పదచ్ఛేదము:- తస్యాః – తత్ – వచనం – శ్రుత్వా – హనుమాన్ – హరిపుంగవః దుఃఖాత్ – దుఃఖాభిభూతాయాః – సాంత్వమ్ – ఉత్తరమ్ – అబ్రవీత్

అన్వయక్రమము:- హరిపుంగవః హనుమాన్ దుఃఖాభిభూతాయాః తస్యాః తత్ వచనం దుఃఖాత్ శ్రుత్వా, సాంత్వమ్ ఉత్తరమ్ అబ్రవీత్.

ప్రతిపదార్థము:- హరిపుంగవః = వానరశ్రేష్ఠుడైన, హనుమాన్ = హనుమ, దుఃఖాభిభూతాయాః = దుఃఖముచే పీడింపబడినట్టి, తస్యాః = ఆ సీతాదేవియొక్క, తత్ వచనం = ఆ మాటను, దుఃఖాత్ = దుఃఖమున, శ్రుత్వా = విని, సాంత్వమ్ ఉత్తరం = ఓదార్పు గల్గించునట్టి ప్రతివచనమును, అబ్రవీత్ = పలికెను.

పదచ్ఛేదము:- అహం – రామస్య – సందేశాత్ – దేవి – దూతః – తవ – ఆగతః – వైదేహి – కుశలీ – రామః – సః – త్వాం – కౌశలమ్ – అబ్రవీత్

అన్వయక్రమము:- దేవి! అహం రామస్య సందేశాత్ తవ (సమీపం) ఆగతః (అస్మి). వైదేహి, రామః, కుశలీ; సః త్వాం కౌశలమ్ అబ్రవీత్.

ప్రతిపదార్థము:- దేవి = ఓ జానకీదేవీ!, అహం = నేను, రామస్య = శ్రీరాముని యొక్క, సందేశాత్ = సందేశమువలన, తవ (సమీపం) = నీదగ్గరకు, ఆగతః = వచ్చినట్టి, దూతః (అస్మి) = దూతనై యున్నాను, వైదేహి = ఓ జానకీ, రామః = శ్రీరాముడు, కుశలీ = క్షేమముగనున్నవాడు, సః = అతడు, త్వాం = నిన్ను, కౌశలం = కుశలవార్తను, అబ్రవీత్ = అడిగినాడు.

పదచ్ఛేదము:- యః – బ్రాహ్మమ్ – అస్త్రం – వేదాన్ – చ – వేద – వేదవిదాం – వరః – సః – త్వాం – దాశరథిః – రామః – దేవి – కౌశలమ్ – అబ్రవీత్ – ॥

అన్వయక్రమము:- దేవి! యః బ్రాహ్మమ్ అస్త్రం, వేదాన్ చ వేద, వేదవిదాం వరః, సః దాశరథిః రామః త్వాం కౌశలమ్ అబ్రవీత్.

ప్రతిపదార్థము:- దేవి! = ఓ పూజ్యురాలా!, యః = ఏ మహనీయుడు, బ్రాహ్మమ్ + అస్త్రం = బ్రహ్మాస్త్రమును, వేదాంశ్చ = చతుర్వేదములను, వేద = ఎఱిగియుండెనో, వేదవిదాం వరః = వేదవేత్తలలో అగ్రగణ్యుడగు, సః దాశరథిః రామః = ఆ దశరథ నందనుడైన రాముడు, త్వాం = నిన్ను, కౌశలమ్ అబ్రవీత్ = కుశలవార్త నడిగెను.

పదచ్ఛేదము:- లక్ష్మణః : లక్ష్మణః – చ – మహాతేజాః – భర్తుః – తే – అనుచరః – ప్రియః – కృతవాన్ – శోకసంతప్తః – శిరసా – తే – అభివాదనమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- తే భర్తుః ప్రియః అనుచరః, మహాతేజాః లక్ష్మణః చ శోకసంతప్తః సన్ శిరసా తే అభివాదనం కృతవాన్.

ప్రతిపదార్థము:- తే భర్తుః = నీభర్తకు, ప్రియః అనుచరః = ప్రీతిపాత్రుడై తోడుగానుండు, మహాతేజాః = తేజశ్శాలియైన, లక్ష్మణశ్చ = లక్ష్మణుడును, శోకసంతప్తః సన్ = దుఃఖసంతప్తుడగుచు, శిరసా = శిరస్సుతో, తే = నీకు, అభివాదనం కృతవాన్ = అభివాదనము గావించి యున్నాడు.

