పదచ్ఛేదము:- ఏవం – బహువిధాం చింతాం చింతయిత్వా మహాకపిః -సంశ్రవే – మధురం – వాక్యం వైదేహ్యాః వ్యాజహార హ ॥

అన్వయక్రమము:- మహాకపిః ఏవం బహువిధాం చింతాం చింతయిత్వా వైదేహ్యాః సంశ్రవే, మధురం వాక్యం వ్యాజహార.

ప్రతిపదార్థము:- మహాకపిః = వానరశ్రేష్ఠుడైనట్టి హనుమంతుడు, ఏవం = ఈ రీతిగా, బహువిధాం = పలువిధములగు, చింతాం = ఆలోచనను, చింతయిత్వా = ఆలోచించి, వైదేహ్యాః = సీతాదేవి యొక్క, సంశ్రవే = సమీపమునందు (అనగా వినబడునట్లు), మధురం = మధురమైన, వాక్యం వచనమును, వ్యాజహార = పలికెను.

పదచ్ఛేదము:- రాజా – దశరథః నామ రథకుంజరవాజిమాన్- పుణ్యశీలః – మహాకీర్తిః – ఋజుః – ఆసీత్ మహాయశాః ॥ –

అన్వయక్రమము:- దశరథః నామ, రథకుంజరవాజిమాన్, పుణ్యశీలః, మహాకీర్తిః ఋజుః మహాయశాః, రాజా ఆసీత్.

ప్రతిపదార్థము:- దశరథః నామ = దశరథుడని విఖ్యాతి నొందినట్టి, రథకుంజరవాజిమాన్ = మేలైన రథములు, గజములు, అశ్వములును గలవాడును, పుణ్యశీలః = పవిత్రశీలుడును, మహాకీర్తిః = ఘనమైన యశస్సుగలవాడు నగు, ఋజుః = ఋజువర్తనుడు; రాజా = భూపతి, ఆసీత్ = ఉండెను.

-పదచ్ఛేదము:- రాజర్షీణాం – గుణశ్రేష్ఠః – తపసా – చ – ఋషిభిః – సమః -చక్రవర్తికులే – జాతః – పురందరసమః – బలే ॥

అన్వయక్రమము:- సుగమము.

ప్రతిపదార్ధము:- (సః = ఆ దశరథుడు) రాజర్షీణాం = రాజర్షులలో, గుణశ్రేష్ఠః = గొప్పగుణములచే ఎన్నదగినట్టివాడు, తపసా = తపస్సంపదచే, ఋషిభిః = మహాఋషులతో, సమః = సమమైనవాడు, చక్రవర్తికులే = చక్రవర్తుల వంశము నందు, జాతః = జనించినవాడు, బలే = పరాక్రమమునందు, పురందరసమః = దేవేంద్రునికి సాటియైనవాడు.

పదచ్ఛేదము:- అహింసారతిః – అక్షుద్రః – ఘృణీ – సత్యపరాక్రమః – ముఖ్య – చ – ఇక్ష్వాకువంశస్య – లక్ష్మీవాన్ – లక్ష్మివర్ధనః ॥

అన్వయక్రమము:- సుగమము.

ప్రతిపదార్థము:- అహింసారతిః = అహింసయందు ప్రీతి గలవాడును, అక్షుద్రః = నీచస్వభావము లేనివాడును, ఘృణీ = దయావంతుడును, సత్యపరాక్రమః = అమోఘమైన పరాక్రమముగలవాడును, లక్ష్మీవాన్ = గొప్పసంపదలు గలవాడును, లక్ష్మివర్ధనః = సర్వసంపదలను పెంపొందించు నట్టివాడును.

పదచ్ఛేదము:- పార్థివవ్యంజనైః – యుక్తః – పృథుశ్రీః – పార్థివర్షభః – పృథివ్యాం చతురంతాయాం – విశ్రుతః సుఖదః సుఖీ ॥ –

అన్వయక్రమము:- సుగమము.

