,” అనో రాయాలి.
కొడవళ్ళ హనుమంతరావు
సంపాదకునికి ఉత్తరం గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
02/02/2025 10:25 pm
Sound advice from the mentor but must have meant ‘concise’ not ‘cryptic’.
“Vigorous writing is concise. A sentence should contain no unnecessary words, a paragraph no unnecessary sentences, for the same reason that a drawing should have no unnecessary lines and a machine no unnecessary parts. This requires not that the writer make all sentences short, or avoid all detail and treat subjects only in outline, but that every word tell.” – Strunk and White.
Sad even now there’s none in Telugu similar to “The Elements of Style”.
KHR