పదచ్ఛేదము:- తతః – శాఖాంతరే – లీనం – దృష్ట్వా – చలితమానసా – వేష్టితార్జునవస్త్రం – తం – విద్యుత్సంఘాతపింగళమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- తతః (సా) వేష్టితార్జునవస్త్రం, విద్యుత్సంఘాతపింగళం, శాఖాంతరే లీనం తం దృష్ట్వా చలితమానసా (అభవత్).

ప్రతిపదార్థము:- తతః = పిమ్మట, (సా = ఆ జానకీదేవి), వేష్టితార్జునవస్త్రం (ధరించిన) తెల్లని బట్టలు గలవాడును, విద్యుత్సంఘాతపింగళమ్ = మెఱుపుతీగల సమూహమువలె పచ్చని వర్ణము గలవాడును, శాఖాంతరే లీనం = కొమ్మల నడుమ దాగియున్నవాడు నగు, తం = ఆ హనుమను, దృష్ట్వా = చూచి, చలితమానసా = చెదరిన మనస్సుగలది, (అభవత్ = అయ్యెను).

పదచ్ఛేదము:- సా – దదర్శ – కపిం – తత్ర – ప్రశ్రితం – ఫుల్లాశోకోత్కరాభాసం – తప్తచామీకరేక్షణమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- సా తత్ర ప్రశ్రితం, ప్రియవాదినం, ఫుల్లాశోకోత్కరాభాసం, తప్తచామీకరేక్షణం, కపిం దదర్శ.

ప్రతిపదార్థము:- సా = ఆ సీతాదేవి, తత్ర = అచ్చట, ప్రశ్రితం = వినయవంతుడును, ప్రియవాదినం = ప్రియభాషియును, ఫుల్లాశోకోత్కరాభాసం = వికసించిన అశోకపుష్పముల సమూహమువలె ప్రకాశించుచున్నవాడును, తప్తచామీకరేక్షణం కరిగింపబడిన బంగారమువలె పచ్చనైన కన్నులు గలవాడును అగు, కపిం = హనుమను, దదర్శ = చూచెను.

పదచ్ఛేదము:- మైథిలీ – చింతయామాస – విస్మయం- పరమం – గతా ॥

అన్వయక్రమము:- మైథిలీ పరమం విస్మయం గతా చింతయామాస.

ప్రతిపదార్థము:- మైథిలీ = సీతాదేవి, పరమం విస్మయం గతా = మిక్కిలి ఆశ్చర్యము యా = నొందినదై, చింతయామాస = ఆలోచించెను.

పదచ్ఛేదము:- అహో – భీమమ్ – ఇదం – రూపం – వానరస్య – దురాసదం దుర్నిరీక్ష్యమ్ – ఇతి – జ్ఞాత్వా – పునః – ఏవ – ముమోహ – సా ॥

అన్వయక్రమము:- అహో, వానరస్య ఇదం రూపం భీమం, దురాసదమ్; ఇదం
దుర్నిరీక్ష్యమ్ ఇతి జ్ఞాత్వా సా పునరేవ ముమోహ.

ప్రతిపదార్థము:- అహో = ఆహా, వానరస్య = వానరుని యొక్క ఇదం రూపం ఈ రూపవిశేషము, భీమం = భయంకరమైనదియును, దురాసదం = చేరశక్యము గానిదిగను ఉన్నది, ఇదం = ఈ రూపము, దుర్నిరీక్ష్యం = చూచుటకు శక్యముగా నట్టిది, ఇతి = అని, జ్ఞాత్వా = తలచి, సా = ఆ సీతాదేవి, పునః ఏవ = మఱల, ముమోహ = మూర్ఛిల్లెను.

పదచ్ఛేదము:- విలలాప – భృశం – సీతా -కరుణం – భయమోహితా రామ – రామ – ఇతి – దుఃఖార్తా – లక్ష్మణ – ఇతి – చ – భామినీ – రురోద – సహసా – సీతా మందం – మందస్వరా – సతీ ॥

అన్వయక్రమము:- భామినీ సీతా భయమోహితా, దుఃఖార్తా రామ రామేతి, లక్ష్మణేతి చ భృశం కరుణం విలలాప సీతా సహసా మందస్వరా సతీ మందం రురోద.

