శ్లో॥ సా తస్య వచనం శ్రుత్వా రామకీర్తనహర్షితా
ఉవాచ వాక్యం వైదేహీ హనూమంతం ద్రుమాశ్రితమ్ ॥ 15 ॥

పదచ్ఛేదము:- సా – తస్య – వచనం – శ్రుత్వా – రామకీర్తనహర్షితా – ఉవాచ – వాక్యం – వైదేహీ – హనూమంతం – ద్రుమాశ్రితమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- సా వైదేహీ తస్య వచనం శ్రుత్వా రామకీర్తనహర్షితా (సతీ) ద్రుమాశ్రితం హనూమంతం వాక్యమ్ ఉవాచ.

ప్రతిపదార్థము:- సా వైదేహీ = ఆ సీతాదేవి, తస్య = ఆ హనుమంతునియొక్క వచనం = మాటను, శ్రుత్వా = విని, రామకీర్తనహర్షితా = శ్రీరాముని కీర్తించుటచే సంతోషించినదై, ద్రుమాశ్రితం = చెట్టును చేరియున్నట్టి, హనూమంతం = హనుమంతుని గూర్చి, వాక్యం ఉవాచ = (ఈ) వచనమును పలికెను.

శ్లో॥ పృథివ్యాం రాజసింహానాం ముఖ్యస్య విదితాత్మనః ।
స్నుషా దశరథ స్యాహం శత్రుసైన్యప్రణాశినః ॥ 16 ॥

పదచ్ఛేదము:- పృథివ్యాం – రాజసింహానాం – ముఖ్యస్య – విదితాత్మనః – స్నుషా – దశరథస్య – అహం – శత్రుసైన్యప్రణాశినః ॥

అన్వయక్రమము:- పృథివ్యాం, రాజసింహానాం, ముఖ్యస్య, విదితాత్మనః, శత్రుసైన్యప్రణాశినః దశరథస్య అహం స్నుషా.

ప్రతిపదార్థము:- పృథివ్యాం = భూమియందు (గల), రాజసింహానాం = రాజశ్రేష్ఠులలో, ముఖ్యస్య = ప్రధానుడును, విదితాత్మనః = (ఆత్మజ్ఞానియును) సుప్రసిద్ధుడును, శత్రుసైన్యప్రణాశినః = శత్రుసైన్యములను నిర్మూలించునట్టివాడునగు, దశరథస్య = దశరథునకు, అహం = నేను, స్నుషా = కోడలిని.

శ్లో॥ దుహితా జనక స్యాహం వైదేహస్య మహాత్మనః ।
సీతేతి నామ్నా చోక్తాహం భార్యా రామస్య ధీమతః ॥ 17 ॥

పదచ్ఛేదము:- దుహితా – జనకస్య – అహం – వైదేహస్య – మహాత్మనః – సీతా – ఇతి – నామ్నా – చ – ఉక్తా – అహం – భార్యా – రామస్య – ధీమతః ॥

అన్వయక్రమము:- మహాత్మనః వైదేహస్య జనకస్య అహం దుహితా, నామ్నా సీతేతి ఉక్తా అహం ధీమతః రామస్య భార్యా (అస్మి). మహాత్మనః = మహాత్ముడైన, వైదేహస్య జనకస్య = విదేహదేశాధిపతి యగు జనకునకు, అహం = నేను, దుహితా = కుమార్తెను, నామ్నా = పేరుచే, సీతా ఇతి ఉక్తా = సీత యని పిలువబడుదాననైన, అహం = నేను, ధీమతః రామస్య ధీశాలియైన రామునకు, భార్యా (అస్మి) = భార్యనైయున్నాను.

