ఏల్చూరి గారు చెప్పినట్టూ నేను ఆయనతో ఏకీభవిస్తున్నాను. మీరెలాగా లా ఆఫీసు తెరుస్తున్నారు కనక unsolicited advice చెప్తున్నాను సుమండీ. 🙂
1. దివ్యాస్త్రం వేయాలంటే ములికి ఉన్న బాణం బయటకి తీయక్కర్లేదు. గడ్డిపరకతో బ్రహ్మాస్త్రం వేయొచ్చు. అది కాకాసురిడిమీదా, ధనుర్వేదస్వరూపుడిమీదా అనేది వేరే విషయం. మాయాబజారు సినిమాలో ఎస్వీఆర్ లాగా బుర్ర మీసాలు పెట్టుకుని ఇలా చేయి చాస్తే చేతిలోకి వచ్చే వంకర టింకర ఆయుధం అక్కర్లేదు. 🙂
2. అబ్బే కాదు కాళిదాసు అలా బాణం వేసినట్టు చెప్పితీరవల్సిందే అంటారా? అన్నీ వివరించక్కర్లేదు అని చెప్తున్నారు గద? గన్ ఎత్తాడు ట్రిగ్గర్ నొక్కాడు గుండు వచ్చింది, అది వెళ్ళి శివుడికి తగిలింది, అప్పుడు అది ముక్కలై శివుడికి మనసులొ…. అని రాస్తూ పొతే లైలా గారు చెప్పినట్టూ ఎడిటర్లు “ఏవిటయ్యా ఈ చెత్త?” అని కత్తిరించి పారేయరూ?
3. పురాణంలోంచి ఎత్తుకొచ్చినది పనికిరాదు అంటున్నారు మీరు. మరి ఇప్పటికీ ఏదైనా ప్లాన్నెడ్ పేరెంట్ హుడ్ లో గొడవలొస్తే రో అండ్ వేడ్ అని దానికి బయటకి తీస్తున్నారు కదా? అలా పాత జడ్జ్ మెంట్లు బయటకి తీసి ఉదాహరణలు చూపించడం కోర్టులో కొత్త కాదు. దీనికి ఇంకా సమాధానం కావాలంటే అసలు కాళిదాసు కుమార సంభవం రాసింది శివపురాణం మూలానే అని నేను వాదిస్తా (ముద్దాయిని అయినా సరే నేను నోరు విప్పితే – అతి దక్షిణపు కోర్టులు కూడా వింటారని నా ఆశ).
3. కామేశ్వర్రావు గారు మీకు అభిమన్యుడి బిరుదు ఇచ్చేసారు. మేము కౌరవులం అందరం మిమ్మల్ని వెనకనుంచి “అధర్మంగా” దాడి చేసేలోపున ఒప్పేసుకోండి. లేకపోతే ఆయుధాలు అన్నీ పోయి, రధ చక్రం ఎత్తవల్సి వస్తుంది. (ఇది టైప్ చేస్తూంటే ఓ ధర్మ సందేహం వచ్చింది – దివ్యాస్త్రం దేనితోనైనా వేయొచ్చు అన్నప్పుడు అభిమన్యుడు చివర్లో ఆ రధచక్రాన్నే ఉపయోగించి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఎందుకు ప్రయోగించలేదు తన చుట్టూ ఉన్న కౌరవులమీద?)
ఎందుకైనా మంచిది మీ లా ప్రాక్టీసు గురించి పునరాలోచించగలరు, పబ్లిక్ కి తలుపులు తీసేముందు 🙂
ఇది పూర్తిగా నిజం కాదండి. ఈ ఇంటర్వ్యూ జరిగినప్పుడూ లేదు ఇప్పుడూ అలా లేదు. నేను ఉద్యోగాన్వేషణలో ఉన్నప్పుడు కొన్ని యూనివర్సిటీలలో ఇలా ఉం(డే)ది కానీ అన్నీ అలా లేవు. ఒకే యూనివర్సిటీలో బి.ఎస్ దగ్గిర్నుంచి పి.హెచ్.డి వరకూ చేసిన వాళ్ళు అదే యూనివర్సిటీలో ఉద్యోగం చేయడం నాకు తెలుసు. (దాదాపు పది పదిహేను చోట్లదాకా ఇది నేను స్వయంగా చూసినది, యూనివర్సిటీలో ఉద్యోగం చేసినప్పుడు). కానీ కొన్నింటిలో ఈ రూల్ ఉంది. రైస్ యూనిర్సిటీ ఇక ఉదాహరణ (అప్పట్లో).