పదచ్ఛేదము:- సా – తయోః – కుశలం – దేవీ – నిశమ్య – నరసింహయోః – ప్రీతిసంహృష్టసర్వాంగీ – హనూమంతమ్ – అథ – అబ్రవీత్ ॥

అన్వయక్రమము:- అథ సా దేవీ తయోః నరసింహయోః కుశలం నిశమ్య, ప్రీతిసంహృష్టసర్వాంగీ (సతీ), హనూమంతమ్ అబ్రవీత్.

ప్రతిపదార్థము:- అథ = పిమ్మట, సా దేవీ = ఆ సీతాదేవి, తయోః నరసింహయోః= ఆ నరశ్రేష్ఠులైన రామలక్ష్మణులయొక్క, కుశలం = క్షేమమును, నిశమ్య = ఆకర్ణించి, ప్రీతిసంహృష్టసర్వాంగీ (సతీ) = ఆనందముచే గగుర్పాటు నొందిన సమస్తశరీరము గలదై, హనూమంతం – హనుమంతుని గూర్చి, అబ్రవీత్ = పలికెను.

పదచ్ఛేదము:- కళ్యాణీ – బత – గాథా – ఇయం – లౌకికీ – ప్రతిభాతి – మా – ఏతి – జీవంతమ్ – ఆనందః – నరం – వర్షశతాత్ – అపి ॥

అన్వయక్రమము:- బత! జీవంతం నరం వర్షశతాత్ అపి ఆనందః ఏతి, ఇతి ఇయం లౌకికీ గాథా మా కళ్యాణీ ప్రతిభాతి.

ప్రతిపదార్థము:- బత = ఆహా, జీవంతం నరం = జీవించియున్న మానవుని, వర్షశతాత్ అపి = నూఱు సంవత్సరములకు పిమ్మటనైనను, ఆనందః ఏతి = ఆనందము ప్రాప్తించును, ఇతి = అనునట్టి, ఇయం = ఈ, లౌకికీ గాథా = లౌకికమైన సూక్తి, మా = నాకు, కళ్యాణీ ప్రతిభాతి = మంగళకరమైన సత్యవాక్కుగా తోచుచున్నది.

పదచ్ఛేదము:- తయోః – సమాగమే – తస్మిన్ – ప్రీతిః – ఉత్పాదితా – అద్భుతా – పరస్పరేణ – చ – ఆలాపం – విశ్వస్తౌ – తౌ – ప్రచక్రతుః ॥

అన్వయక్రమము:- తస్మిన్ సమాగమే తయోః అద్భుతా ప్రీతిః ఉత్పాదితా; తౌ విశ్వస్తౌ పరస్పరేణ ఆలాపం ప్రచక్రతుః.

ప్రతిపదార్థము:- తస్మిన్ సమాగమే = ఆ సమాగమమునందు, తయోః = వారిరువురికిని; అద్భుతా ప్రీతిః = మిక్కిలి గొప్పనైన ప్రీతి; ఉత్పాదితా = కలిగింపబడినది; తౌ = వారిరువురును, విశ్వస్తౌ = నమ్మకము కలిగినవారై, పరస్పరేణ = ఒండొరులతో, ఆలాపం ప్రచక్రతుః = సంభాషణమును గావించిరి.

పదచ్ఛేదము:- తస్యాః – తత్ – వచనం – శ్రుత్వా – హనుమాన్ – మారుతాత్మజః – సీతాయాః – శోకతప్తాయాః – సమీపమ్ – ఉపచక్రమే ॥

అన్వయక్రమము:- మారుతాత్మజః హనుమాన్ తస్యాః తద్వచనం శ్రుత్వా శోకతప్తాయాః సీతాయాః సమీపమ్ ఉపచక్రమే.

ప్రతిపదార్థము:- మారుతాత్మజః హనుమాన్ = వాయునందనుడైన హనుమ, తస్యాః సీతాదేవియొక్క త ద్వచనం శ్రుత్వా : = ఆ మాట విని, శోకతప్తాయాః = శోకముచే సంతాపము నొందియున్నట్టి, సీతాయాః = సీతయొక్క, సమీపం = సన్నిధికి, ఉపచక్రమే = చేర దొడగెను.

పదచ్ఛేదము:- యథా – యథా సమీపం – సః – హనుమాన్ – ఉపసర్పతి – తథా – తథా – రావణం – సా – తం – సీతా – పరిశంకతే ॥

అన్వయక్రమము:- సః హనుమాన్ యథా యథా (తస్యాః) సమీపమ్ ఉపసర్పతి, తథా తథా సా సీతా తం రావణం పరిశంకతే.

