రోహిణీప్రసాదు గారికి, కళాకారులగురించి రాసేటప్పుడు..మనకి అలవాటు అయిన కొలమానాలలోంచి వారి స్వభావాన్ని అర్ధం చేసుకోకూడదనుకుంటాను. కవులవీ.. గాయకులవీ. .వైణికులవీ… చిత్రకారులవీ… స్వభావాలు.. భిన్నంగా వుండే అవకాశం లేకపోలేదు. ఆ భిన్నత్వం వారిని..ప్రత్యేకంగా ఆలోచించేలా చేస్తుంది. అది లోకం దృష్టిలో “అమాయకం”గా వుండొచ్చు. నేను 1975 లో శంకరశాస్త్రి గారి కచేరీలు బాగా విన్నాను. ఆయన్ని గురుతు చేసుకుందికి మీ వ్యాసం మరోసారి వీలు కలిగించింది.అందుకు నా సంతోషాన్ని తెలియజేసుకుంటున్నాను ..రమ.
నేను పెద్దయేటప్పటికి శాస్త్రిగారు మద్రాసు వదిలివెళ్ళారు. 1966లో మేము సకుటుంబంగా ఢిల్లీలో ఆయనింటికి వెళ్ళాము. ఆ తరవాత శాస్త్రిగారిని నేను కలుసుకోవడం, మాట్లాడడం కొన్ని సందర్భాల్లో జరిగింది. ఆయన కాస్త అమాయకుడు. ఆయన సంగీతపు మహోన్నత వ్యక్తిత్వంతో పోలిస్తే అటువంటి చిన్న విషయాలను పేర్కొనడం అన్యాయం అనిపించడం వల్ల నేను వాటిని ప్రస్తావించలేదు. ఆయన వీణ ఎప్పుడు విన్నా నా అభిమాన వాయిద్యం సితార్ కన్నా వీణ కాస్త గొప్పదని ఆయన ‘నిరూపించాడని’ నా కనిపిస్తుంది. (అయిష్టంగానైనా నేనా సంగతి ఒప్పుకోవాలి). నా లెక్కన ఆయన Vilayat Khan of Veena.
జెమినీ చిత్రం అవ్వయార్ లో ఆయన సుందరాంబాళ్ చేత మంచి సంగీతం పాడించాడని విన్నాను కాని ఆ సినిమా పూర్తిగా చూడలేదు.
ఆయన కచేరీలు చాలాసార్లు విన్నాను. కర్నాటక సంగీతంలోని సంప్రదాయపు ‘పట్టు’లోని అందాలు ఆయన చూపినట్టుగా మరెవ్వరూ చూపించలేదని నేననుకుంటాను.
ఈ వ్యాసం ఎలానో మిస్ అయినట్లున్నాను. ఈమని గురించి రాయడం బాగుంది. కాకుంటే మీ మిగిలిన వ్యాసాలతో పోలిస్తే యెందుకో కొంచెం ‘చప్పగా’ వున్నట్లనిపించింది. మీరు మద్రాసులో ఆయన్ను బాగా యెరిగుంటారు, ఆ పైన చాలా కచేరీలు హాజరయివుంటారు కాబట్టి కాసింత anecdotal stuff అందిస్తారనుకున్నాను. ఆయన్ను నేను live విన్నది వొక్కసారే. కానీ తర్వాత ఒక ఉద్యమంలా అప్పట్లో మార్కెట్లో దొరుకుతున్న రికార్డులు, టేపులు కొనుక్కున్నాను. ఒక టేపులో కేవలం భజన్లు, లాలిపాటలు, తత్త్వాలు లాంటివుంటాయి. ఆ టేపంటే పిచ్చి యిష్టం. ఇప్పటికీ…. మొన్నమొన్నటి వరకు తెలిసినవాళ్ళకు తరచుగా కోరిన పాటలు సరఫరా చేస్తుండే కార్యక్రమంలో టేపుల చివర్లో మిగిలే ఖాళీని నింపడానికి యెప్పుడూ ఆ టేపులో ట్రాకులే వాడేవాణ్ణి :). ఆయన ప్రతి కచేరీలోను లత పాడిన “ధీరేసే ఆజారే అఖియన్…” (అల్బేలా, 1951, రాంచంద్ర “అన్నా” చితల్కర్) పాట వాయించేవారని పి.బి. శ్రీనివాస్ గారొకసారి చెప్పారు. [నాయుడు గారు “అప్పనా తనామనా” వాయించినట్లు …] తర్వాత్తర్వాత కాసిన్ని live’ కచేరీలు పోగుచేసుకున్న తర్వాత అభిమానం మరింత పెరిగింది. నాకు ఓలేటి, ఈమని కచేరీల్లో నచ్చే వొక విషయమేమంటే దాదాపు 25-30% (so called!) ‘light stuff’ వుంటుందని :-).