ప్రతిపదార్థము:- భామినీ సీతా = స్త్రీయైన సీత, భయమోహితా = భయముచే విమోహితురాలును, దుఃఖార్తా = దుఃఖముచే పీడింపబడినదియునై, రామ రామేతి = హా రామా! రామా! యనుచు, లక్ష్మణ ఇతి చ = హా లక్ష్మణా! యనుచును, భృశం కరుణం = మిక్కిలి దీనముగా, విలలాప = శోకించెను. సీతా = ఆ సీతమ్మ, సహసా = వెంటనే, మందస్వరా సతీ = మిక్కిలి మందమైన కంఠస్వరము గలదై, మందం = నెమ్మదిగ, రురోద = శోకించెను.

పదచ్ఛేదము:- సా – అథ – దృష్ట్వా – హరిశ్రేష్ఠం – వినీతవత్ – ఉపస్థితం – మైథిలీ – చింతయామాస – స్వప్నః – అయమ్ ఇతి – భామినీ ॥

అన్వయక్రమము:- అథ సా భామినీ మైథిలీ వినీతవత్ ఉపస్థితం హరిశ్రేష్ఠం దృష్ట్వా అయం స్వప్నః ఇతి చింతయామాస.

ప్రతిపదార్థము:- అధ = పిమ్మట, సా భామినీ మైథిలీ = ఆ సీతాదేవి, వినీతవత్ ఉపస్థితం = వినయముగా చేరియున్న, హరిశ్రేష్ఠం = హనుమను, దృష్ట్వా = చూచి, అయం స్వప్నః ఇతి = ఇది స్వప్నమా యని, చింతయామాస = భావించెను.

పదచ్ఛేదము:- సా – వీక్షమాణా – పృథుభుగ్నవక్త్రం – శాఖామృగేంద్రస్య యథోక్తకారమ్, దదర్శ – పింగాధిపతేః – అమాత్యం – వాతాత్మజం – బుద్ధిమతాం – వరిష్ఠమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- సా వీక్షమాణా, పృథుభుగ్నవక్త్రం, శాఖామృగేంద్రస్య యధోక్తకారం, పింగాధిపతేః అమాత్యం, బుద్ధిమతాం వరిష్ఠం వాతాత్మజం దదర్శ.

ప్రతిపదార్థము:- సా = ఆ సీతాదేవి, వీక్షమాణా = శ్రద్ధగా చూచుచున్నదై, పృథుభుగ్నవక్త్రం = విశాలమై ఉబ్బియున్న ముఖము గలవాడును, శాఖామృగేంద్రస్య = వానరరాజయిన సుగ్రీవునియొక్క, యధోక్తకారం = ఆజ్ఞను నెరవేర్చు బంటు అయినవాడును, పింగాధిపతేః = వానర రాజయిన సుగ్రీవునియొక్క అమాత్యం మంత్రియును, బుద్ధిమతాం వరిష్ఠం = బుద్ధిశాలురలో శ్రేష్ఠుడును అగు, వాతాత్మజం = వాయునందనుడైనట్టి హనుమను, దదర్శ = చూచెను.

పదచ్ఛేదము:- సా – తం – సమీక్ష్య – ఏవ – భృశం – విపన్నా – గతాసుకల్పా – ఇవ – బభూవ – సీతా – చిరేణ – సంజ్ఞాం – ప్రతిలభ్య – చ – ఏవం – విచింతయామాస – విశాలనేత్రా ॥

అన్వయక్రమము:- సా సీతా తం సమీక్ష్య ఏవ భృశం విపన్నా గతాసుకల్పా ఇవ బభూవ. విశాలనేత్రా (సా)చిరేణ సంజ్ఞాం ప్రతిలభ్య ఏవం విచింతయామాస.

ప్రతిపదార్థము:- సా సీతా = ఆ సీతాదేవి, తం = ఆ హనుమంతుని, సమీక్ష్య ఏవ = చూచినంతనే, భృశం విపన్నా = మిక్కిలి క్లేశమునొందినదై, గతాసుకల్పా ఇవ = ప్రాణములు గోల్పోయినదివలె, బభూవ = ఆయెను, విశాలనేత్రా (సా) = విశాలమైన కన్నులుగల ఆమె, చిరేణ = చాలసేపటికి, సంజ్ఞం = స్పృహను, ప్రతిలభ్య = పొంది, ఏవం = ఈ రీతిగా, విచింతయామాస = చింతింపసాగెను.