మంచి పనుల గురించి ఏమో గానీ పిహెచ్.డి అయ్యాక అదే స్కూల్లో ఉద్యోగం చేసే కుర్రాడు మాత్రం తన పాత ప్రొఫెసర్ ని తప్పించుకు తిరగడం నేను చూసాను. 🙂 When I spoke to such people, their view of their own professors in the thesis committee was “ah, he is something!” with a click on tongue.
మాన్యులు శ్రీ వేలూరి వేంకటేశ్వరరావు గారికి
నమస్కారములతో,
శివాగ్నిలింగస్కాందాదిపురాణోపదిష్టమైన కథ ఒకటుండగా కాళిదాసు దానిని స్వాయత్తీకరించికొని ఆత్మీయమైన కావ్యశిల్పీకరణకౌశలంతో లోకోత్తరమైన అర్థపుష్టికి, ధ్వనివైభవానికి ఉదాహరణప్రాయంగా మలిచి చెప్పాడన్నది స్పష్టం. మన్మథుడు ధనుస్సుకు బాణాన్ని తొడిగిన సన్నివేశం మాత్రమే కథాగతంగా ఆవిష్కరింపబడింది. పరమశివుని ధైర్యాన్ని కించిన్మాత్రమైనా విలోపింపజేసినది, ఆయనకు ఇంద్రియక్షోభకారకమైనది ఆ మన్మథశరనిపాతమే అన్నది వ్యంజింపబడింది. ధనుశ్శబ్దం కేవలం వింటియందు మాత్రమే గాక ద్వాత్రింశదాయుధాలకు, అష్టావింశత్యుత్తరశతసంఖ్యాకములైన అస్త్రాలకు అనువర్తనీయమని ధనుర్వేదసూత్రం. మన్మథుడు తన ధనుస్సునకు సంధించినది పాణిముక్తాలైన బాణకోటిలోని సామాన్యశిలీముఖాన్ని కాదు. అది బ్రహ్మాస్త్రాదుల వలె ప్రయోగమే తప్ప ఉపసంహారం లేని మంత్రముక్తమైన సంమోహనమనే దివ్యాస్త్రం. శస్త్రాస్త్రములు రెండింటికీ బాణమన్నది వ్యావహారికబోధం. యుద్ధోపక్రమణాన స్వస్తికపాదావస్థితుడైన యోధుడు వామహస్తంతో ధనుస్సును చేతబూని, సప్తవింశత్యంగుళాలు ఉభయపాదాల నడుమనుండగా వైశాఖస్థానంలోకి వచ్చి, శరీరభారమంతటినీ కాలివ్రేళ్ళపై నిలిపి, వింటి క్రిందికొనను నేలకు మోపి, అల్లెత్రాటిని పైకొప్పుకు బిగించటం జరుగుతుంది. ఆ ప్రక్రియను కేవలసాంకేతికమైన ధనుశ్శాస్త్రపరిభాషతో వివరించి కావ్యార్థాన్ని భగ్నం చేయటం ఇష్టం లేక మహాకవి “హరబద్ధలక్ష్యః శరాసనజ్యాం ముహు రామమర్శ” అని దృశ్యాన్ని మాత్రం ప్రకాశింపజేశాడు. అది ప్రమార్జనమనే ధనుష్కరణం. “శరాసనజ్యాం ముహు రామమర్శ” అంటే లక్ష్యభేదనార్థం ఎక్కుపెట్టిన వింటిని, బిగించిన అల్లెత్రాటిని మళ్ళీ ఒకసారి సరిచూసుకొన్నాడని భావం. ఆ తర్వాత అమ్ములపొది నుంచి ‘ఆదానము’ అనే శరగ్రహణక్రియను – ఆ అవసరం లేదు కనుక – మహాకవి ప్రస్తావింపలేదు. నారిని బిగించిన తర్వాత వింటికి తిరుగులేని సంమోహనాన్ని తొడిగాడని శరవిన్యాసాన్ని మాత్రం వర్ణించాడు. ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టాడని, సామాన్యబాణకోటికి వలె ఉపచ్ఛేదముతో గాక మంత్రముక్తమైన మహాస్త్రాన్ని విడిచిపెట్టాడని ప్రతీయమానం. అది ధనుఃసంహితలలో ఉపదేశింపబడిన ప్రయోగవిధానం.