ప్రతిపదార్థము:- (సః = ఆ దశరథుడు) పార్థివవ్యంజనైః = సమస్తరాజ లక్షణములతో, యుక్తః = కూడియున్నవాడు, పృథుశ్రీః =విస్తారమైనట్టి సంపదగలవాడు, పార్థివర్షభః = రాజులలో అగ్రగణ్యుడు, చతురంతాయాం = చతుస్సముద్ర పర్యంతమైన, పృథివ్యాం = భూమండలమునందు, విశ్రుతః = విఖ్యాతి నొందినవాడు, సుఖదః = (ప్రజలను) సుఖపెట్టువాడు, సుఖీ = (తాను) సుఖముగ నుండువాడు.

పదచ్ఛేదము:- తస్య – పుత్రః – ప్రియః- జ్యేష్ఠః – తారాధిపనిభాననః- రామః – నామ విశేషజ్ఞః – శ్రేష్ఠః – సర్వధనుష్మతామ్ ॥

అన్వయక్రమము:- తస్య, రామః, నామ, తారాధిపనిభాననః, విశేషజ్ఞః, సర్వధనుష్మతాం శ్రేష్ఠః, జ్యేష్ట, పుత్రః ప్రియః (ఆసీత్),

ప్రతిపదార్ధము:- తస్య = ఆ దశరథునకు, తారాధిపనిభాననః = చంద్రునితో సమానమైన ముఖముగలవాడును, విశేషజ్ఞః = సర్వధర్మవిశేషముల నెఱిగినవాడును, సర్వధనుష్మతాం = విలుకాండ్రందరిలోను, శ్రేష్ఠః = మేటియైన వాడును అగు, రామః = రాముడను, నామ = పేరుగల, జ్యేష్ఠః పుత్రః = పెద్దకుమారుడు, ప్రియః (ఆసీత్) = ప్రీతిపాత్రుడైయుండెను.

పదచ్ఛేదము:- రక్షితా – స్వస్య – ధర్మస్య – స్వజనస్య – చ రక్షితా- రక్షితా -జీవలోకస్య – ధర్మస్య – చ – పరంతపః ॥

అన్వయక్రమము:- పరంతపః (సః) స్వస్య ధర్మస్య రక్షితా, స్వజనస్య చ రక్షితా, జీవలోకస్య -ధర్మస్య చ రక్షితా.

ప్రతిపదార్థము:- పరంతపః (సః) = శత్రువులను తపింప చేయునట్టి ఆ శ్రీరాముడు, స్వస్య ధర్మస్య రక్షితా = తన ధర్మమును కాపాడు నట్టివాడు, జీవలోకస్య = ప్రాణిలోకమునకు, రక్షితా = రక్షకుడైనవాడు, ధర్మస్య చ = (వర్ణాశ్రమ?) ధర్మమునకు గూడ, రక్షితా = రక్షకుడైనట్టివాడు.

పదచ్ఛేదము:- తస్య – సత్యాభిసంధస్య – వృద్ధస్య వచనాత్ పితుః సభార్యః – సహ – చ – భ్రాత్రా వీరః ప్రవ్రాజితః – వనమ్ ॥ –

అన్వయక్రమము:- సత్యాభిసంధస్య, వృద్ధస్య, తస్య పితుః వచనాత్, సభార్యః, భ్రాత్రా సహ చ (సః) వీరః వనం ప్రవ్రాజితః.

ప్రతిపదార్ధము:- సత్యాభిసంధస్య = సత్యము తప్పనట్టివాడును, వృద్ధస్య = వృద్ధుడును, అగు, తస్య పితుః = అతని తండ్రియైన దశరథునియొక్క వచనాత్ = మాటవలన (సః) వీరః = ఆ వీరుడైన శ్రీరాముడు, సభార్యః = భార్యతో గూడినవాడై, భ్రాత్రా చ సహ = తమ్మునితోడను గూడ, వనం ప్రవ్రాజితః = అరణ్యమునకు వెడలు నట్లు చేయబడెను.