ఆయన రేడియో లో చేసిన పని గురించి మీరుగానీ, మరెవరైనాగానీ వివరంగా రాస్తే బాగుణ్ణు. క్లుప్తంగా ఆయన ఢిల్లీ రోజుల్లో చేసిన వాద్యబృంద-గోష్టుల గురించే చెప్తారు అందరూ. అలాగే ఆయన జెమినీ స్టూడియో రోజుల్లో ఖచ్చితంగా ఏమి చేసేవారో కూడా. ముఖ్యంగా సాలూరి జెమినీ ని వదిలేసిన తర్వాత! 1941/42 (బాలనాగమ్మ-1942 తో మొదలు) నుండి 1949 వరకు సాలూరి జెమినీ వారి కాంట్రాక్టు మీద పనిచేసాడు. ఆయన ట్యూన్లు కడితే ఈమని, M.D పార్థసారథి (ఈయన కూడా కర్నాటక శాస్త్రీయంలో తర్ఫీదు పొందిన మనిషే) “మిగిలిన విషయాలు” (ఆర్కెస్ట్రేషన్, వగైరా) చూసుకునేవారని చెప్తారు. అప్పట్లో AVM, Gemini వాళ్ళు గాయనీ, గాయకుల, సంగీత దర్శకుల వివరాలు రికార్డులపై యిచ్చేవాళ్ళు కారు. కాకుంటే కొన్ని సినిమా టైటిల్స్ లో (1951 తర్వాత), ముఖ్యంగా జెమినీ వారి హిందీ సినిమాల్లో ఈమని, MDP ల పేర్లు (హిందీలో అయితే కల్లా అనే మరో పేరు కూడా) కనిపిస్తాయి.
మరోసారి శంకరశాస్త్రిగారిని గుర్తు చేసినందుకు ధన్యవాదాలతో …
— శ్రీనివాస్
P.S. “ఒదిగిన మనసున” (చిత్తరంజన్, కనకవల్లీ నాగేందర్) పాట ప్రస్తావించడం కూడా బాగుంది. అద్భుతమైన పాట! (తప్పకుండా ఏదో ఒకరోజు డిజిటైజ్ చేసి ఈమాటలో పెడతాను.)
మీ కథ చదువుతుంటే క్రమ శిక్షణ పేరు తో ఎంత మంది పిల్లలు ఇలాగ బాల్యంలో నలిగి పోతున్నారో కదా! అని చాలా బాధ వేసింది. చాలామంది అనుభవించిన ఈ సంఘర్షణని గుర్తుకు తెచ్చారు. మా పెద్దల కి ఎదురు చెప్పలేక నా భావాలను అణచుకొని సర్దుకు పోతున్న నా జీవితంతో పోల్చుకున్నాను.
జమిలి ఆంజనేయులు,
ఊర్మిళా నగరు, విజయవాడ-12
మీ వ్యాసం చదివాను. బాగుంది. కానీ, “భారతదేశంలో ఆర్య, ద్రావిడ అని రెండు విభిన్నమైన జాతులు లేవన్న శాస్త్రజ్ఞుల అభిప్రాయాలని ధ్రువపరుస్తున్నవి ” అనే మీ వ్యాఖ్య తర్వాత వ్యాసంలో మరింత వివరిస్తే బాగుండేది. అభినందనలు.
మీ,
దార్ల
ఫెమినిజం ప్రస్తావనలో బాబ్జీలు గారన్న పై మాటలు నన్ను కొన్నాళ్ళు వెంటాడాయి – ఎవరీ లూషన్, ఏమా కథ? అని. Lution, Lotion, Lushan, లాంటి పేర్లతో ప్రయత్నించాను గాని ఫలితం లేదు..