ప్రతిపదార్థము:- సః హనుమాన్ = ఆ హనుమ, యథా యథా = ఏ విధముగానైతే (తస్యాః), సమీపం = (ఆ సీతాదేవి) సమీపమునకు, ఉపసర్పతి = చేరుచున్నాడో, తథా తథా = ఆ విధముగనే, సా సీతా = ఆ జానకీదేవి, తం = ఆ హనుమను, రావణం = రావణునిగా, పరిశంకతే = శంకించుచుండెను.

పదచ్ఛేదము:- అహో – ధిక్ – ధిక్ – కృతమ్ – ఇదం – (యత్) కథితం – హి – అస్య – మే – రూపాంతరమ్ – ఉపాగమ్య – సః – ఏవ – అయం – హి – రావణః

అన్వయక్రమము:- అహో, మే అస్య యత్ కథితం, ఇదం ధిక్ ధిక్ (యతః) అయం రూపాంతరమ్ ఉపాగమ్య (ఆగతః) సః రావణః ఏవ హి.

ప్రతిపదార్థము:- అహో = = అక్కటా, మే = నాకు, అస్య = ఈతనియొక్క (చేత), యత్ కథితం = చెప్పబడిన దేది యున్నదో, ఇదం = ఇది, ధిక్-కృతం = మిక్కిలి నింద్యమైనది, యతః = ఎందుచేతననగా, అయం = ఈతడు, రూపాంతరమ్ = మాఱువేషమును, ఉపాగమ్య = పొంది (ఆగతః = వచ్చినట్టి) సః రావణః ఏవ హి = ఆ రావణాసురుడే యగునుగదా.

పదచ్ఛేదము:- తామ్ – అశోకస్య – శాఖాం – తు – విముక్త్వా – శోకకర్శితా – తస్యామ్ – ఏవ – అనవద్యాంగీ – ధరణ్యాం – సముపావిశత్ ॥

అన్వయక్రమము:- శోకకర్శితా, అనవద్యాంగీ సా అశోకస్య తాం శాఖాం విముక్త్వా, తస్యామ్ ఏవ ధరణ్యాం సముపావిశత్.

ప్రతిపదార్థము:- శోకకర్శితా = శోకపీడితురాలును, అనవద్యాంగీ = ఉత్తమమైన దేహముగలదియునగు, సా = ఆ సీతాదేవి, అశోకస్య = అశోకవృక్షముయొక్క, తాం శాఖాం = ఆ కొమ్మను, విముక్త్వా = విడిచిపెట్టి, తస్యాం ధరణ్యామ్ ఏవ = నేలమీదనే, సముపావిశత్ = కూర్చుండెను.

పదచ్ఛేదము:- హనుమాన్ – అతిదుఃఖార్తాం – తాం – దృష్ట్వా – భయమోహితామ్, అవందత – మహాబాహుః – తతః – తాం – జనకాత్మజామ్, సా – చ – ఏనం – భయసంత్రస్తా – భూయః – న – ఏనమ్ – ఉదైక్షత ॥

అన్వయక్రమము:- మహాబాహుః హనుమాన్ అతిదుఃఖార్తాం, భయమోహితాం తాం దృష్ట్వా, తాం జనకాత్మజామ్ అవందత. ఏనం దృష్ట్వా భయసంత్రస్తా (సతీ) సా భూయః ఏనం న ఉదైక్షత.

ప్రతిపదార్థము:- మహాబాహుః హనుమాన్ = మహావీరుడైన హనుమ, అతిదుఃఖార్తాం = మిక్కిలిగ దుఃఖపీడితురాలును, భయమోహితాం = భయవివశురాలును అగు, తాం = ఆమెను, దృష్ట్వా = చూచి, తతః = పిమ్మట, తాం జనకాత్మజాం సీతాదేవిని గూర్చి, అవందత = నమస్కరించెను. ఏనం = ఈతనిని, దృష్ట్వా చూచి, భయసంత్రస్తా = భయవిహ్వలురాలైన, సా = ఆమె, భూయః = తిరిగి, ఏనం = ఈ హనుమను, న ఉదైక్షత = కన్నెత్తి చూడకుండెను.

పదచ్ఛేదము:- తం – దృష్ట్వా – వందమానం – చ – సీతా – శశినిభాననా – అబ్రవీత్ – దీర్ఘమ్ – ఉచ్ఛ్వస్య – వానరం – మధురస్వరా

అన్వయక్రమము:- శశినిభాననా సీతా వందమానం తం వానరం దృష్ట్వా, దీర్ఘం ఉచ్ఛ్వస్య మధురస్వరా అబ్రవీత్.

