ఓ రాజులారా! తగదిది.

శత్రువుల సైన్యానికి యమసమానమైన నాగలిని లెక్కచేయకుండా, గర్వం కొద్దీ, యుద్ధనియమాలు అతిక్రమించి, నన్నూ నిర్లక్ష్యం చేసి, రణరంగంలో దుర్యోధనుడిని తొడలపై గదాప్రహారం చేసి, కుల-వినయ-సమృద్ధులతో సహా నేలకూల్చాడు.

ఓ దుర్యోధనా, కొద్దిసేపు ప్రాణాలను నిలిపి ఉంచుకో.

సాల్వుడి సౌభపురాన్ని రుచి చూసిన మొన కలిగినది, మహా-అసురుల నగరాల ప్రాకారద్వారాలకు అంకుశం వంటిది, యమునానది ప్రవాహగతిని మరల్చినది, శత్రుబలాల ప్రాణాల కానుకచేత పూజించబడ్డది అయిన ఈ నాగలితో, నేడు, రక్తమూ, చెమటల బురదతోనున్న భీముడి విశాలమైన వక్షస్థలాన్ని పంటపొలంవలె దున్నివేస్తాను.

అయ్యో! ఈ దశలోనూ నన్ను అనుసరిస్తున్నాడు, దీనుడైన దుర్యోధనుడు. ఇతడు –

రక్తమనే యుద్ధచందనపు మైపూత తడితో మెరుస్తూ ఉన్నాడు. భూమిపై పాకుతూ దుమ్ము అంటి ఎరుపు చాయకు తిరిగిన తెల్లని భుజాలతో బాల్యదశను పొందినవాడు, అమృతమథనం పూర్తయ్యాక, సురాసురులు మందరపర్వతంనుంచి విడిపించాక, అలసటతో తన శరీరాన్ని సముద్రజలాలలోనికి ఈడ్చుకుపోతున్న వాసుకిలా ఉన్నాడు.

ఇదిగో –

యుద్ధనియమాన్ని ఉల్లంఘించిన భీముడి గదాప్రహారం వలన గాయపడి శిథిలమైన తొడలతో ఉన్న నేను సగం చచ్చి ఉన్న నా దేహాన్ని భుజాలతో ఈడుస్తున్నాను.

పూజ్యులైన బలరాముడు శాంతించు గాక.

నేల కూలి ఉన్న నేను నా ఈ శిరస్సును మీ పాదాల మ్రోల వాలుస్తున్నాను. వెంటనే మీ కోపాన్ని విడిచిపెట్టండి. శత్రుత్వమూ, కలహపు కథా, మేమూ నశించిపోయాము. కురువంశానికి తర్పణజలం ప్రదానం చేయగల మేఘాలవంటి ఈ పాండవులు సజీవంగా ఉండెదరుగాక.

ఓ దుర్యోధనా! కొద్దిసేపు నీ ప్రాణాలను నిలబెట్టుకో.

ఏమి చేయనున్నారు?

వినవోయీ!

నా నాగలి అంచుతో ఈ పాండవుల దేహాలపై చారికలను ఏర్పరిచి, నా రోకలి దెబ్బలతో మూపులను, రొమ్ములను చీల్చి, యుద్ధంలో చంపివేయబడ్డ రథాశ్వాలతో, గజాలతో సహా వారిని నీ వెంట స్వర్గయాత్రకు పంపుతాను.

వద్దు, వద్దు. మీరు అట్లా చేయకండి.

భీముడి ప్రతిజ్ఞ నెరవేరింది. నా నూరుగురు సోదరులు స్వర్గస్థులైనారు. నేనూ గతించనున్నాను. ఇంకా కలహం ఎందుకు?

నా కంటి ఎదుట నీవు వంచించబడ్డందుకే నాకు ఈ క్రోధం.

నేను వంచించబడ్డానని మీరనుకుంటున్నారా?

సందేహమా?