అస్త్రప్రభావం వల్ల పరమశివుడు చంద్రోదయారంభం నాటి అంబురాశి వలె ఈషత్పరిలుప్తధైర్యుడు అయ్యాడు. సంమోహనప్రభావం వల్లనే ఆయన ధీరత్వం ఎంతో కొంత సడలిపోయింది. దొండపండు వంటి క్రిందిపెదవిని కలిగిన పార్వతీదేవి ముఖమండలమందు తన మూడుకన్నుల చూపులను నిగుడింపజేశాడు. ఇందుచే భగవంతుడైన పరమశివుని మనస్సులో రతిభావోదయం చెప్పబడినదని మల్లినాథ సూరి వివరించాడు. ఆయన చూపులు సోకి పార్వతీదేవి నిలువెల్లా పులకాంకురాలతో పూచిన లేతకడిమి లాగున కానవచ్చింది. ఆమె మనస్సులో సైతం రతిభావం అంకురించింది. “న కేవలం హరస్యైవ దేవ్యా అ ప్యుదితో రతిభావ ఇతి భావః” అని మల్లినాథ సూరి.
అప్పుడు పరమశివుడు ఎంతో ప్రయత్నం మీద మనస్సును నిగ్రహించికొని, తన ఇంద్రియవికారానికి (రతిభావోదయానికి) కారణమేమిటని నలుదెసల కలయజూశాడు. దండయాత్రను మొదలుపెట్టి, ఆలీఢస్థానంలో నిలబడి, వింటిని వలయాకారంగా ఆకర్షించి, శరమోక్షణానికి అభ్యుద్యతుడై ఉన్న మన్మథుని చూశాడు. ఇది పరమశివుడు వీక్షించిన దృశ్యం.
అయితే, చతుర్థసర్గంలో విలాపావస్థలో ఉన్న రతిదేవికి గుర్తున్న దృశ్యం వేరు. మన్మథుడు ధనుస్సును తొడయందు నిలిపి, ఒకవైపు శరానికి వంకతీర్చుతూ, మరొకవైపు వసంతునితో చిరునవ్వు నవ్వుతూ – అతనితో మాట్లాడుతూనే, నయనోపాంతవిలోకనాలతో (కడకంటి చూపులతో) ఆమెకేసి చూశాడు. ఆలీఢస్థానంలో ఉన్న మన్మథుడు దక్షిణపాదాన్ని కుంచితం చేసినప్పుడు ధనుస్సు ఒడిలో (ఉత్సంగమందు) ఉన్నట్లుగా ఆమెకు కానవచ్చినదన్నమాట. అది ప్రత్యాలీఢస్థానంలో ఉన్న మన్మథుని విక్షేపక్రియ. ప్రయోక్తచే శరమోక్షణం జరిగినదని ప్రతీయమానం. అప్పుడు మనస్సంచలనాన్ని పొందిన పరమశివుడు కన్నువిప్పి చూసే సరికి మన్మథుడు క్రీగంటితో ధనుస్సునకు బిగించిపట్టిన తన పిడికిటిని చూస్తూ (దక్షిణాపాంగనివిష్టముష్టియై), ఆకుంచితసవ్యపాదుడై, మండలీకృతచారుకోదండుడై, బాణం వేయటానికి మళ్ళీ ఆలీఢస్థానకంలో ఉన్నాడు. పునర్విక్షేపక్రియకు సంసిద్ధంగా నిలబడి ఉన్నాడన్నమాట. తపోభంగం చేయటానికి సాహసించాడని పరమశివుడు భ్రూభంగదుష్ప్రేక్ష్యముఖుడు అయ్యాడు. ప్రయోగింపబడినది అమోఘమైన సంమోహనం అయినప్పటికీ ఆయన ధనుర్వేదస్వరూపుడు కాబట్టి మోహావస్థ కలుగలేదు. ఇంద్రియవికారం మాత్రమే కలిగింది. దానినే “త్రినేత్రస్య స్మరశరనిపాతక్షోభః” అని క్షేమేంద్రుడు వివరించాడు.