పదచ్ఛేదము:- స్వప్నః – మయా – అయం – వికృతః – అద్య – దృష్టః – శాఖామృగః – శాస్త్రగణైః – నిషిద్ధః – స్వస్తి – అస్తు – రామాయ – సలక్ష్మణాయ తథా – పితుః – మే జనకస్య – రాజ్ఞః ॥

అన్వయక్రమము:- అద్య మయా వికృతః అయం స్వప్నః దృష్టః. శాస్త్రగణైః నిషిద్ధః శాఖామృగః (తత్ర) దృష్టః. సలక్ష్మణాయ రామాయ స్వస్తి అస్తు. తథా మే పితుః రాజ్ఞః జనకస్య (స్వస్తి అస్తు).

ప్రతిపదార్థము:- అద్య = నేడు, మయా = నాచేత, వికృతః = వికారమైనట్టి, అయం స్వప్నః = ఈ స్వప్నము, దృష్టః = చూడబడినది, శాస్త్రగణైః = ధర్మశాస్త్రములచే, నిషిద్ధః = నిషేధింపబడినట్టి, శాఖమృగః = వానరము (తత్ర దృష్టః = ఆ స్వప్నమున చూడబడెను.) సలక్ష్మణాయ = లక్ష్మణసహితుడైనట్టి, రామాయ = శ్రీరామునకు, స్వస్తి అస్తు = శుభమగుగాక! తథా = అట్లే, మే పితుః = నా తండ్రియైనట్టి, రాజ్ఞః జనకస్య = జనకమహారాజునకు, (స్వస్తి అస్తు = క్షేమమగుగాక!)

పదచ్ఛేదము:- స్వప్నః – హి – న – అయం – న – హి – మే – అస్తి – నిద్రా శోకేన – దుఃఖేన – చ – పీడితాయాః – పీడితాయాః – సుఖం – హి – మే – న – అస్తి – -యతః – విహీనా – తేన – ఇందుపూర్ణప్రతిమాననేన

అన్వయక్రమము:- అయం స్వప్నః నహి; శోకేన దుఃఖేన చ పీడితాయాః మే నిద్రా నహి అస్తి, యతః (అహం) ఇందుపూర్ణప్రతిమాననేన తేన విహీనా (అస్మి అతః) మే సుఖం నహి అస్తి.

ప్రతిపదార్థము:- అయం = ఇది, స్వప్నః = స్వప్నము, నహి అస్తి = కానేకాదు, శోకేన = శోకముచేతను, దుఃఖేన చ = దుఃఖముచేతను, పీడితాయాః = పీడింపబడినట్టి, మే = నాకు నిద్రా = నిద్ర, నహి అస్తి = లేనే లేదు, యతః = ఏ కారణమున, (అహం = నేను) ఇందుపూర్ణప్రతిమాననేన = పూర్ణచంద్రసన్నిభమైన ముఖము కలిగినట్టి, తేన = ఆ శ్రీరామునిచే, విహీనా = వియోగము నొందినదాననో, అతః = అందువలన, మే = నాకు, సుఖం = సుఖము, నహి అస్తి = లేనే లేదు.

పదచ్ఛేదము:- రామ – ఇతి – రామ – ఇతి -సదా – ఏవ – బుద్ధ్యా – విచింత్య – వాచా – బ్రువతీ – తమ్ – ఏవ – తస్య – అనురూపం – చ – కథాం – తదర్ధామ్ – ఏవం – ప్రపశ్యామి – తథా – శృణోమి

అన్వయక్రమము : – (అహం) సదైవ రామేతి రామేతి బుద్ధ్యా విచింత్య వాచా తమేవ బ్రువతీ ఏవం తస్య అనురూపం ప్రపశ్యామి తథా ఏవం తదర్థాం కథాం చ శృణోమి.

ప్రతిపదార్థము:- (అహం = నేను) సదైవ = ఎల్లప్పుడును, రామేతి రామేతి = రామా రామా యని, బుద్ధ్యా విచింత్య = మనస్సున స్మరించి, వాచా = వాక్కుతో, త మేవ = ఆ శ్రీరాముని గూర్చియే, బ్రువతీ = పలుకుచున్నదాననై, ఏవం = ఈ రీతిగా, తస్య = ఆ శ్రీరామునకు, అనురూపం = తగినట్టుగా, ప్రపశ్యామి = చూచుచున్నాను, తధా = అట్లే, ఏవం = ఈ రీతిగా, తదర్థాం కథాం చ = శ్రీరాముని (చరిత్రనే బోధించునట్టి) వృత్తాంతమును, శృణోమి = వినుచున్నాను.