అలా కాదు, ఆర్యా. నా ప్రాణాలకు సరైన మూల్యమే చెల్లించబడింది. ఎలాగంటే –

దారుణమైన అగ్నిలో దగ్ధమవుతున్న లక్క ఇంటినుండి బుద్ధికుశలతతో ప్రాణరక్షణ చేసుకున్నవాడూ, కుబేరుడి అలకాపురిలో జరిగిన యుద్ధంలో వేగంగా కొండరాళ్ళను విసిరినవాడూ, రాక్షసరాజైన హిడింబుడి ప్రాణాలను కొల్లగొన్నవాడూ అయిన భీముడు నన్ను ఈనాడు ఈవిధంగా వంచనతో ఓడించాడంటే, బలరామా, నేను ఓడిపోలేదనే అర్థం చేసుకోవాలి నీవు.

యుద్ధంలో నిన్ను వంచించిన భీమసేనుడు ఇప్పుడు జీవించి ఉండగలడా?

నేను భీమసేనుడిచే వంచితుణ్ణయ్యానా?

మరి నిన్ను ఈవిధంగా వంచించినదెవరు?

వినండి.

పారిజాతవృక్షంతో సహా ఇంద్రుడి గర్వాన్ని హరించినవాడూ, వేయి దేవతాసంవత్సరాలపాటు యోగమాయతో నీటిలో నిద్రించినవాడూ, లోకానికంతా ప్రీతిపాత్రుడైనవాడూ అయిన ఆ హరియే భయంకరమైన భీముడి గదలో ప్రవేశించి, కపటరహితమైన యుద్ధాన్ని ఇష్టపడే నన్ను, హఠాత్తుగా, మృతువుకు అప్పజెప్పాడు.

(అటువైపు చూసి) అరె! పూజ్యుడైన ధృతరాష్ట్రుడు గాంధారితో కలిసి దుర్జయుడు దారిచూపుతూ ఉండగా, అంతఃపురపరిజనం వెంబడించి రాగా శోకావిష్టుడై తడబడుతున్న అడుగులతో ఇటే వస్తున్నాడు. ఈయన –

పరాక్రమానికి నివాసస్థానమైనవాడు; తన నూరుగురు కుమారులను కన్నులుగా చేసుకున్నవాడు; అభిమానధనుడై నిలిచినవాడు; బంగారు యూపస్తంభాలవంటి చేతులు కలవాడు; సందేహం లేదు, స్వర్గాన్ని కాపాడుకోలేమేమోనన్న భయంతో దేవతలు తమ శత్రుత్వమనే చీకటితో ఇతడి కళ్ళపై దెబ్బ కొట్టినందున ఈయన అంధుడై జన్మించాడు.

పుత్రా, ఎక్కడున్నావు?

నాయనా! ఎక్కడున్నావు?

మహారాజా, ఎక్కడున్నారు?

అయ్యో, ఎంత కష్టం!

నేటి యుద్ధంలో నా కొడుకు వంచనతో చంపబడ్డాడని విని కన్నీటితో నిండిన నా కన్నులు మరింత గుడ్డివైపోయాయి.

గాంధారీ, ఉన్నావా?

జీవించే ఉన్నాను, దురదృష్టవంతురాలిని.

మహారాజా! మహారాజా!

అయ్యో, ఎంత కష్టం. నా భార్యలు సైతం విలపిస్తున్నారు!

ఇంతకు ముందెన్నడూ, గదాఘాతపు బాధను ఎరుగను నేను. ఇప్పుడు, తమ తలలపై మేలిముసుగులు తొలిగిపోయి శిరోజాలు అందరికీ కనబడుతుండగా నా అంతఃపురస్త్రీలు యుద్ధరంగాన ప్రవేశించడంతో ఆ బాధ నా అనుభవంలోకి వస్తున్నది.

గాంధారీ! కురుకులంలో జన్మించినందునకు గర్వించేవాడైన దుర్యోధనుడు నీకు కనబడుతున్నాడా?

లేదు, మహారాజా!

ఎందుకు కనబడడం లేదు? అయ్యో! నా కుమారుణ్ణి వెదికి చూడవలసిన సమయంలో చూడలేకపోతున్న నేను ఈనాడు నిజంగా గుడ్డివాడినయ్యాను. ఆహ్, యమాధమా!

సమరంలో శత్రువులను నశింపజేయగలిగినవారు, అభిమానంతో, శౌర్యంతో విరాజిల్లేవారు, మహావీరులూ, నేడు భూమిపై చెల్లాచెదురుగా పడిపోయినవారూ అయిన నూరుగురు కొడుకులకు జన్మనిచ్చినందున గర్విస్తూ ఉన్న ఈ ధృతరాష్ట్రుడు తన పుత్రులు అర్పించే తర్పణజలాలను కొద్దిగానైనా స్వీకరించేందుకు అర్హుడు కాడా?