పదచ్ఛేదము:- తేన – తత్ర మహారణ్యే మృగయాం పరిధావతా రాక్షసాః – నిహతాః – శూరాః బహవః – కామరూపిణః ॥

అన్వయక్రమము:- తత్ర మహారణ్యే మృగయాం పరిధావతా తేన బహవః శూరాః, కామరూపిణః రాక్షసాః నిహతాః

ప్రతిపదార్థము:- తత్ర మహారణ్యే = ఆ ఘోరాటవి యందు, మృగయాం పరిధావతా = వేటనుగూర్చి పరిభ్రమించుచున్న. తేన = ఆ శ్రీరామునిచే, కామరూపిణః = కామరూపులైనట్టియు, శూరాః = వీరులైనట్టియు, బహవః రాక్షసాః = పెక్కుమంది రాక్షసులు, నిహతాః = పధింపబడిరి.

పదచ్ఛేదము:- జనస్థానవధం – శ్రుత్వా – హతౌ – చ – ఖరదూషణా – తతః -తు – అమర్షాపహృతా – జానకీ – రావణేన – తు – వంచయిత్వా – వనే రామం – మృగరూపేణ – మాయయా ॥

అన్వయక్రమము:- జనస్థానవధం, హతౌ ఖరదూషణా చ, శ్రుత్వా, రావణేన మాయయా మృగరూపేణ వనే రామం వంచయిత్వా, జానకీ తతః అమర్షాపహృతా.

ప్రతిపదార్ధము:- జనస్థానవధం = జనస్థానమునందలి రాక్షసుల సంహారమును గూర్చియు, హతౌ ఖరదూషణా చ = చంపబడిన ఖరదూషణులను గూర్చియు, శ్రుత్వా = విని, రావణేన = రావణాసురునిచే, మాయయా = మాయచే, మృగరూపేణ = లేడిరూపమున, వనే = అరణ్యమునందు, రామం శ్రీరాముని, వంచయిత్వా మోసగించి, తతః = ఆ యడవినుండి, జానకీ = సీతాదేవి, అమర్షాపహృతా = క్రోధముతో అపహరింపబడినది.

పదచ్ఛేదము:- సః – మార్గమాణ-దేవీం తాం – రామః – సీతామ్ –అనిందితామ్ – ఆససాద వనే మిత్రం సుగ్రీవం నామ – వానరమ్ ॥ —

అన్వయక్రమము:- సః రామః అనిందితాం తాం సీతాం దేవీం మార్గమాణః, వనే సుగ్రీవం నామ వానరం మిత్రమ్ ఆససాద.

ప్రతిపదార్ధము:- సః రామః = ఆ శ్రీరాముడు, అనిందితాం = ఉత్తమురాలైనట్టి, తాం సీతాం దేవీం = ఆ సీతాదేవిని, మార్గమాణః = వెదకుచున్నవాడై, వనే = అరణ్యమునందు, సుగ్రీవం నామ వానరం = సుగ్రీవు డను వాసరరాజును, మిత్రం = మిత్రునిగా, ఆససాద = పొందెను.

పదచ్ఛేదము:- తతః – సః – వాలినం- హత్వా రామః పరపురంజయః -ప్రాయచ్ఛత్ కపిరాజ్యం తత్ సుగ్రీవాయ – మహాబలః ॥ –

అన్వయక్రమము:- తతః మహాబలః పరపురంజయః సః రామః వాలినం హత్వా తత్ కపిరాజ్యం సుగ్రీవాయ ప్రాయచ్ఛత్.

ప్రతిపదార్థము:- తతః = పిమ్మట, మహాబలః = మహాబలాఢ్యుడును, పరపురంజయః = శత్రుపురవిజేతయు నగు, సః రామః = ఆ శ్రీరాముడు, వాలినం = వాలిని, హత్వా = చంపి, తత్ కపిరాజ్యం = ఆ వానరరాజ్యమును, సుగ్రీవాయ = సుగ్రీవునకు, ప్రాయచ్ఛత్ = ఒసగెను.