ప్రతిపదార్థము:- శశినిభాననా సీతా = చంద్రునివంటి ముఖము కలిగిన ఆ సీతాదేవి, వందమానం = మ్రొక్కుచున్నట్టి, తం వానరం = ఆ వానరపుంగవుని, దృష్ట్వా చూచి, దీర్ఘమ్ ఉచ్ఛ్వస్య = దీర్ఘమైన నిట్టూర్పును వెడలించి, మధురస్వరా = తీయని కంఠముగలదై (ఇక్కడ మధుర బదులు కఠిన/పరుష ఒప్పుతుందేమో), అబ్రవీత్ = పలికెను.

పదచ్ఛేదము:- మాయాం – ప్రవిష్టః – మాయావీ – యది – త్వం – రావణః- స్వయమ్ – ఉత్పాదయసి – మే – భూయః – సంతాపం – తత్ – న – శోభనమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- మాయావీ రావణః త్వం భూయః స్వయం మాయాం ప్రవిష్టః (సన్) మే సంతాపం ఉత్పాదయసి యది, తత్ శోభనం న.

ప్రతిపదార్థము:- మాయావీ రావణః = మాయావియైన రావణుడవగు, త్వం నీవు, భూయః = తిరిగి, స్వయం = స్వయముగనే, మాయాం ప్రవిష్టః, (సన్) = మాయను స్వీకరించినవాడవై, మే = నాకు, సంతాపం = పరితాపమును, ఉత్పాదయసి యది = కల్గించుచున్న యెడల, తత్ = ఆ మాయాకృత్యము, శోభనం న = మేలుగాదు.

పదచ్ఛేదము:- స్వం – పరిత్యజ్య – రూపం – యః – పరివ్రాజకరూపవాన్ – జనస్థానే – – మయా – దృష్టః – త్వం – సః – ఏవ – హి – రావణః ॥

అన్వయక్రమము:- యః స్వం రూపం పరిత్యజ్య, పరివ్రాజకరూపవాన్ (సన్) జనస్థానే మయా దృష్టః, త్వం సః రావణః ఏవ హి.

ప్రతిపదార్థము:- యః = ఏ నీవు, స్వం రూపం = నిజరూపమును, పరిత్యజ్య విడిచి, పరివ్రాజకరూపవాన్ (సన్) = యతివేషమును ధరించినవాడవై, జనస్థానే జనస్థానమునందు, మయా = నాచేత, దృష్టః = చూడబడితివో, త్వం = నీవు, సః రావణః ఏవ హి = ఆ రావణుడవేగదా!

పదచ్ఛేదము:- ఉపవాసకృశాం – దీనాం – కామరూప – నిశాచర – సంతాపయసి – మాం – భూయః – సంతాపం – తత్ – న – శోభనమ్ ।

అన్వయక్రమము:- కామరూప, నిశాచర, ఉపవాసకృశాం, దీనాం మాం భూయః సంతాపం సంతాపయసి, తత్ శోభనం న.

ప్రతిపదార్థము ::- కామరూప! నిశాచర! = కామరూపుడవైన ఓ రక్కసుడా! ఉపవాసకృశాం = ఉపవాసముచే కృశించియున్నట్టి, దీనాం మాం = దీనురాలనైన నన్ను! భూయః = తిరిగి, సంతాపం = సంతాపము గల్గునట్లుగా, సంతాపయసి = పరితపింప జేయుచున్నావు, తత్ = ఆ కృత్యము, శోభనం న = క్షేమముగాదు.

పదచ్ఛేదము:- ఏతాం – బుద్ధిం -తదా – కృత్వా – సీతా – సా – తనుమధ్యమా — న – ప్రతివ్యాజహార – అథ – వానరం – జనకాత్మజా

అన్వయక్రమము:- అథ తనుమధ్యమా, జనకాత్మజా సా సీతా తదా ఏతాం బుద్ధిం కృత్వా తం వానరం న ప్రతివ్యాజహార.

ప్రతిపదార్థము:- అథ = పిమ్మట, తనుమధ్యమా = సన్నని నడుము గల్గినదియును, జనకాత్మజా = జనకుని పుత్రికయైనదియు నగు, సా సీతా = ఆ సీతాదేవి, తదా = ఆ సమయమున, ఏతాం బుద్ధిం కృత్వా = ఈ నిశ్చయమును చేసికొని, తం వానరం = ఆ వానరునిగూర్చి, న ప్రతివ్యాజహార = జవాబు చెప్పకుండెను.