నాయనా దుర్యోధనా! నాకు సమాధానం చెప్పు. నూరుగురు పుత్రులు నశించి దురవస్థలోనున్న మహారాజును ఊరడించు.

ఓహ్! ఈవిడ వందనీయురాలైన గాంధారి –

కొడుకుల, మనుమళ్ళ ముఖాలను చూడాలనే కుతూహలం లేనిది; దుర్యోధనుడి అస్తమయం కారణంగా కలిగిన దుఃఖం ఆమె ధైర్యాన్ని యావత్తూ తాగివేసింది; పాతివ్రత్యసూచకంగా ఆమె ధరించిన నేత్రబంధం ఇప్పుడు ఎడతెగని కన్నీళ్ళతో తడిసిపోయింది.

పుత్రా దుర్యోధనా! పద్దెనిమిది అక్షౌహిణుల మహారాజా! ఎక్కడున్నావు?

ఈనాడు, మహారాజునా?

ఇక్కడికి రా, నూరుగురు కుమారులలో పెద్దవాడా! నా మాటకు మారుపలుకవయ్యా.

మారు మాట్లాడుతున్నాను కదా. ఇలా కరిగినందుకు నేనెంతో సిగ్గుపడుతున్నాను.

ఇటురా నాయనా, నాకు నమస్కరించు.

ఇదిగిదిగో, వస్తున్నాను. (లేవబోయి కూలబడతాడు) అయ్యో! రెండవ దెబ్బ ఇది నాకు. ఆఁ, ఎంత కష్టం!

గదాప్రహారంతో నన్ను పడగొట్టి జుట్టు పట్టుకున్న భీమసేనుడు నా తొడలనే కాదు, నా తండ్రికి పాదాభివందనం చేయగల పటుత్వాన్నీ హరించాడు.

ఇటు రండి, బిడ్డలారా!

ఇక్కడే ఉన్నామమ్మా!

మీ భర్తను అన్వేషించండి.

దురదృష్టవంతురాళ్ళము, వెళతామమ్మా.

ఎవరయ్యా అది? నా వస్త్రాన్ని లాగుతూ దారిని చూపిస్తున్నారు?

తాతా, నేను దుర్జయుడను.

మనవడా దుర్జయా! నీ తండ్రిని వెదుకు.

అలిసిపోయి ఉన్నాను, తాతా!

వెళ్ళు, నీ తండ్రి ఒడిలో విశ్రమించు.

తాతా! నేను వెళతాను (పక్కకు వెళ్ళి) నాన్నా! ఎక్కడున్నావు?

వీడూ వచ్చేసాడు. అన్ని అవస్థల్లోనూ హృదయానికి అతి సన్నిహితంగా ఉండే పుత్రస్నేహం నన్ను దహించివేస్తున్నది. ఎందుకంటే –

దుఃఖమంటే ఏమిటో తెలియక నా ఒడిలో నిదురించడం అలవాటైన వీడు పరాజితుడై ఉన్న నన్ను చూసి ఏమంటాడో కదా.

ఈ మహారాజు భూమిపై కూర్చొని ఉన్నాడు.

కుమారా, ఇక్కడికెందుకు వచ్చావు?

నీవు ఆలస్యం చేసావని.

అహో, ఈ అవస్థలోనూ పుత్రప్రేమ నన్ను దహించివేస్తున్నది.

నేను నీ ఒడిలో కూర్చుంటాను (ఒడిలోకి ఎక్కబోతాడు).

(నివారించి) దుర్జయా! దుర్జయా! ఏమి ఈ దురవస్థ!

హృదయానికి ప్రీతిని కలిగించేవాడు, కన్నులపండుగే తానైనవాడు, ఈ నా చందమామ కాలవైపరీత్యం కారణంగా నిప్పులాగా కనిపిస్తున్నాడు.

ఒడిలో కూర్చోనివ్వడం లేదెందుకు?

నీకు చిరపరిచితమైన స్థలాన్ని వదిలిపెట్టి, కుమారా! ఎక్కడో ఒకచోట కూర్చోవాలి నీవు. నీవు గతంలో కూర్చుంటూ ఉండిన ఈ ఒడి ఇకపై నీది కాదు.