పదచ్ఛేదము:- సుగ్రీవేణ అపి సందిష్టాః హరయః కామరూపిణః- దిక్షు – సర్వాసు -తాం- -దేవీం – విచిన్వంతి – సహస్రశః ॥

అన్వయక్రమము:- సుగ్రీవేణ సందిష్టాః కామరూపిణః హరయః ఆపి సహస్రశః తాం దేవీం సర్వాసు దిక్షు విచిన్వంతి.

ప్రతిపదార్ధము:- సుగ్రీవేణ = సుగ్రీవునిచే, సందిష్టాః = ఆజ్ఞాపింపబడినట్టి, కామరూపిణ: = కామరూపధరులైనట్టి, హరయః అపి = వానరులుగూడ, సహస్రశః = వేలకొలదిగ, సర్వాసు దిక్షు = అన్ని దిక్కులయందును. తాం దేవీం = ఆ సీతాదేవిని, విచిన్వంతి = వెదకుచున్నారు.

పదచ్ఛేదము:- అహం -సంపాతివచనాత్- శతయోజనమ్ – ఆయతమ్. —అస్యాః హేతోః విశాలాక్ష్యాః సాగరం వేగవాన్ ప్లుతః ॥

అన్వయక్రమము:- సంపాతివచనాత్ అస్యాః విశాలాక్ష్యాః హేతోః శతయోజనమ్ అయతం సాగరం వేగవాన్ అహం ప్లుతః.

ప్రతిపదార్ధము:- సంపాతివచనాత్ = సంపాతి యను పక్షియొక్క మాటవలన, అస్యాః విశాలాక్ష్యాః హేతోః = ఈ పద్మాక్షి యగు సీతాదేవికొఱకై, శతయోజనం ఆయతం = నూరు ఆమడల పొడవుగల, సాగరం = సముద్రమును, వేగవాన్ అహం = మహావేగము గలవాడనైన నేను, ప్లుతః = దాటితిని.

పదచ్ఛేదము:- యథారూపాం యథావర్ణాం యథాలక్ష్మీం – చ – నిశ్చితామ్ -అశ్రౌషం రాఘవస్య – అహం – సా – ఇయమ్ – ఆసాదితా – మయా ॥ విరరామ ఏవమ్ ఉక్త్వా అసౌ వాచం వానరపుంగవః

అన్వయక్రమము:- రాఘవస్య (ముఖాత్) యథారూపాం, యథా వర్ణాం, యథాలక్ష్మీం చ నిశ్చితామ్ ఆహమ్ అశ్రౌషం, సా ఇయం మయా ఆసాదితా. అసౌ వానరపుంగవః ఏవం వాచమ్ ఉక్త్వా విరరామ.

ప్రతిపదార్థము:- రాఘవస్య ముఖాత్ = శ్రీరాముని ముఖమునుండి, యథారూపాం = ఎట్టి స్వరూపముగలదిగను, యథావర్ణాం = ఎట్టి వర్ణము గలదిగను, యథాలక్ష్మీం చ = ఎట్టి సౌందర్యముగలదిగను, నిశ్చితాం = నిశ్చయింపబడినదిగా, అహం = నేను, అశ్రౌషం = వినియుంటినో, సా ఇయం = ఆ విధమైనట్టి ఈమె, మయా = నాచేత ఆసాదితా = పొందబడినది (కనుగొనబడినది). అసౌ వానరపుంగవః = ఈ వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమ, ఏవం = ఈరీతిగా, వాచం = వచనమును, ఉక్త్వా = పలికి, విరరామ = ఊరకుండెను

పదచ్ఛేదము:- -జానకీ – చ – అపి – తత్- శ్రుత్వా పరం విస్మయమ్ – ఆగతా – తతః – సా – వక్రకేశాంతా సుకేశీ – కేశసంవృతమ్- ఉన్నమ్య – వదనం – భీరుః – శింశుపావృక్షమ్ – ఐక్షత

అన్వయక్రమము:- జానకీ చ అపి తత్ శ్రుత్వా పరం విస్మయమ్ ఆగతా తతః వక్రకేశాంతా సుకేశీ సా భీరుః కేశసంవృతం వదనమ్ ఉన్నమ్య శింశుపావృక్షమ్ ఐక్షత.