నాలుగయిదు రోజులుగా అమితమైన చలి మూలాన ఇంట్లో బందీనై, పుస్తకాలు తిరగేస్తుంటే, గుడిపాటి కిటికీ (సాహితీమూర్తుల తేజోరేఖలు) కనిపించింది. దాంట్లోని ఒక వ్యాసం, “చైనా అంతరాత్మ లూషన్”! హమ్మయ్య అనుకున్నాను.
“సాహిత్యకారులకు చైనా పేరు చెప్పగానే లూషన్ స్ఫురణకొస్తారు. లూషన్ రచనలని చాలావరకు తెలుగులో చదువుకున్నాం. మనకు రష్యన్ సాహిత్యం తర్వాత విస్తృతంగా తెలుగులోకి అనువాదమైంది చైనా సాహిత్యం.”
అన్న ప్రారంభం చదివి, కనీసం పేరయినా తెలియనందుకు సిగ్గేసిందనుకోండి. ఈ లూషన్ చైనాలో బాగా పేరున్నవాడట. ఇబ్సెన్ నాటకం, A Dollhouse వచ్చిన తర్వాత సంచలనమైన వ్యాసం, “What will Happen after Nora Leaves Home?” రాశాడట.
ఇక్కడ ఆయన రచనలు అంత సులభంగా దొరికేటట్లు లేవు. విజయవాడలో జరగబోయే పుస్తకాల పండగలో దొరుకుతాయేమో చూడాలి. బాబ్జీలు గారికి కృతజ్ఞతలతొ,
రమగారు: మీరు చెప్పిందే కరెక్టు. “శూరుల జన్మంబు …” మహాభారతపు ఆదిపర్వంలోని ఆరవ ఆశ్వాసంలో అరవయ్యొవ పద్యం — కర్ణుడికి అంగరాజ్యాభిషేకం చేసే సమయంలో దుర్యోధనుని సమర్థింపు (DVSK సినిమాలో కూడా ఇలాంటి డైలాగే విన్నట్టు గుర్తు). దీనికి మూలం “శూరాణాంచ నదీనాంచ దుర్విదాః ప్రభవాః కిల”(ట). నేను పల్నాటి వీర చరిత్రలో చూసింది ఇలాంటిదే ఇంకో పద్యమైయుంటుంది. ఇటువంటి సామెతే మరాఠిలో ఉంది: “ఋషిచే కూళ్ ఆణి నదీచే మూళ్ శోధూ నయే”. మరాఠిలో లాగే తమిళంలో కూడా వినిపించే సామెత “ఋషి మూలం, నదిమూలం అరయక్కూడాదు/కేక్కకూడాదు”. విచారించి చూస్తే, “ఋషి మూలం, నదిమూలం న విచార్యమ్” అన్న సంస్కృత శ్లోకం ఈ సామెతలన్నింటికీ మూలమైయుండొచ్చని తోస్తోంది.
మహామహోపాధ్యాయ ఈమని శంకరశాస్త్రి గురించి rama అభిప్రాయం:
12/24/2008 3:26 am
రోహిణీప్రసాదు గారికి, కళాకారులగురించి రాసేటప్పుడు..మనకి అలవాటు అయిన కొలమానాలలోంచి వారి స్వభావాన్ని అర్ధం చేసుకోకూడదనుకుంటాను. కవులవీ.. గాయకులవీ. .వైణికులవీ… చిత్రకారులవీ… స్వభావాలు.. భిన్నంగా వుండే అవకాశం లేకపోలేదు. ఆ భిన్నత్వం వారిని..ప్రత్యేకంగా ఆలోచించేలా చేస్తుంది. అది లోకం దృష్టిలో “అమాయకం”గా వుండొచ్చు. నేను 1975 లో శంకరశాస్త్రి గారి కచేరీలు బాగా విన్నాను. ఆయన్ని గురుతు చేసుకుందికి మీ వ్యాసం మరోసారి వీలు కలిగించింది.అందుకు నా సంతోషాన్ని తెలియజేసుకుంటున్నాను ..రమ.