ఎక్కడికైనా వెళుతున్నావా మహారాజా?

నూరుగురు తమ్ముళ్ళను అనుసరించి వెళుతున్నాను.

నన్నూ అక్కడికి తీసుకెళ్ళు.

వెళ్ళు, కుమారా. భీమసేనుడితో ఆ మాట చెప్పు.

రా, మహారాజా! నీకోసం వెదుకుతున్నారు?

ఎవరు, కుమారా?

తాతా, నాయనమ్మా, అంతఃపురంలోని వారందరూ.

వెళ్ళు కుమారా, నేను రాలేను.

నేను నిన్ను తీసుకెళతాను.

నీవు చిన్నవాడివిరా, కుమారా.

(పక్కకు తిరిగి) అమ్మలారా! ఇదిగో మహారాజు.

అయ్యో, అయ్యో! మహారాజా!

ఎక్కడున్నాడు మహారాజు?

ఏడీ నా కొడుకు?

ఇదిగో, నేలపై కూర్చొని ఉన్నాడు మహారాజు.

అయ్యో! ఇతడా మహారాజు!

స్వర్ణస్తంభమంత ఎత్తున ఉండేవాడు, లోకంలో తానొక్కడే రాజులందరిలోనూ ఇంద్రుడిలా ఉండేవాడు, దీనుడై, తలుపు గడియలో ఒక ముక్కలా నేలన పడి ఉన్నాడు.

నాయనా సుయోధనా, అలిసిపోయావా?

నీ కుమారుడిని కాదా, తల్లీ?

ఎవరిది?

మహారాజా! భయమెరుగని కుమారుడికి తల్లిని నేను.

ఇప్పుడే పుట్టినవాడిలా కనబడుతున్నాను నాకు నేను. తండ్రీ, ఎందుకీ అలవిమాలిన దుఃఖం?

కుమారా! దుఃఖించకుండా ఎలా ఉంటాను?

బలపరాక్రమాల అతిశయంతో యుద్ధమనే యజ్ఞంలో దీక్ష పూనిన నీ నూరుగురు సోదరులు నశించిపోయారు. నీ ఒక్కడి మరణంతో అంతా నశించిపోతుంది.

అయ్యయ్యో! పూజ్యుడైన జనకుడు కిందపడిపోయాడు. తండ్రీ, పూజ్యురాలైన నా తల్లిని ఊరడించండి.

పుత్రా! ఏమని చెప్పి ఊరడించమంటావు?

యుద్ధంలో వెనుతిరగకుండా హతుడయ్యాడని. ఓ తండ్రీ, దుఃఖాన్ని చిక్కబట్టుకోవడం ద్వారా నన్ను అనుగ్రహించండి.

మీ ఒక్కరి పాదాల మ్రోలనే శిరస్సు వంచి నమస్కరించిన నేను, మండే అగ్నిని సైతం లెక్కచేయకుండా, ఏ స్వాభిమానంతోనైతే పుట్టానో ఆ స్వాభిమానంతో స్వర్గానికి వెళుతున్నాను.

జీవితేచ్ఛ నశించినవాడినీ, పుట్టుకతో కళ్ళు మూసుకుపోయి ఉన్నవాడినీ అయిన నా హృదయంలో జన్మించిన తీవ్రమైన పుత్రశోకం నన్ను నిలువెల్లా ఆక్రమించి నా ధైర్యాన్ని నశింపజేస్తున్నది.

అయ్యో, కష్టం!

దుర్యోధనుడిగురించి ఆశను కోల్పోయి, శాశ్వతంగా కన్నులు మూతబడిపోయి ఉన్న ఈ పూజ్యుడికి నేను ఇక్కడే ఉన్నానని చెప్పలేనిప్పుడు.

పూజ్యురాలైన నా తల్లికి విన్నవించుకుంటున్నాను.

చెప్పు నాయనా!

నీకు నమస్కరించి చెబుతున్నాను. నేను ఏమైనా పుణ్యం చేసి ఉంటే, మరొక జన్మలోనూ నీవే నా తల్లివి కావాలి.

నా కోరికే నీ నోట పలికింది.

మాలవీ, నీవూ విను.