క్షణలేశంలో మన్మథదహనం సంభవించింది. అది రతిదేవికి గుర్తుండిపోయిన దృశ్యం కాదు.
కాళిదాస మహాకవి అక్షరాక్షరం వాచ్యం చేయక, ప్రకాశ్యార్థప్రకాశకంగా దృశ్యాన్ని నిర్వహించినందువల్ల ఇన్ని రకాల ప్రతిపాదనలకు ఆస్కారం కలిగింది.
అన్నట్లు, శ్రీ దంతుర్తి శర్మగారు జరుగనున్న వ్యాజ్యంలో తమను ముద్దాయిగా భావించినట్లున్నది కాని, మౌలికమైన శివపురాణకథాప్రస్తావన వల్ల వారిని ముత్+దాయి (సంతోషకారకులు) గానే పరిగణింపవలసి ఉన్నది.
అందువల్ల కాళిదాసు అమ్మవారినీ అయ్యవారినీ చాలా జాగ్రత్తగా చూపిస్తాడు తన శ్లోకాల్లో. మరో విషయం ఏవిటంటే శుద్ధమైన మనస్సున్న పరమేశ్వరుణ్ణి, తనని అంతటి పండితుణ్ణి చేసిన జగన్మాతనీ మామూలు మన్మధుడూ ఆయన తుఛ్ఛమైన బాణాలూ ఏవీ చేయలేవు అని చెప్పడం కోసం అలా అని ఉంటాడని నేననుకుంటున్నా.
ఈ పాయింటు మీద కాళిదాసు గురించి పెద్ద వివాదమే ఉంది. శర్మ గారూ, మీరొకసారి కాళిదాసు కుమారసంభవానికి అనువాదం చదవాల్సిందే, అన్ని సర్గలూను.
శర్మగారుః “రామాయణం చదివి లవకుశల గురించి వేరేగా రాసినా ఆది మొదలు రామాయణమే కదా?”
ఇది కాలిదాసు పైనా లేక ఒక సామాన్య అభిప్రాయమా అన్నది నా సందేహము. కొందఱు అంటారు మొట్టమొదట కాలిదాసమహాకవియే ఉత్తరరామాయణ కథను రఘువంశములో వ్రాసినాడని. మనము ఇప్పుడు వాల్మీకి ఉత్తరరామాయణముగా చదువునది పిదప వ్రాయబడినదని. లవకుశుల కథ రఘువంశమా లేక రామాయణమా?
ఒకటి నుంచి పదిల దాకా… గురించి Lalitha TS అభిప్రాయం:
03/04/2017 12:00 am
మోహన గారు: మీ వ్యాఖ్యకి బోల్దంత సంతోషంగా అనిపించింది – Thank You!
అతిథి గురించి Lalitha TS అభిప్రాయం:
03/03/2017 11:57 pm
ఈ మధ్య కాలంలో చదివిన మంచి మనుషుల – మంచి మనసుల గురించి హాయైన కథ!