శ్లో॥ సమా ద్వాదశ తత్రాహం రాఘవస్య నివేశనే ।
భుంజానా మానుషాన్ భోగాన్ సర్వకామసమృద్ధినీ ॥ 18 ॥

పదచ్ఛేదము:- సమాః – ద్వాదశ – తత్ర – అహం – రాఘవస్య – నివేశనే – మానుషాన్ – భోగాన్ – భుంజానా – సర్వకామసమృద్ధినీ ॥

అన్వయక్రమము:- తత్ర రాఘవస్య నివేశనే ద్వాదశ సమాః మానుషాన్ భోగాన్ భుంజానా, సర్వకామసమృద్ధినీ (ఆసమ్)

ప్రతిపదార్థము:- తత్ర = అచ్చట, రాఘవస్య = రఘువంశవర్ధనుని, నివేశనే = = భవనమున, ద్వాదశ సమాః = పండ్రెండు సంవత్సరములు, మానుషాన్ భోగాన్ మానవసౌఖ్యములను, భుంజానా = అనుభవించుచున్నదాననై, సర్వకామసమృద్ధినీ : అన్ని భోగ్య వస్తువులను సమృద్ధిగా గల్గినదాననుగా (ఆసమ్ = ఉంటిని)

శ్లో॥ తత స్త్రయోదశే వర్షే రాజ్యే చేక్ష్వాకునందనమ్ !
అభిషేచయితుం రాజా సోపాధ్యాయః ప్రచక్రమే ॥ 19 ॥

పదచ్ఛేదము:- తతః – త్రయోదశే – వర్షే – రాజ్యే – చ – ఇక్ష్వాకునందనమ్ – అభిషేచయితుం – రాజా – సోపాధ్యాయః – ప్రచక్రమే ॥

అన్వయక్రమము:- తతః త్రయోదశే వర్షే సోపాధ్యాయః రాజా ఇక్ష్వాకునందనం రాజ్యే అభిషేచయితుం ప్రచక్రమే.

ప్రతిపదార్థము:- తతః = పిమ్మట, త్రయోదశే వర్షే = పదమూడవ ఏట, సోపాధ్యాయః = గురువైన వసిష్ఠునితో కూడినవాడై, రాజా = దశరథమహారాజు, ఇక్ష్వాకునందనం = ఇక్ష్వాకువంశవర్ధనుడైన శ్రీరాముని, రాజ్యే = రాజ్యమున, అభిషేచయితుం = పట్టము గట్టుటకు, ప్రచక్రమే = ఉపక్రమించెను.

శ్లో॥ తస్మిన్ సంబ్రియమాణే తు రాఘవ స్యాభిషేచనే ।
కైకేయిగా నామ భర్తార మిదం వచన మబ్రవీత్ ॥ 20 ॥

పదచ్ఛేదము:- తస్మిన్ – సంబ్రియమాణే – తు – రాఘవస్య – అభిషేచనే – కైకేయీ – నామ – భర్తారమ్ – ఇదం – వచనమ్ – అబ్రవీత్ ॥

అన్వయక్రమము:- తస్మిన్ రాఘవస్య అభిషేచనే సంబ్రియమాణే తు (సతి), కైకేయీ నామ (తస్య పత్నీ) భర్తారమ్ ఇదం వచనమ్ అబ్రవీత్.

ప్రతిపదార్థము:- తస్మిన్ = ఆ, రాఘవస్య అభిషేచనే = శ్రీరాముని పట్టాభిషేకము, సంబ్రియమాణే తు (సతి) = ఏర్పాటు చేయబడుచుండగా, కైకేయీ నామ = కైకేయి అనెడు, (తస్య పత్నీ = ఆతని భార్య), భర్తారం = పెనిమిటిని గూర్చి, ఇదం వచనం అబ్రవీత్ = ఈ మాటలను పలికినది.