ప్రతిపదార్థము:- జానకీ చ అపి = సీతాదేవియును, తత్ = ఆ మాటను, శ్రుత్వా = విని, పరం విస్మయం ఆగతా = మిక్కిలి ఆశ్చర్యము నొందెను. తతః = పిమ్మట, వక్రకేశాంతా = వంకరగ నున్న ముంగురులు గలిగినట్టియు, సా భీరుః = ఆ భీతచిత్తురాలైన సీతాదేవి, కేశసంవృతం = జుట్టుచే కప్పబడినట్టి, వదనం = ముఖమును, ఉన్నమ్య = పైకి ఎత్తి, శింశుపావృక్షమ్ = శింశుపావృక్షమును, ఐక్షత = చూచెను.

పదచ్ఛేదము:- నిశమ్య – సీతా – వచనం కపేః చ దిశః చ సర్వాః – ప్రదిశః చ వీక్ష్య – స్వయం ప్రహర్షం పరమం- జగామ- సర్వాత్మనా – రామమ్ – అనుస్మరంతీ ॥
అన్వయక్రమము:- సీతా కపేః వచనం నిశమ్య సర్వాః దిశః ప్రదిశః చ వీక్ష్య సర్వాత్మనా రామమ్ అనుస్మరంతీ స్వయం పరమం ప్రహర్షం జగామ.
ప్రతిపదార్థము:- సీతా = సీతాదేవి, కపేః = హనుమయొక్క వచనం = మాటను, నిశమ్య = ఆకర్ణించి, సర్వాః దిశః చ = అన్నిదిక్కులను, ప్రదిశః చ = మూలలను గూడ, వీక్ష్య = చూచి, సర్వాత్మనా = ఏకాగ్రచిత్తముతో, రామం శ్రీరాముని, అనుస్మరంతీ = ధ్యానించుచున్నదై, స్వయం = తాను, పరమం = గొప్పదైన, ప్రహర్షం = మహానందమును, జగామ = పొందెను.

పదచ్ఛేదము:- సా – తిర్యక్ – ఊర్ధ్వం – చ – తథా అపి అధస్తాత్ -నిరీక్షమాణా-తమ్ – అచింత్యబుద్ధిమ్ దదర్శ పింగాధిపతేః అమాత్యం వాతాత్మజం – సూర్యమ్ – ఇవ – ఉదయస్థమ్ ॥

అన్వయక్రమము:- సా తిర్యక్ ఊర్ధ్వం చ, తథా అధస్తాత్ అపి నిరీక్షమాణా, ఉదయస్థం సూర్యమ్ ఇవ, తమ్ అచింత్యబుద్ధిం, పింగాధిపతేః అమాత్యం వాతాత్మజం దదర్శ.

ప్రతిపదార్థము:- సా = ఆ సీతాదేవి, తిర్యక్ = అడ్డముగను, ఊర్ధ్వం చ = మీదుగను, తథా = అట్లే, అధస్తాత్ అపి క్రిందుగను గూడ, నిరీక్షమాణా = పరికించి చూచుచున్నదై, ఉదయస్థం సూర్యమ్ ఇవ = ఉదయమున నున్న సూర్యునివలె నున్నట్టి, అచింత్యబుద్ధిం = అమితమైన ప్రజ్ఞగల, పింగాధిపతేః అమాత్యం = సుగ్రీవుని సచివుడైనట్టి, తం వాతాత్మజం = అ వాయునందనుని, దదర్శ = అవలోకించెను.