ఒకటి నుంచి పదిల దాకా… గురించి Rao Vemuri అభిప్రాయం:
03/03/2017 9:39 am
బాగుంది. ఈ రకం పిల్లల పాటలు తెలుగులో లేని లోటు తీర్చేరు. – వేమూరి
నాకు నచ్చిన పద్యం: కవిరాజశిఖామణి కవిత్వశక్తి గురించి శర్మ దంతుర్తి అభిప్రాయం:
03/03/2017 9:31 am
వేలూరి గారు,
ఏల్చూరి గారు చెప్పినట్టూ నేను ఆయనతో ఏకీభవిస్తున్నాను. మీరెలాగా లా ఆఫీసు తెరుస్తున్నారు కనక unsolicited advice చెప్తున్నాను సుమండీ. 🙂
1. దివ్యాస్త్రం వేయాలంటే ములికి ఉన్న బాణం బయటకి తీయక్కర్లేదు. గడ్డిపరకతో బ్రహ్మాస్త్రం వేయొచ్చు. అది కాకాసురిడిమీదా, ధనుర్వేదస్వరూపుడిమీదా అనేది వేరే విషయం. మాయాబజారు సినిమాలో ఎస్వీఆర్ లాగా బుర్ర మీసాలు పెట్టుకుని ఇలా చేయి చాస్తే చేతిలోకి వచ్చే వంకర టింకర ఆయుధం అక్కర్లేదు. 🙂
2. అబ్బే కాదు కాళిదాసు అలా బాణం వేసినట్టు చెప్పితీరవల్సిందే అంటారా? అన్నీ వివరించక్కర్లేదు అని చెప్తున్నారు గద? గన్ ఎత్తాడు ట్రిగ్గర్ నొక్కాడు గుండు వచ్చింది, అది వెళ్ళి శివుడికి తగిలింది, అప్పుడు అది ముక్కలై శివుడికి మనసులొ…. అని రాస్తూ పొతే లైలా గారు చెప్పినట్టూ ఎడిటర్లు “ఏవిటయ్యా ఈ చెత్త?” అని కత్తిరించి పారేయరూ?
3. పురాణంలోంచి ఎత్తుకొచ్చినది పనికిరాదు అంటున్నారు మీరు. మరి ఇప్పటికీ ఏదైనా ప్లాన్నెడ్ పేరెంట్ హుడ్ లో గొడవలొస్తే రో అండ్ వేడ్ అని దానికి బయటకి తీస్తున్నారు కదా? అలా పాత జడ్జ్ మెంట్లు బయటకి తీసి ఉదాహరణలు చూపించడం కోర్టులో కొత్త కాదు. దీనికి ఇంకా సమాధానం కావాలంటే అసలు కాళిదాసు కుమార సంభవం రాసింది శివపురాణం మూలానే అని నేను వాదిస్తా (ముద్దాయిని అయినా సరే నేను నోరు విప్పితే – అతి దక్షిణపు కోర్టులు కూడా వింటారని నా ఆశ).
3. కామేశ్వర్రావు గారు మీకు అభిమన్యుడి బిరుదు ఇచ్చేసారు. మేము కౌరవులం అందరం మిమ్మల్ని వెనకనుంచి “అధర్మంగా” దాడి చేసేలోపున ఒప్పేసుకోండి. లేకపోతే ఆయుధాలు అన్నీ పోయి, రధ చక్రం ఎత్తవల్సి వస్తుంది. (ఇది టైప్ చేస్తూంటే ఓ ధర్మ సందేహం వచ్చింది – దివ్యాస్త్రం దేనితోనైనా వేయొచ్చు అన్నప్పుడు అభిమన్యుడు చివర్లో ఆ రధచక్రాన్నే ఉపయోగించి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఎందుకు ప్రయోగించలేదు తన చుట్టూ ఉన్న కౌరవులమీద?)
ఎందుకైనా మంచిది మీ లా ప్రాక్టీసు గురించి పునరాలోచించగలరు, పబ్లిక్ కి తలుపులు తీసేముందు 🙂
అతిథి గురించి లక్కరాజు రామకృష్ణారావు అభిప్రాయం:
03/02/2017 3:51 pm
ఏమిటో హటాత్గా ముగించినట్లుంది.