న పిబేయం న ఖాదేయం ప్రత్యహం మమ భోజనమ్ ।
ఏష మే జీవితస్యాంతో రామో యద్యభిషిచ్యతే ॥ 21 ॥

పదచ్ఛేదము:- న – పిబేయం – న – ఖాదేయం – ప్రత్యహం – మమ – భోజనమ్ – ఏషః – మే – జీవితస్య – అంతః – రామః – యది – అభిషిచ్యతే ॥

అన్వయక్రమము:- రామః అభిషిచ్యతే యది అహం ప్రత్యహం న పిబేయమ్; మమ భోజనం న ఖాదేయమ్; ఏషః మే జీవితస్య అంతః (భవిష్యతి).

ప్రతిపదార్థము:- రామః = శ్రీరాముడు, అభిషిచ్యతే యది = పట్టాభిషిక్తుడైన యెడల, అహం = నేను, ప్రత్యహం = ప్రతిదినము, న పిబేయం = (నీరు) త్రాగను, మమ భోజనం = నా భోజనమును, న ఖాదేయం = తినను, ఏషః = ఈయది, మే = నాకు, జీవితస్య అంతః = జీవితమునకు అంతము, (భవిష్యతి = కాగలదు).

శ్లో॥ యత్తదుక్తం త్వయా వాక్యం ప్రీత్యా నృపతిసత్తమ ।
తచ్చేన్న వితథం కార్యం వనం గచ్ఛతు రాఘవః ॥ 22 ॥

పదచ్ఛేదము:- యత్ – తత్ – ఉక్తం – త్వయా – వాక్యం – ప్రీత్యా – నృపతిసత్తమ – తత్ – చేత్ – న – వితధం – కార్యం – వనం – గచ్ఛతు – రాఘవః ॥

అన్వయక్రమము:- తత్, నృపతిసత్తమ, త్వయా ప్రీత్యా (పూర్వం) యత్ వాక్యమ్ ఉక్తం, తత్ న వితధం కార్యం చేత్ రాఘవః వనం గచ్ఛతు.

ప్రతిపదార్థము:- తత్ = ఆ కారణమున, నృపతిసత్తమ = ఓ రాజోత్తమా! త్వయా = నీచేత, (పూర్వం = మున్ను), ప్రీత్యా – ప్రేమతో, యత్ వాక్యం = ఏ వచనమైతే, ఉక్తం = చెప్పబడినదో, తత్ = ఆ వచనము, న వితధం = అసత్యముకానిదిగా, కార్యం చేత్ = చేయదగినదియైన యెడల, రాఘవః = శ్రీరాముడు, వనం గచ్ఛతు =
అడవికి వెడలుగాక!

స రాజా సత్య వాగ్దేవ్యా వర దానమనుస్మరన్ ।
ముమోహ వచనమ్ శ్రుత్వా కైకేయ్యాః క్రూరమప్రియమ్ ॥ 23 ॥

పదచ్ఛేదము:- సః – రాజా – సత్యవాక్ – దేవ్యాః – వరదానమ్ – అనుస్మరన్ – ముమోహ – వచనం – శ్రుత్వా – కైకేయ్యాః – క్రూరమ్ – అప్రియమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- సత్యవాక్ సః రాజా దేవ్యాః (దత్తం) వరదానమ్ అనుస్మరన్, క్రూరమ్, అప్రియం, కైకేయ్యాః వచనం శ్రుత్వా ముమోహ.

ప్రతిపదార్థము:- సత్యవాక్ = సత్యవచనుడైన, సః రాజా = ఆ దశరథుడు, దేవ్యాః (దత్తం) = భార్యకు (ఇచ్చిన), వరదానం = వరదానమును, అనుస్మరన్ = జ్ఞాపకముచేసికొనుచు, క్రూరమ్ = ఘోరమైనట్టిదియును, అప్రియం = బాధాకరమైనట్టియు నగు, కైకేయ్యాః = కైకేయియొక్క, వచనం = మాటను, శ్రుత్వా = విని, ముమోహ = మూర్ఛిల్లెను.