మహామహోపాధ్యాయ ఈమని శంకరశాస్త్రి గురించి Rohiniprasad అభిప్రాయం:
12/23/2008 7:47 pm
నేను పెద్దయేటప్పటికి శాస్త్రిగారు మద్రాసు వదిలివెళ్ళారు. 1966లో మేము సకుటుంబంగా ఢిల్లీలో ఆయనింటికి వెళ్ళాము. ఆ తరవాత శాస్త్రిగారిని నేను కలుసుకోవడం, మాట్లాడడం కొన్ని సందర్భాల్లో జరిగింది. ఆయన కాస్త అమాయకుడు. ఆయన సంగీతపు మహోన్నత వ్యక్తిత్వంతో పోలిస్తే అటువంటి చిన్న విషయాలను పేర్కొనడం అన్యాయం అనిపించడం వల్ల నేను వాటిని ప్రస్తావించలేదు. ఆయన వీణ ఎప్పుడు విన్నా నా అభిమాన వాయిద్యం సితార్ కన్నా వీణ కాస్త గొప్పదని ఆయన ‘నిరూపించాడని’ నా కనిపిస్తుంది. (అయిష్టంగానైనా నేనా సంగతి ఒప్పుకోవాలి). నా లెక్కన ఆయన Vilayat Khan of Veena.
జెమినీ చిత్రం అవ్వయార్ లో ఆయన సుందరాంబాళ్ చేత మంచి సంగీతం పాడించాడని విన్నాను కాని ఆ సినిమా పూర్తిగా చూడలేదు.
ఆయన కచేరీలు చాలాసార్లు విన్నాను. కర్నాటక సంగీతంలోని సంప్రదాయపు ‘పట్టు’లోని అందాలు ఆయన చూపినట్టుగా మరెవ్వరూ చూపించలేదని నేననుకుంటాను.
మహామహోపాధ్యాయ ఈమని శంకరశాస్త్రి గురించి పరుచూరి శ్రీనివాస్ అభిప్రాయం:
12/23/2008 1:12 pm
ఈ వ్యాసం ఎలానో మిస్ అయినట్లున్నాను. ఈమని గురించి రాయడం బాగుంది. కాకుంటే మీ మిగిలిన వ్యాసాలతో పోలిస్తే యెందుకో కొంచెం ‘చప్పగా’ వున్నట్లనిపించింది. మీరు మద్రాసులో ఆయన్ను బాగా యెరిగుంటారు, ఆ పైన చాలా కచేరీలు హాజరయివుంటారు కాబట్టి కాసింత anecdotal stuff అందిస్తారనుకున్నాను. ఆయన్ను నేను live విన్నది వొక్కసారే. కానీ తర్వాత ఒక ఉద్యమంలా అప్పట్లో మార్కెట్లో దొరుకుతున్న రికార్డులు, టేపులు కొనుక్కున్నాను. ఒక టేపులో కేవలం భజన్లు, లాలిపాటలు, తత్త్వాలు లాంటివుంటాయి. ఆ టేపంటే పిచ్చి యిష్టం. ఇప్పటికీ…. మొన్నమొన్నటి వరకు తెలిసినవాళ్ళకు తరచుగా కోరిన పాటలు సరఫరా చేస్తుండే కార్యక్రమంలో టేపుల చివర్లో మిగిలే ఖాళీని నింపడానికి యెప్పుడూ ఆ టేపులో ట్రాకులే వాడేవాణ్ణి :). ఆయన ప్రతి కచేరీలోను లత పాడిన “ధీరేసే ఆజారే అఖియన్…” (అల్బేలా, 1951, రాంచంద్ర “అన్నా” చితల్కర్) పాట వాయించేవారని పి.బి. శ్రీనివాస్ గారొకసారి చెప్పారు. [నాయుడు గారు “అప్పనా తనామనా” వాయించినట్లు …] తర్వాత్తర్వాత కాసిన్ని live’ కచేరీలు పోగుచేసుకున్న తర్వాత అభిమానం మరింత పెరిగింది. నాకు ఓలేటి, ఈమని కచేరీల్లో నచ్చే వొక విషయమేమంటే దాదాపు 25-30% (so called!) ‘light stuff’ వుంటుందని :-).