ద్వంద్వయుద్ధంలో గదాఘాతాలవల్ల నా నుదురు చిట్లిపోయింది. రొమ్మున తాకిన దెబ్బలనుంచి చిందిన నెత్తుటి కారణంగా హారాలను ధరించగల అవకాశం హరించుకుపోయింది. చూడు, ఈ గాయాలు – దండకీర్తుల్లా నా భుజాలను అలంకరించి ఉన్నాయి. నీ భర్త యుద్ధంలో వెన్ను తిప్పకుండా మరణిస్తున్నాడు. ఓ క్షత్రియవనితా, ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు?

మూర్ఖురాలిని. మీ సహధర్మచారిణిని. అందుకే ఏడుస్తున్నాను.

పౌరవీ! నువ్వూ విను.

వేదవిహితమైనవీ, చేయాలని కోరుకున్నవీ అయిన వివిధయజ్ఞాలను చేసాను. బంధువులకు ఆలంబనగా నిలిచాను. శత్రువులను గెలిచాను. ఆశ్రయించినవారిని వంచించకుండా వారికి వంద ప్రియాలను కలిగించాను. యుద్ధంలో పద్దెనిమిది సేనావాహినుల రాజులను అడ్డగించి బాధించాను. అభిమానధనురాలా, నా దర్పాన్ని చూసాక కూడా నీవంటి స్త్రీలు ఈ విధంగా రోదించరు కదా.

సహగమనం చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాను కనుక రోదించను.

దుర్జయా, నీవూ విను.

గాంధారీ, ఏమి చెప్పబోతున్నాడు?

నేనూ అదే ఆలోచిస్తున్నాను.

నన్ను సేవించినట్లే పాండవులను సేవించు. పూజ్యురాలైన గాంధారి ఆజ్ఞలవలెనే, కుంతీదేవి ఆజ్ఞలనూ నెరవేర్చు. సుభద్రా ద్రౌపదులు నీ తల్లులవలె పూజించదగ్గవారు. కుమారా, చూడు –

‘ప్రశంసనీయమైన సంపదలను కలిగినవాడు, స్వాభిమానంతో ప్రకాశించే హృదయం కలిగినవాడు అయిన నా తండ్రి తనకు సమవుజ్జీ అయినవాడిని యుద్ధంలో ఎదుర్కొని హతు’డయ్యాడన్న శోకాన్ని విడిచిపెట్టు. వెడల్పైన వస్త్రంతో కప్పబడ్డ యుధిష్ఠిరుడి కుడిభుజాన్ని తాకుతూ, పాండవులతో కలిసి నాకు నీవు తర్పణజలాలను సమర్పించాలి.

అహో, శత్రుత్వం పశ్చాత్తాపంగా పరిణమించింది. ఏదో శబ్దం వినబడుతున్నది…

యుద్ధసన్నాహసూచకాలైన దుందుభులు మ్రోగకుండా నిశ్శబ్దంగా ఉన్న ఈ సమయంలో, బాణాలు, కవచాలు, వింజామరలు, ఛత్రాలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నటువంటిదీ, యోధులూ, సారథులూ హతులై పడిపోయినటువంటిదీ ఈ యుద్ధభూమిలో ఎవరిదో ఈ ధనుష్టంకారం కలవరపడిపోయిన కాకులను ఆకాశంలోకి ఎగిరేలా చేస్తున్నది.

(తెర వెనుకనుంచి)
పూర్వం, వింటిని ఎక్కుపెట్టిన దుర్యోధనుడితో సహా ఈ యుద్ధమనే యజ్ఞానికి వచ్చాను. నేడు, అధ్వర్యువుచేత అశ్వమేధక్రతువు పూర్తి చేయబడ్డాక జనశూన్యమైన ఆ యజ్ఞస్థలంలో తిరిగి ప్రవేశిస్తున్నాను.

ఓహ్! గురుపుత్రుడైన అశ్వత్థామ ఇతడు. ఇటే వస్తున్నాడు.

విప్పారిన తామరల రేకులవలె నిర్మలంగా పెద్దగా ఉన్న కళ్ళు, ప్రకాశిస్తున్న బంగారు యూపస్తంభాలలా పొడవుగా, బలిష్టంగా ఉన్న చేతులు, వేగంతో భయంకరమైన తన ధనువును సారిస్తూ, కొండకొమ్ముపై ఇంద్రధనుస్సుతో నిప్పంటుకొని ఉన్న మేరుపర్వతంలా ఉన్నాడు.