శ్లో॥ తత స్తం స్థవిరో రాజా సత్యధర్మే వ్యవస్థితః ।
జ్యేష్ఠం యశస్వినం పుత్రం రుదన్ రాజ్యమయాచత ॥ 24 ॥

పదచ్ఛేదము:- తతః – తం – స్థవిరః – రాజా – సత్యధర్మే – వ్యవస్థితః – జ్యేష్ఠం – యశస్వినం – పుత్రం – రుదన్ – రాజ్యమ్ – అయాచత.

అన్వయక్రమము:- తతః సత్యధర్మే వ్యవస్థితః స్థవిరః రాజా రుదన్, యశస్వినం తం జ్యేష్ఠం పుత్రం రాజ్యమ్ అయాచత.

ప్రతిపదార్థము:- తతః = అటుపిమ్మట, సత్యధర్మే = సత్యవ్రతమునందు, వ్యవస్థితః : కట్టుబడి యున్నట్టివాడైన, స్థవిరః రాజా = వృద్ధభూపతి, రుదన్ = విలపించుచు, యశస్వినం = కీర్తిశాలియగు, జ్యేష్ఠం పుత్రం = పెద్ద కుమారుని, రాజ్యమ్ అయాచత = రాజ్యమును యాచించెను.

శ్లో॥ స పితు ర్వచనం శ్రీమా నభిషేకా త్పరం ప్రియమ్ ।
మనసా పూర్వ మాసాద్య వాచా ప్రతిగృహీతవాన్ ॥ 25 ॥

పదచ్చేదము:- స – వచనం – శ్రీమాన్ – అభిషేకాత్ – పరం – ప్రియమ్ – మనసా – పూర్వమ్ – ఆసాద్య – వాచా – ప్రతిగృహీతవాన్ ॥

అన్వయక్రమము:- శ్రీమాన్ (సః) అభిషేకాత్ పరం ప్రియం పితుః వచనం మనసా పూర్వమ్ ఆసాద్య, (పునః) వాచా ప్రతిగృహీతవాన్.

ప్రతిపదార్థము:- శ్రీమాన్ = శుభలక్షణసంపన్నుడైన, సః = ఆ శ్రీరాముడు, అభిషేకాత్ – పట్టాభిషేకము కంటెను, పరం ప్రియం = మిక్కిలి ప్రియమైనట్టి, పితుః వచనం = తండ్రిమాటను, మనసా = మనఃపూర్వకముగా, పూర్వమ్ ఆసాద్య = మొదట స్వీకరించి, (పునః = తరువాత) వాచా = వాగ్రూపముగా, ప్రతిగృహీతవాన్ = స్వీకరించెను.

శ్లో॥ దద్యా న్న ప్రతిగృహ్ణీయా న్న బ్రూయత్ కించిదప్రియమ్ ।
అపి జీవితహేతో ర్హి రామ స్సత్యపరాక్రమః ॥ 26 ॥

పదచ్ఛేదము:- దద్యాత్ – న – ప్రతిగృహ్ణీయాత్ – న – బ్రూయాత్ – కించిత్ – అప్రియమ్ – అపి – జీవితహేతోః – హి – రామః – సత్యపరాక్రమః ॥

అన్వయక్రమము:- సత్యపరాక్రమః రామః (స్వయం) దద్యాత్; న ప్రతిగృహ్ణీయాత్; న బ్రూయాత్ కించిత్ అప్రియమ్ జీవితహేతో అపి అనృతం న చ బ్రూయాత్.

ప్రతిపదార్ధము:- సత్యపరాక్రమః = సత్యపాలననిమిత్తపరాక్రముడైన, రామః = శ్రీరాముడు, (స్వయం = తాను) దద్యాత్ = దానము చేయును, న ప్రతిగృష్ణాయాత్ = పరులనుండి స్వీకరింపడు, జీవితహేతో! అపి = జీవితరక్షణ కొఱకు గూడ, న బ్రూయాత్ కించిత్ అప్రియమ్ = అప్రియమైన మాటలను నెంతమాత్రము పలుకడు.