ఆయన రేడియో లో చేసిన పని గురించి మీరుగానీ, మరెవరైనాగానీ వివరంగా రాస్తే బాగుణ్ణు. క్లుప్తంగా ఆయన ఢిల్లీ రోజుల్లో చేసిన వాద్యబృంద-గోష్టుల గురించే చెప్తారు అందరూ. అలాగే ఆయన జెమినీ స్టూడియో రోజుల్లో ఖచ్చితంగా ఏమి చేసేవారో కూడా. ముఖ్యంగా సాలూరి జెమినీ ని వదిలేసిన తర్వాత! 1941/42 (బాలనాగమ్మ-1942 తో మొదలు) నుండి 1949 వరకు సాలూరి జెమినీ వారి కాంట్రాక్టు మీద పనిచేసాడు. ఆయన ట్యూన్లు కడితే ఈమని, M.D పార్థసారథి (ఈయన కూడా కర్నాటక శాస్త్రీయంలో తర్ఫీదు పొందిన మనిషే) “మిగిలిన విషయాలు” (ఆర్కెస్ట్రేషన్, వగైరా) చూసుకునేవారని చెప్తారు. అప్పట్లో AVM, Gemini వాళ్ళు గాయనీ, గాయకుల, సంగీత దర్శకుల వివరాలు రికార్డులపై యిచ్చేవాళ్ళు కారు. కాకుంటే కొన్ని సినిమా టైటిల్స్ లో (1951 తర్వాత), ముఖ్యంగా జెమినీ వారి హిందీ సినిమాల్లో ఈమని, MDP ల పేర్లు (హిందీలో అయితే కల్లా అనే మరో పేరు కూడా) కనిపిస్తాయి.
మరోసారి శంకరశాస్త్రిగారిని గుర్తు చేసినందుకు ధన్యవాదాలతో …
— శ్రీనివాస్
P.S. “ఒదిగిన మనసున” (చిత్తరంజన్, కనకవల్లీ నాగేందర్) పాట ప్రస్తావించడం కూడా బాగుంది. అద్భుతమైన పాట! (తప్పకుండా ఏదో ఒకరోజు డిజిటైజ్ చేసి ఈమాటలో పెడతాను.)
మహామహోపాధ్యాయ ఈమని శంకరశాస్త్రి గురించి Rohiniprasad అభిప్రాయం:
12/23/2008 9:15 am
ఈమని శంకరశాస్త్రిగారి గురించి మంచి వ్యాసం “ వైణిక సశాస్త్రీయం – శంకర నాద తరంగం“
అసమర్థులు గురించి J.ANJANEYULU అభిప్రాయం:
12/23/2008 4:42 am
మీ కథ చదువుతుంటే క్రమ శిక్షణ పేరు తో ఎంత మంది పిల్లలు ఇలాగ బాల్యంలో నలిగి పోతున్నారో కదా! అని చాలా బాధ వేసింది. చాలామంది అనుభవించిన ఈ సంఘర్షణని గుర్తుకు తెచ్చారు. మా పెద్దల కి ఎదురు చెప్పలేక నా భావాలను అణచుకొని సర్దుకు పోతున్న నా జీవితంతో పోల్చుకున్నాను.
జమిలి ఆంజనేయులు,
ఊర్మిళా నగరు, విజయవాడ-12
తానాలో వేటూరి సుందరరామమూర్తి ప్రసంగం కొన్ని విషయాలు గురించి rama అభిప్రాయం:
12/23/2008 3:43 am
హాయిగా డబ్బు సంపాదించకోడానికి వాళ్ళూ అంత చెత్త రాసి..దాన్నంతా సమాజం మీద రుద్ది ..అందులో భాగం అయి..ఇవాళ వేటూరికి ఈ అక్కర్లేని బాధ…ఈ ఘోష ఎందుకో..పాపం.
రమ.
తెలుగు భాష వయస్సెంత? గురించి Darla అభిప్రాయం:
12/22/2008 8:59 pm
మీ వ్యాసం చదివాను. బాగుంది. కానీ, “భారతదేశంలో ఆర్య, ద్రావిడ అని రెండు విభిన్నమైన జాతులు లేవన్న శాస్త్రజ్ఞుల అభిప్రాయాలని ధ్రువపరుస్తున్నవి ” అనే మీ వ్యాఖ్య తర్వాత వ్యాసంలో మరింత వివరిస్తే బాగుండేది. అభినందనలు.