ఒకటి నుంచి పదిల దాకా… గురించి మోహన అభిప్రాయం:
03/02/2017 11:29 am
Wonderful, one of the finest I have read in ఈమాట recently. మోహన
తెలుగు పరిశోధనపై వెల్చేరు నారాయణరావుతో ఇంటర్వ్యూ గురించి శర్మ దంతుర్తి అభిప్రాయం:
03/02/2017 8:17 am
ఇది పూర్తిగా నిజం కాదండి. ఈ ఇంటర్వ్యూ జరిగినప్పుడూ లేదు ఇప్పుడూ అలా లేదు. నేను ఉద్యోగాన్వేషణలో ఉన్నప్పుడు కొన్ని యూనివర్సిటీలలో ఇలా ఉం(డే)ది కానీ అన్నీ అలా లేవు. ఒకే యూనివర్సిటీలో బి.ఎస్ దగ్గిర్నుంచి పి.హెచ్.డి వరకూ చేసిన వాళ్ళు అదే యూనివర్సిటీలో ఉద్యోగం చేయడం నాకు తెలుసు. (దాదాపు పది పదిహేను చోట్లదాకా ఇది నేను స్వయంగా చూసినది, యూనివర్సిటీలో ఉద్యోగం చేసినప్పుడు). కానీ కొన్నింటిలో ఈ రూల్ ఉంది. రైస్ యూనిర్సిటీ ఇక ఉదాహరణ (అప్పట్లో).
మంచి పనుల గురించి ఏమో గానీ పిహెచ్.డి అయ్యాక అదే స్కూల్లో ఉద్యోగం చేసే కుర్రాడు మాత్రం తన పాత ప్రొఫెసర్ ని తప్పించుకు తిరగడం నేను చూసాను. 🙂 When I spoke to such people, their view of their own professors in the thesis committee was “ah, he is something!” with a click on tongue.
నాకు నచ్చిన పద్యం: కవిరాజశిఖామణి కవిత్వశక్తి గురించి ఏల్చూరి మురళీధరరావు అభిప్రాయం:
03/01/2017 10:37 pm
మాన్యులు శ్రీ వేలూరి వేంకటేశ్వరరావు గారికి
నమస్కారములతో,
శివాగ్నిలింగస్కాందాదిపురాణోపదిష్టమైన కథ ఒకటుండగా కాళిదాసు దానిని స్వాయత్తీకరించికొని ఆత్మీయమైన కావ్యశిల్పీకరణకౌశలంతో లోకోత్తరమైన అర్థపుష్టికి, ధ్వనివైభవానికి ఉదాహరణప్రాయంగా మలిచి చెప్పాడన్నది స్పష్టం. మన్మథుడు ధనుస్సుకు బాణాన్ని తొడిగిన సన్నివేశం మాత్రమే కథాగతంగా ఆవిష్కరింపబడింది. పరమశివుని ధైర్యాన్ని కించిన్మాత్రమైనా విలోపింపజేసినది, ఆయనకు ఇంద్రియక్షోభకారకమైనది ఆ మన్మథశరనిపాతమే అన్నది వ్యంజింపబడింది. ధనుశ్శబ్దం కేవలం వింటియందు మాత్రమే గాక ద్వాత్రింశదాయుధాలకు, అష్టావింశత్యుత్తరశతసంఖ్యాకములైన అస్త్రాలకు అనువర్తనీయమని ధనుర్వేదసూత్రం. మన్మథుడు తన ధనుస్సునకు సంధించినది పాణిముక్తాలైన బాణకోటిలోని సామాన్యశిలీముఖాన్ని కాదు. అది బ్రహ్మాస్త్రాదుల వలె ప్రయోగమే తప్ప ఉపసంహారం లేని మంత్రముక్తమైన సంమోహనమనే దివ్యాస్త్రం. శస్త్రాస్త్రములు