పదచ్ఛేదము:- అహం – హి – తస్య – అద్య – మనోభవేన – సంపీడితా – ఏవ – తద్గతసర్వభావా – విచింతయంతీ – సతతం – తమ్ – ఏవ – తథా – పశ్యామి – తథా – ఏవ – శృణోమి

అన్వయక్రమము:- అహం అద్య మనోభవేన సంపీడితా సతతం తమేవ చింతయంతీ తద్గతసర్వభావా తథైవ తస్య రూపం పశ్యామి తథా (తస్య కథాం) శృణోమి.

ప్రతిపదార్థము అహం = నేను, అద్య = నేడు, మనోభవేన = మన్మధునిచే, సంపీడితా = పీడింపబడినదాననై, సతతం = నిరంతరము, తమేవ = ఆ శ్రీరామునే, చింతయంతీ = స్మరించుచున్నదాననై, తద్గతసర్వభావా = ఆ శ్రీరామునియందు లగ్నమైయున్న నా సమస్తమైన మనస్సు గలదాననై, తథైవ = ఆ రీతిగనే, తస్య రూపం = ఆ శ్రీరాముని రూపమును, పశ్యామి = కనుగొనుచున్నాను, తథా = ఆ రీతిగా, (తస్య కథాం = అతని చరిత్రను) శృణోమి = ఆలకించుచున్నాను.

పదచ్ఛేదము:- మనోరథః – స్యాత్ – ఇతి – చింతయామి తథా – బుద్ధ్యా – అపి – వితర్కయామి – కిం – కారణం తస్య – హి – న – రూపం – సువ్యక్తరూపః – చ – వదతి – అయం – మామ్

అన్వయక్రమము:- అయం మనోరథః స్యాత్ ఇతి చింతయామి; తథాపి బుద్ధ్యా అపి (సః న ఇతి) వితర్కయామి; కిం కారణం (ఇతి చేత్) తస్య రూపం నాస్తి హి; అయం సువ్యక్తరూపః మాం వదతి చ.

ప్రతిపదార్థము:- అయం = ఈ సంఘటనము, (మే) మనోరథః స్యాత్ = మానసికమైన అభిలాషయే యగును, ఇతి = అని, చింతయామి = భావింతును, తథాపి = అయినను, బుద్ధ్యాపి = నిశ్చలమైన బుద్ధితో (సః న ఇతి = అట్టి మానసిక భావన కాదని) వితర్కయామి = ఊహించుచున్నాను. కిం కారణం (ఇతి చేత్) = కారణమేమి (అనగా), తస్య = ఆ మానసికభావనకు, రూపం నాస్తి హి = = ప్రత్యక్షమైన రూపముండదు గదా! అయం = ఈ వానరుడు, సువ్యక్తరూపః = వ్యక్తమైనట్టి రూపముగలవాడై, మాం వదతి చ = నన్ను గూర్చి మాటాడుచున్నాడు గూడను.

పదచ్ఛేదము:- నమః – అస్తు – వాచస్పతయే – సవజ్రిణే – స్వయంభువే – చ – ఏవ – హుతాశనాయ – అనేన – చ – ఉక్తం – యత్ – ఇదం – మమ – అగ్రతః – వనౌకసా – తత్ – చ – తథా – అస్తు – న – అన్యథా – (అస్తు) ॥

అన్వయక్రమము:- సవజ్రిణే వాచస్పతయే నమః అస్తు; స్వయంభువే హుతాశనాయ (నమః అస్తు) మమ అగ్రతః అనేన వనౌకసా యత్ ఇదమ్ ఉక్తం, తత్ తథాస్తు; అన్యథా న (అస్తు).

ప్రతిపదార్థము : = సవజ్రిణే = దేవేంద్రునితో కూడినట్టి, వాచస్పతయే = బృహస్పతికి, నమః అస్తు = నమస్కారమగుగాక! స్వయంభువే = బ్రహ్మదేవునకు, హుతాశనాయ చైవ = అగ్నిదేవునకును, నమః అస్తు = నమస్కారమగుగాక! మమ అగ్రతః = నా సమక్షమున, అనేన వనౌకసా = ఈ వానరునిచే, ఇదం యత్ ఉక్తం = ఇది ఏమి చెప్పబడెనో, తత్ = అది, తథాస్తు = అట్లే యగుగాక! అన్యథా న అస్తు = వేరొకరీతిగా (బూటకముగా) కాకుండుగాక!