శ్లో॥ స విహా యోత్తరీయాణి మహార్హాణి మహాయశాః ।
విసృజ్య మనసా రాజ్యం జనన్యై మాం సమాదిశత్ ॥ 27 ॥

పదచ్ఛేదము:- సః – విహాయ – ఉత్తరీయాణి – మహార్హాణి – మహాయశాః – విసృజ్య – మనసా – రాజ్యం – జనన్యై – మాం – సమాదిశత్ ॥

అన్వయక్రమము:- మహాయశాః సః మహార్హాణి ఉత్తరీయాణి విహాయ, మనసా రాజ్యం విసృజ్య, మాం జనన్యై సమాదిశత్.

ప్రతిపదార్థము:- మహాయశాః = మహాయశస్సంపన్నుడైన, సః = ఆ శ్రీరాముడు, మహార్హాణి = అమూల్యము లైనట్టి, ఉత్తరీయాణి = దుస్తులను, విహాయ = విడచిపెట్టి, = రాజ్యం = సామ్రాజ్యమును, మనసా విసృజ్య = మానసికముగా పరిత్యజించి, మాం నన్ను, జనన్యై = తల్లియగు కౌసల్యకు, సమాదిశత్ = అప్పగించెను.

శ్లో॥ సాఽహం త స్యాగ్రత స్తూర్ణం ప్రస్థితా వనచారిణీ।
నహి మే తేన హీనాయా వాస స్స్వర్గేఽపి రోచతే ॥ 28 ॥

పదచ్ఛేదము:- సా – అహం – తస్య – అగ్రతః – తూర్ణం – ప్రస్థితా – వనచారిణీ – న – హి – మే – తేన – హీనాయాః – వాసః – స్వర్గే – అపి – రోచతే ॥

అన్వయక్రమము:- సా అహం, తస్య అగ్రతః తూర్ణం ప్రస్థితా వనచారిణీ (అభవమ్), తేన హీనాయాః మే స్వర్గే వాసః అపి న రోచతే.

ప్రతిపదార్థము:- సా అహం = అట్టి నేను, తస్య అగ్రతః = అతనికి ముందుగనే, తూర్ణం = శీఘ్రముగా, ప్రస్థితా = బయలుదేరినదాననై, వనచారిణీ (అభవమ్) = వనచారిణి నైతిని, తేన హీనాయాః = అతనినుండి వియోగము నొందినట్టి, మే = నాకు, స్వర్గే వాసః అపి = స్వర్గమునందలి నివాసముగూడ, న రోచతే = ఇష్టముగాదు.

శ్లో॥ ప్రాగేవ తు మహాభాగ స్సౌమిత్రి ర్మిత్రనందనః ।
పూర్వజ స్యానుయాత్రార్థీ కుశచీరై రలంకృతః॥ 29 ॥

పదచ్ఛేదము:- ప్రాక్ – ఏవ – తు – మహాభాగః – సౌమిత్రిః – మిత్రనందనః – పూర్వజస్య – అనుయాత్రార్థీ – కుశచీరైః – అలంకృతః ॥

అన్వయక్రమము:- మిత్రనందనః, మహాభాగః సౌమిత్రిః ప్రాక్ ఏవ పూర్వజస్య అనుయాత్రార్థీ కుశచీరైః అలంకృతః (అభవత్).

ప్రతిపదార్థము:- మిత్రనందనః = మిత్రుల నానందింపచేయువాడును, మహాభాగః = మహాత్ముడును అగు, సౌమిత్రిః = సుమిత్రానందనుడైన లక్ష్మణుడు, ప్రాగేవ = : ముందుగనే, పూర్వజస్య = అగ్రజుడైన శ్రీరామునియొక్క అనుయాత్రార్థీ అనుగమించుటకై, కుశచీరైః = నారచీరలతో, అలంకృతః (అభవత్) = అలంకరించు కొనినవా డాయెను.