(ఇంతకు ముందు చెప్పిన మాటలనే – “పూర్వం, వింటిని ఎక్కుపెట్టిన…” – మళ్ళీ పలికాక) యుద్ధపు సంరంభంలో ఇరువైపులా ఉన్న సైన్యసముద్రాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతున్న సమయంలో పైకి లేచిన ఆయుధాలనే మొసళ్ళచేత అవయవాలు ఖండితమై అవశిష్టమైన దేహాలతో, కొద్దిపాటి శ్వాసతో సజీవులై, సమరరంగాన కీర్తిని సాధించుకొని ఉన్న ఓ రాజులారా! వినండి, వినండి మీరంతా.

శత్రువు మోసపు బలిమితో తొడలు విరిగిపడిన కౌరవేంద్రుడను కాను నేను. బిగువు సడలి, వమ్మయిపోయిన ఆయుధాల కర్ణుడిని కాను. నేడు, ఈ విజయభూమిలో సమరోత్సాహంతో, అస్త్రాలను పైకెత్తి ఏకాకినై ద్రోణపుత్రుడనైన నేను నిలిచి ఉన్నాను.

ఏ లాభమూ కలిగించని యుద్ధపు ఘనతా, విజయపు ప్రశంసా నాకెందుకు? (రంగస్థలంపై తిరుగుతూ) కాదు, కాదు. నేను నా తండ్రికి తర్పణవిధులలో వ్యగ్రుడనై ఉన్న సమయంలో కురుకులతిలకుడైన దుర్యోధనుడు వంచనకు లోనైనాడు. ఎవరికి మాత్రం నమ్మకం కలుగుతుంది ఈ మాట వింటే –

రథికులతో, గజారూఢులతో, ధనుర్ధారులతోనున్న పదకొండు అక్షౌహిణుల రాజులు మోడ్చిన చేతులను పైకెత్తి ఎవరి ఆజ్ఞకై ఎదురుచూస్తూ ఉంటారో, పరశురాముడి బాణాల తాకిడికి దెబ్బతిన్న కవచాన్ని కలిగిన భీష్ముడూ, నా తండ్రీ మొదలైన యోధులు ఎవరి పక్షాన యుద్ధంలో పోరాడారో, ఆ అతిరథయోధుడైన దుర్యోధనుడు నేడు కాలప్రభావంచేత ఓడించబడ్డాడని స్పష్టంగా తెలుస్తున్నది.

సరే, ఎక్కడున్నాడా గాంధారీనందనుడు? (రంగస్థలంపై అటూ ఇటూ నడిచి, అటూ ఇటూ చూసి) అరె! ఇతడు – ఏనుగుల, గుర్రాల, మనుషుల శవాల, విరిగిపడిన రథాల చుట్టుగోడ నడుమన – యుద్ధమనే సముద్రాన్ని దాటగలిగిన కురురాజు!

కిరీటం పడిపోయినందున గాలికి కదులుతున్న వెంట్రుకలు కిరణాలుగా, గదాఘాతాల వల్ల కలిగిన గాయాల నెత్తుటితో తడిసిన అవయవాలతో, అస్తాద్రి శిలల మధ్య సంధ్యారుణిమను పులుముకున్న సాయంకాలసూర్యుడిలా ఉన్నాడు.

(సమీపించి) ఓ కురురాజా, ఏమిటిది?

సంతోషరాహిత్యానికి ఫలితం, గురుపుత్రా!

ఓ కురురాజా! మీ సత్కారానికి కావలసిన సామగ్రిని సమకూరుస్తాను.

ఏమి చేయనున్నారు?

వినండి –

గరుడారూఢుడై, శార్ఙ్గమనే వింటిని ఎక్కుపెట్టి, చక్రాన్ని దాల్చి, భీకరమైన నాలుగు భుజాలతో యుద్ధసన్నద్ధుడైన కృష్ణుడిని పాండవులతో సహా – బొమ్మలతో క్రిక్కిరిసిన చిత్రపటాన్ని విసిరికొట్టినట్లు – నేలకు పడగొడతాను.