మీ,
దార్ల
A review of Telugu Women Writers 1950 – 1975 by Malathi Nidadavolu గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
12/22/2008 6:59 pm
చెప్పడం మరిచాను. లూషన్ అంటే Lu Xun.
A review of Telugu Women Writers 1950 – 1975 by Malathi Nidadavolu గురించి కొడవళ్ళ హనుమంతరావు అభిప్రాయం:
12/22/2008 5:21 pm
“లూషన్ చెప్పింది అక్షరలక్షలు కదా?”
ఫెమినిజం ప్రస్తావనలో బాబ్జీలు గారన్న పై మాటలు నన్ను కొన్నాళ్ళు వెంటాడాయి – ఎవరీ లూషన్, ఏమా కథ? అని. Lution, Lotion, Lushan, లాంటి పేర్లతో ప్రయత్నించాను గాని ఫలితం లేదు..
నాలుగయిదు రోజులుగా అమితమైన చలి మూలాన ఇంట్లో బందీనై, పుస్తకాలు తిరగేస్తుంటే, గుడిపాటి కిటికీ (సాహితీమూర్తుల తేజోరేఖలు) కనిపించింది. దాంట్లోని ఒక వ్యాసం, “చైనా అంతరాత్మ లూషన్”! హమ్మయ్య అనుకున్నాను.
“సాహిత్యకారులకు చైనా పేరు చెప్పగానే లూషన్ స్ఫురణకొస్తారు. లూషన్ రచనలని చాలావరకు తెలుగులో చదువుకున్నాం. మనకు రష్యన్ సాహిత్యం తర్వాత విస్తృతంగా తెలుగులోకి అనువాదమైంది చైనా సాహిత్యం.”
అన్న ప్రారంభం చదివి, కనీసం పేరయినా తెలియనందుకు సిగ్గేసిందనుకోండి. ఈ లూషన్ చైనాలో బాగా పేరున్నవాడట. ఇబ్సెన్ నాటకం, A Dollhouse వచ్చిన తర్వాత సంచలనమైన వ్యాసం, “What will Happen after Nora Leaves Home?” రాశాడట.
ఇక్కడ ఆయన రచనలు అంత సులభంగా దొరికేటట్లు లేవు. విజయవాడలో జరగబోయే పుస్తకాల పండగలో దొరుకుతాయేమో చూడాలి. బాబ్జీలు గారికి కృతజ్ఞతలతొ,
కొడవళ్ళ హనుమంతరావు
తెలుగు భాష వయస్సెంత? గురించి సురేశ్ కొలిచాల అభిప్రాయం:
12/22/2008 5:12 pm
రమగారు: మీరు చెప్పిందే కరెక్టు. “శూరుల జన్మంబు …” మహాభారతపు ఆదిపర్వంలోని ఆరవ ఆశ్వాసంలో అరవయ్యొవ పద్యం — కర్ణుడికి అంగరాజ్యాభిషేకం చేసే సమయంలో దుర్యోధనుని సమర్థింపు (DVSK సినిమాలో కూడా ఇలాంటి డైలాగే విన్నట్టు గుర్తు). దీనికి మూలం “శూరాణాంచ నదీనాంచ దుర్విదాః ప్రభవాః కిల”(ట). నేను పల్నాటి వీర చరిత్రలో చూసింది ఇలాంటిదే ఇంకో పద్యమైయుంటుంది. ఇటువంటి సామెతే మరాఠిలో ఉంది: “ఋషిచే కూళ్ ఆణి నదీచే మూళ్ శోధూ నయే”. మరాఠిలో లాగే తమిళంలో కూడా వినిపించే సామెత “ఋషి మూలం, నదిమూలం అరయక్కూడాదు/కేక్కకూడాదు”. విచారించి చూస్తే, “ఋషి మూలం, నదిమూలం న విచార్యమ్” అన్న సంస్కృత శ్లోకం ఈ సామెతలన్నింటికీ మూలమైయుండొచ్చని తోస్తోంది.