రెండింటికీ బాణమన్నది వ్యావహారికబోధం. యుద్ధోపక్రమణాన స్వస్తికపాదావస్థితుడైన యోధుడు వామహస్తంతో ధనుస్సును చేతబూని, సప్తవింశత్యంగుళాలు ఉభయపాదాల నడుమనుండగా వైశాఖస్థానంలోకి వచ్చి, శరీరభారమంతటినీ కాలివ్రేళ్ళపై నిలిపి, వింటి క్రిందికొనను నేలకు మోపి, అల్లెత్రాటిని పైకొప్పుకు బిగించటం జరుగుతుంది. ఆ ప్రక్రియను కేవలసాంకేతికమైన ధనుశ్శాస్త్రపరిభాషతో వివరించి కావ్యార్థాన్ని భగ్నం చేయటం ఇష్టం లేక మహాకవి “హరబద్ధలక్ష్యః శరాసనజ్యాం ముహు రామమర్శ” అని దృశ్యాన్ని మాత్రం ప్రకాశింపజేశాడు. అది ప్రమార్జనమనే ధనుష్కరణం. “శరాసనజ్యాం ముహు రామమర్శ” అంటే లక్ష్యభేదనార్థం ఎక్కుపెట్టిన వింటిని, బిగించిన అల్లెత్రాటిని మళ్ళీ ఒకసారి సరిచూసుకొన్నాడని భావం. ఆ తర్వాత అమ్ములపొది నుంచి ‘ఆదానము’ అనే శరగ్రహణక్రియను – ఆ అవసరం లేదు కనుక – మహాకవి ప్రస్తావింపలేదు. నారిని బిగించిన తర్వాత వింటికి తిరుగులేని సంమోహనాన్ని తొడిగాడని శరవిన్యాసాన్ని మాత్రం వర్ణించాడు. ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టాడని, సామాన్యబాణకోటికి వలె ఉపచ్ఛేదముతో గాక మంత్రముక్తమైన మహాస్త్రాన్ని విడిచిపెట్టాడని ప్రతీయమానం. అది ధనుఃసంహితలలో ఉపదేశింపబడిన ప్రయోగవిధానం.
అస్త్రప్రభావం వల్ల పరమశివుడు చంద్రోదయారంభం నాటి అంబురాశి వలె ఈషత్పరిలుప్తధైర్యుడు అయ్యాడు. సంమోహనప్రభావం వల్లనే ఆయన ధీరత్వం ఎంతో కొంత సడలిపోయింది. దొండపండు వంటి క్రిందిపెదవిని కలిగిన పార్వతీదేవి ముఖమండలమందు తన మూడుకన్నుల చూపులను నిగుడింపజేశాడు. ఇందుచే భగవంతుడైన పరమశివుని మనస్సులో రతిభావోదయం చెప్పబడినదని మల్లినాథ సూరి వివరించాడు. ఆయన చూపులు సోకి పార్వతీదేవి నిలువెల్లా పులకాంకురాలతో పూచిన లేతకడిమి లాగున కానవచ్చింది. ఆమె మనస్సులో సైతం రతిభావం అంకురించింది. “న కేవలం హరస్యైవ దేవ్యా అ ప్యుదితో రతిభావ ఇతి భావః” అని మల్లినాథ సూరి.
అప్పుడు పరమశివుడు ఎంతో ప్రయత్నం మీద మనస్సును నిగ్రహించికొని, తన ఇంద్రియవికారానికి (రతిభావోదయానికి) కారణమేమిటని నలుదెసల కలయజూశాడు. దండయాత్రను మొదలుపెట్టి, ఆలీఢస్థానంలో నిలబడి, వింటిని వలయాకారంగా ఆకర్షించి, శరమోక్షణానికి అభ్యుద్యతుడై ఉన్న మన్మథుని చూశాడు. ఇది పరమశివుడు వీక్షించిన దృశ్యం.