వద్దు, వద్దు. అలా చేయవద్దు.

పట్టాభిషిక్తులైన రాజులందరూ భూమి ఒడిలోకి చేరుకున్నారు. కర్ణుడు స్వర్గస్థుడయ్యాడు. భీష్ముడు పడిపోయాడు. నా ఎదుటనే, ఈ యుద్ధభూమిలో నా సోదరశతం నశించిపోయింది. నేనూ అదే స్థితిలో ఉన్నాను. మీరు ధనుస్సును విడిచిపెట్టండి.

ఓ కురురాజా!

యుద్ధంలో ఆ పాండుపుత్రుడు మిమ్మల్ని గదతో పడగొట్టి, జుట్టుపట్టి ఈడ్చి, రెండు తొడలతో బాటు మీ దర్పాన్ని సైతం హరించాడు.

కాదు, కాదు. రాజులకు దర్పమే దేహము. ఈ దర్పం కోసమే కదా ఈ యుద్ధాన్ని తెచ్చిపెట్టుకున్నది? చూడు, గురుపుత్రా –

ఆనాడు – జూదమాడినప్పుడు – కొప్పు పట్టుకొని ద్రౌపదిని సభలోనికి ఈడ్పించాను. యుద్ధభూమిలో, బాలుడని చూడకుండా అభిమన్యుడిని హతమార్పించాను. పాచికల మిషతో ఓడించి పాండవులను వన్యమృగాలతో తోడుగా అడవులలో నివసించేలా చేసాను. సమరమనే యజ్ఞదీక్షను స్వీకరించిన పాండవులు నా దర్పంలో చాలా కొద్ది భాగాన్ని మాత్రమే హరించారు కదా.

అన్ని విధాలుగా ప్రతిజ్ఞ చేసాను.

మీపై, నాపై, వీరలోకంపై ఒట్టువేసి చెబుతున్నాను. రాత్రిపూట యుద్ధాన్ని మొదలుపెట్టి ఆ యుద్ధంలో పాండవులను సంహరిస్తాను.

గురుపుత్రుడు చెప్పినదే భవిష్యత్తులో జరగనున్నది.

పూజ్యుడైన బలరాముడు!

అహో! ఈ వంచనకు సాక్షి బలరాముడా?

దుర్జయా! ఇటు రా!

నీ తండ్రుల పరాక్రమానికి వారసత్వమైనదీ, భుజబలంతో సంపాదించినదీ అయిన ఈ రాజ్యానికి – పట్టాభిషేకం లేకుండానే – ఈ విప్రవాక్యంతో రాజువగుదువు గాక!

ఆహా! నా మనసులోని కోరిక నెరవేరింది. నా ప్రాణాలు నన్ను వదిలివెళ్ళనున్నాయి. ఇదుగో, శంతనుడు మొదలైన పూజనీయులైన నా పూర్వీకులు. కర్ణుడిని ముందుంచుకొని లేచి నిలబడిన నా నూరుగురు సోదరులు. వీడు – ఐరావతపు శిరోభాగాన ఆసీనుడై, ఇంద్రుడి చేతిని పట్టుకొని ఉన్న కూకటి జుట్టు చిన్నవాడు అభిమన్యుడు, నన్ను ఉద్దేశించి కోపంగా మాట్లాడుతున్నాడు. ఊర్వశి మొదలైన అప్సరసలు నన్ను చేరుకుంటున్నారు. ఇదుగో, ఆకృతి దాల్చిన మహాసముద్రాలు! ఇక్కడేమో, గంగ మొదలైన మహానదులు. వేయి హంసలను పూన్చిన విమానం – వీరులు అధిరోహించదగ్గది – యముడే పంపించాడు. ఇదిగిదిగో, వచ్చేస్తున్నాను.

సజ్జనులకు ధనసమానమైన తపోవనాలకు వెళ్ళిపోతాను. ధిక్! పుత్రులు నశించినందున ఈ రాజ్యం ఫలహీనమైపోయింది.

బాణాలను చేత పట్టిన ఈ అశ్వత్థామ, నిద్రిస్తున్నవారిని వధించేందుకు ఈనాడే బయలుదేరుతున్నాడు.

శత్రుబలాన్ని నశింపజేసిన రాజు మన భూమిని కాపాడు గాక!