ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు తొలి దశాబ్దాలు తెలుగు జాతికి, సాహిత్యానికి ఒక నూతన శకానికి నాంది పలికిన చారిత్రక సంధియుగం. అప్పటివరకు రాజులు, జమీందారుల ప్రాపకంలో ఆస్థానాలకే పరిమితమైన సాహిత్యం అశేష ఆంధ్రావళి దరిచేరింది ఈ కాలంలోనే. వలస పాలకులు ఏ స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసమో ప్రవేశపెట్టినప్పటికీ, వారు అమలు చేసిన నూతన విద్యావిధానం ద్వారా ప్రసరించిన క్రొత్త వెలుగులు, దానికి తోడైన ఆధునిక ముద్రణాయంత్రాల విస్తరణ — ఈ రెండూ అప్రయత్నంగానే సాహిత్యాన్ని రాజప్రాసాదాల నుంచి సామాన్య ప్రజానీకానికి చేరువ చేర్చిన కీలకమైన పరిణామదశ ఇది. అయితే, ఈ రకమైన పెనుమార్పుల వెనుక సృజనాత్మక రచనలు చేసే కవులు, రచయితల కలాలు ఎంతగా శ్రమించాయో, ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని సేకరించి, పరిష్కరించి, అచ్చువేసి తెలుగు సాహిత్యరంగంలో శాస్త్రీయ పరిశోధనాత్మక విమర్శనకు గట్టి పునాదులు వేసిన వైతాళికుల కృషికూడా అంతే చెప్పుకోదగ్గది. ముఖ్యంగా వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి, మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మవంటి పరిశోధనామూర్తులు పాడుబడిన దేవాలయాలు, పండితుల ఇళ్లల్లో మరుగున పడిపోయిన తాళపత్ర గ్రంథాలను సేకరించి, వాటిని ఒక క్రమపద్ధతిలో పరిష్కరించి అచ్చు వేయించారు. ప్రాచీన కావ్యాలను, చారిత్రక శాసనాలను సామాజిక, భాషాశాస్త్ర కోణాల్లో విమర్శనాత్మక విశ్లేషణలు చేసే గొప్ప సంస్కృతికి వీరు శ్రీకారం చుట్టారు. ఇదే సమయంలో కొమర్రాజు వెంకట లక్ష్మణరావు విజ్ఞానసర్వస్వ కృషి, గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు గ్రంథాలయ, పత్రికా రంగాల ఉద్యమాలు తెలుగు సమాజంలో నూతన చైతన్యాన్ని రగిలించాయి. పండితులకే పరిమితమైన భాషాశృంఖలాలను ఛేదించి, మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా భావవ్యక్తీకరణ ఉండాలని భావించిన గిడుగు-గురజాడల వ్యవహారికభాషోద్యమం ఉద్ధృతతరంగంలా లేచి ఆంధ్రదేశానంతటినీ ముంచెత్తింది ఈ కాలంలోనే. వీరంతా కాకుండా, తెర వెనుక ఉండి తెలుగు సాహిత్యానికి, అక్షరాలకు ప్రాణం పోసిన మరొక వర్గం పత్రికా సంపాదకులు, నిర్వాహకులు. నూతన రచయితలను ప్రోత్సహించి, భాషకు ఒక ప్రామాణికతను తెచ్చి, ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యాన్ని నవ్యయుగానికి నడిపించిన ఘనత తొలితరం పత్రికలకే దక్కుతుంది. ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు పత్రికా ప్రమాణాలకు, సాహిత్య విమర్శకు ఒక గీటురాయిగా నిలిచిన పత్రిక కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులు స్థాపించిన భారతి, 1924లో మాసపత్రికగా ప్రారంభమయ్యింది. అప్పట్లో భారతిలో తమ వ్యాసమో, కవితో అచ్చవడం కవులకు, పరిశోధకులకు ఒక జీవితకాలసాఫల్యంగా భావించేవారు. నిశితమైన విమర్శనాత్మకవ్యాసాలకు, చారిత్రకపరిశోధనలకు ఆ పత్రిక పెద్దపీట వేసింది. ఒక నిర్దిష్టమైన పత్రికా శైలిని, కచ్చితమైన సంపాదకీయ ప్రమాణాలను ఎక్కడా రాజీ పడకుండా పాటించడంలో ‘భారతి’ సృష్టించిన ఒరవడి అనితరసాధ్యం. కవులను, రచయితలను భక్తితో ఆరాధించడానికి బదులుగా, సునిశితమైన వివేచన, విశ్లేషణల ఆధారంగా సాగే లోతైన సాహిత్యవిమర్శకు ఆ పత్రిక ఒక అత్యున్నత వేదికగా నిలిచింది. ఈ పత్రికా సంపాదకులు కేవలం వచ్చిన రచనలన్నింటినీ అచ్చువేసే యంత్రకారులు కారు; వారు నిజమైన అక్షర శిల్పులు. ఒక బాధ్యతాయుతమైన సంపాదకీయ విధానంతో, భాషా ప్రమాణాలతో ప్రతి రచననూ పరిశీలించి, ఉత్తమస్థాయి రచనలనే మరింత ప్రామాణికంగా సరిదిద్ది ప్రచురించేవారు. సంప్రదాయాన్ని విస్మరించకుండానే ఆధునికతను ఆహ్వానించిన వీరి సమన్వయ దృష్టి అనన్య సామాన్యం. నేటి ఆధునిక డిజిటల్ యుగంలో, సాహిత్య పత్రికలను నడపడంలోనూ, ఉన్నతస్థాయి ప్రామాణికతను నిలుపుకోవడంలోనూ మనం ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్లను చూస్తే, ఎలాంటి సాంకేతికతా లేని ఆ రోజుల్లోనే వారు నెలకొల్పిన ప్రమాణాలు ఎంత గొప్పవో అర్థమవుతుంది. వారి అడుగుజాడలే నేటికీ తెలుగు సాహిత్య పత్రికలకు మార్గదర్శకాలు.

తాళపత్రాల చీకటి కొట్టులనుంచి ముద్రణాయంత్రపు వెలుగుల వైపు సాగిన ఆనాటి అక్షర ప్రస్థానం, నేడు అంతర్జాల పత్రికలు, విస్తృతమైన డిజిటల్ మాధ్యమాలపై బహుముఖంగా విస్తరిస్తోంది. ఆ వైతాళికులు రగిలించిన విమర్శనాత్మక స్ఫూర్తిని, శాస్త్రీయ జిజ్ఞాసను నిరంతరం కొనసాగించడమే మనం వారికిచ్చే నిజమైన నివాళి. అక్షరాన్ని ఆయుధంగా, ప్రమాణాలను ప్రాణంగా భావించిన ఆనాటి పరిశోధకులు, పత్రికాసంపాదకులు వెలిగించిన ఆ అక్షరజ్యోతులు — నేటికీ, ఏనాటికీ మనకు దారి చూపించే కరదీపికలే!