అయితే, చతుర్థసర్గంలో విలాపావస్థలో ఉన్న రతిదేవికి గుర్తున్న దృశ్యం వేరు. మన్మథుడు ధనుస్సును తొడయందు నిలిపి, ఒకవైపు శరానికి వంకతీర్చుతూ, మరొకవైపు వసంతునితో చిరునవ్వు నవ్వుతూ – అతనితో మాట్లాడుతూనే, నయనోపాంతవిలోకనాలతో (కడకంటి చూపులతో) ఆమెకేసి చూశాడు. ఆలీఢస్థానంలో ఉన్న మన్మథుడు దక్షిణపాదాన్ని కుంచితం చేసినప్పుడు ధనుస్సు ఒడిలో (ఉత్సంగమందు) ఉన్నట్లుగా ఆమెకు కానవచ్చినదన్నమాట. అది ప్రత్యాలీఢస్థానంలో ఉన్న మన్మథుని విక్షేపక్రియ. ప్రయోక్తచే శరమోక్షణం జరిగినదని ప్రతీయమానం. అప్పుడు మనస్సంచలనాన్ని పొందిన పరమశివుడు కన్నువిప్పి చూసే సరికి మన్మథుడు క్రీగంటితో ధనుస్సునకు బిగించిపట్టిన తన పిడికిటిని చూస్తూ (దక్షిణాపాంగనివిష్టముష్టియై), ఆకుంచితసవ్యపాదుడై, మండలీకృతచారుకోదండుడై, బాణం వేయటానికి మళ్ళీ ఆలీఢస్థానకంలో ఉన్నాడు. పునర్విక్షేపక్రియకు సంసిద్ధంగా నిలబడి ఉన్నాడన్నమాట. తపోభంగం చేయటానికి సాహసించాడని పరమశివుడు భ్రూభంగదుష్ప్రేక్ష్యముఖుడు అయ్యాడు. ప్రయోగింపబడినది అమోఘమైన సంమోహనం అయినప్పటికీ ఆయన ధనుర్వేదస్వరూపుడు కాబట్టి మోహావస్థ కలుగలేదు. ఇంద్రియవికారం మాత్రమే కలిగింది. దానినే “త్రినేత్రస్య స్మరశరనిపాతక్షోభః” అని క్షేమేంద్రుడు వివరించాడు.
క్షణలేశంలో మన్మథదహనం సంభవించింది. అది రతిదేవికి గుర్తుండిపోయిన దృశ్యం కాదు.
కాళిదాస మహాకవి అక్షరాక్షరం వాచ్యం చేయక, ప్రకాశ్యార్థప్రకాశకంగా దృశ్యాన్ని నిర్వహించినందువల్ల ఇన్ని రకాల ప్రతిపాదనలకు ఆస్కారం కలిగింది.
అన్నట్లు, శ్రీ దంతుర్తి శర్మగారు జరుగనున్న వ్యాజ్యంలో తమను ముద్దాయిగా భావించినట్లున్నది కాని, మౌలికమైన శివపురాణకథాప్రస్తావన వల్ల వారిని ముత్+దాయి (సంతోషకారకులు) గానే పరిగణింపవలసి ఉన్నది.
సప్రశ్రయంగా,
ఏల్చూరి మురళీధరరావు
నాకు నచ్చిన పద్యం: కవిరాజశిఖామణి కవిత్వశక్తి గురించి nagamurali అభిప్రాయం:
03/01/2017 10:19 pm
ఈ పాయింటు మీద కాళిదాసు గురించి పెద్ద వివాదమే ఉంది. శర్మ గారూ, మీరొకసారి కాళిదాసు కుమారసంభవానికి అనువాదం చదవాల్సిందే, అన్ని సర్గలూను.
నాకు నచ్చిన పద్యం: కవిరాజశిఖామణి కవిత్వశక్తి గురించి మోహన అభిప్రాయం:
03/01/2017 4:04 pm
శర్మగారుః “రామాయణం చదివి లవకుశల గురించి వేరేగా రాసినా ఆది మొదలు రామాయణమే కదా?”
ఇది కాలిదాసు పైనా లేక ఒక సామాన్య అభిప్రాయమా అన్నది నా సందేహము. కొందఱు అంటారు మొట్టమొదట కాలిదాసమహాకవియే ఉత్తరరామాయణ కథను రఘువంశములో వ్రాసినాడని. మనము ఇప్పుడు వాల్మీకి ఉత్తరరామాయణముగా చదువునది పిదప వ్రాయబడినదని. లవకుశుల కథ రఘువంశమా లేక రామాయణమా?
విధేయుడు – మోహన