శ్లో॥ తే వయం భర్తు రాదేశం బహుమాన్య దృఢవ్రతాః ।
ప్రవిష్టాః స్మ పురాఽదృష్టం వనం గంభీరదర్శనమ్ ॥ 30 ॥

పదచ్ఛేదము:- తే – వయం – భర్తుః – ఆదేశం – బహుమాన్య – దృఢవ్రతాః – ప్రవిష్టాః – స్మ – పురా – అదృష్టం – వనం – గంభీరదర్శనమ్.

అన్వయక్రమము:- తే వయం భర్తుః ఆదేశం బహుమాన్య దృఢవ్రతాః, పురా అదృష్టం, గంభీరదర్శనం వనం ప్రవిష్టాః స్మ.

ప్రతిపదార్థము:- తే వయం = ఆ మేము (మేము మువ్వురము) భర్తుః ఆదేశం = ప్రభువుయొక్క ఆజ్ఞను, బహుమాన్య = గౌరవించి, దృఢవ్రతాః = స్థిరమైన నిశ్చయము గలవారమై, పురా అదృష్టం = పూర్వము చూచియుండనట్టి, గంభీరదర్శనం = భీకరమైన దృశ్యములు గల, వనం = అరణ్యమును, ప్రవిష్టాః స్మ = ప్రవేశించిన వారమైతిమి.

శ్లో॥ వసతో దండకారణ్యే త స్యాహ మమితౌజసః ।
రక్షసాఽపహృతా భార్యా రావణేన దురాత్మనా ॥ 31 ॥

పదచ్ఛేదము:- వసతః – దండకారణ్యే – తస్య – అహమ్ – అమితౌజసః – రక్షసా – అపహృతా – భార్యా – రావణేన – దురాత్మనా ।
అన్వయక్రమము:- దండకారణ్యే వసతః, అమితౌజసః తస్య భార్యా అహం, దురాత్మనా, రక్షసా రావణేన అపహృతా.

ప్రతిపదార్థము:- దండకారణ్యే = దండకారణ్యమునందు, వసతః = నివసించు చున్నట్టివాడైన, అమితౌజసః = అమిత ప్రతాపశాలియగు, తస్య శ్రీరాముని యొక్క భార్యా = భార్యనైనట్టి, అహం = నేను, దురాత్మనా = దుర్మార్గుడైనట్టి, రావణేన రక్షసా = రావణాసురునిచే, అపహృతా = అపహరించబడితిని.

శ్లో॥ ద్వౌ మాసౌ తేన మే కాలో జీవితానుగ్రహః కృతః ।
ఊర్ధ్వం ద్వాభ్యాం తు మాసాభ్యాం తత స్త్యక్ష్యామి జీవితమ్ ॥32 ॥

పదచ్ఛేదము:- ద్వౌ – మాసౌ – తేన – మే – కాలః – జీవితానుగ్రహః – కృతః – ద్వాభ్యాం – తు – మాసాభ్యాం – తతః – త్యక్ష్యామి – జీవితమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- తేన మే ద్వౌ మాసౌ జీవితానుగ్రహః కృతః. తతః ద్వాబ్యాం మాసాభ్యాం ఊర్ధ్వం, (స్వయమేవ) జీవితం త్యక్ష్యామి.

ప్రతిపదార్థము:- తేన = ఆ రావణునిచే, మే నాకు, ద్వౌ మాసౌ = రెండునెలలు, జీవితానుగ్రహః = జీవితమునకు అనుమతి, కృతః = కల్పింపబడినది, తతః = అటుపిమ్మట, ద్వాబ్యాం మాసాభ్యాం ఊర్ధ్వం = రెండునెలల అనంతరం, (స్వయమేవ = స్వయమేవ) జీవితం త్యక్ష్యామి = ప్రాణము విడిచెదను.