భువనమే శివలీల

91
శిలెయొ మృత్తికెయొ సౌధవొ కాలుకస ధూళొ |
బళుకు లతెయో మరనొ ఒణ సౌదె తుండో ||
లలిత సుందరియొ సాధువొ వీరసాహసియొ |
చలవొ జడవో (శివనె)- మరుళ మునియ ||

అన్ని జీవులలో చైతన్యాంశమున్నది సరే. అయితే జడపదార్థాల సంగతి ఏమిటి? మట్టి, రాయి, ఇల్లు, ధూళి — వీటిలో చైతన్యం ఉన్నదా? లతలు, వృక్షాలు, ఎండిన కొయ్య — ఇవన్నీ జడపదార్థాలే కదా? అందులో చైతన్యం ఎక్కడుంది? ఉన్నది. సుందరియైనా, సాధువైనా, సాహసియైనా, చలనంగల జీవులైనా, నిశ్చలమైన పదార్థాలైనా — ఇవన్నీ శివుని (పరతత్త్వముయొక్క) వివిధ నామరూపాలు.

జడమేది? చైతన్యమేది? — సర్వమూ శివస్వరూపమే

మన చుట్టూ కొన్ని వస్తువులు చలిస్తాయి, మరికొన్ని నిశ్చలంగా ఉంటాయి. మనిషి ఆలోచిస్తాడు, పక్షి ఎగురుతుంది, వృక్షం పెరుగుతుంది; కానీ రాయి కదలదు, మట్టి ఆలోచించదు. అందువల్ల చలనం ఉన్నవాటిలో చైతన్యం ఉందనీ, నిశ్చలమైన వాటిలో లేదనీ మనం సాధారణంగా భావిస్తాం.

ఇక్కడ ఒక ప్రశ్న పుడుతుంది. జడపదార్థాలలో చైతన్యం వ్యక్తం కాకపోతే, అవి చైతన్యస్వరూపమైన బ్రహ్మానికి భిన్నమైనవా? అలా అయితే అఖండమైన బ్రహ్మసత్యానికి పరిమితి ఏర్పడినట్లే కదా! దీనికి సమాధానం తెలియాలంటే ముందు చైతన్యమంటే ఏమిటో తెలుసుకోవాలి.

చైతన్యం అంటే చలనం కాదు: కదిలేదంతా చైతన్యవంతం కాదు, కదలనిదంతా చైతన్యరహితమూ కాదు. గాలికి ఆకులు కదులుతాయి, యంత్రాలు పనిచేస్తాయి; కానీ వాటికి స్వీయానుభూతి ఉందని దీని అర్థం కాదు. నిద్రిస్తున్న మనిషి నిశ్చలంగా ఉన్నా జడపదార్థం కాడు. వేదాంతంలో చైతన్యం అంటే తెలుసుకునే స్వయంప్రకాశ స్వరూపం. మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు ఆ ప్రకాశంలోనే తమ కార్యాలను నిర్వహిస్తాయి.

జీవునిలో అంతఃకరణం ద్వారా చైతన్యం జ్ఞానంగా, సంకల్పంగా వ్యక్తమవుతుంది. రాయిలో, మట్టిలో అటువంటి అంతఃకరణం లేదు, కాబట్టి వాటికి తెలుసుకునే సామర్థ్యం లేదు. కానీ తెలుసుకునే సామర్థ్యం లేకపోవడం వేరు, బ్రహ్మసత్తకు వెలుపల ఉండటం వేరు. విద్యుత్తు ఒకచోట వెలుగుగా, మరొకచోట శబ్దంగా, ఇంకొకచోట చలనంగా కనిపించినా అంతటా ఉన్న శక్తి ఒక్కటే. అలాగే బ్రహ్మచైతన్యం జీవునిలో స్వీయజ్ఞానంగా, జడంలో కేవలం అస్తిత్వంగా వ్యక్తమవుతుంది. వ్యక్తీకరణను, ఆధారాన్ని ఒకటిగా భావించడమే సందేహానికి మూలం.

జడపదార్థానికి సత్త ఎక్కడిది?: రాయి అరిగి పొడిగా మారవచ్చు; దాని రూపం, గుణాలు మారతాయి. కానీ రాయి ఉంది, మట్టి ఉంది, వృక్షం ఉంది, మనిషి ఉన్నాడు. ఇవన్నిటిలో కనిపించే ఉమ్మడి భావం ‘ఉనికి’, అంటే సత్త. రూపాలు, గుణాలు, క్రియలు వేరైనా అన్నిటికీ ‘ఉన్నది’ అనే సత్తే ఆధారం. ఛాందోగ్యోపనిషత్తు ఇలా చెబుతుంది:

“సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీదేకమేవాద్వితీయమ్” — ఛాందోగ్యోపనిషత్ 6.2.1
– ఓ సౌమ్యా! ఈ జగత్తు ఆరంభంలో సత్తుగానే ఉంది; అది ఒక్కటే, రెండవది లేనిది. అంటే అనేక పదార్థాలకు ఆధారం మరొక స్వతంత్ర జడవస్తువు కాదు, అద్వితీయమైన సత్తే.

అద్వైతం ఆ పరమసత్తనే సచ్చిదానంద బ్రహ్మమంటుంది. సత్, చిత్ అనేవి రెండు వేర్వేరు పదార్థాలు కావు, ఒకే బ్రహ్మస్వరూపాన్ని సూచించే పదాలు. కాబట్టి రాయికి మనస్సు లేకపోయినా, దాని అస్తిత్వానికి ఆధారమైన సత్త బ్రహ్మానికి భిన్నం కాదు. ఇదే జడపదార్థాన్ని అద్వైతదృష్టితో చూడటంలోని సూక్ష్మత.

వృక్షంలో జీవం, ఎండిన కొయ్యలో జడత్వం : వృక్షాలు జీవులు. అవి ఆహారం తయారుచేసుకుంటాయి, పెరుగుతాయి, పరిసరాలకు స్పందిస్తాయి. అయితే వాటికి మానవులవంటి స్వీయచైతన్యం ఎంతవరకు ఉందనేది శాస్త్రీయ పరిశోధనకు సంబంధించిన ప్రశ్న.

చెట్టు ఎండి కొయ్యగా మారినప్పుడు జీవక్రియలు ఆగిపోతాయి, కానీ ఆ కొయ్య అస్తిత్వంనుంచి అదృశ్యం కాదు; కాలితే బూడిదగా, వాయువులుగా మారుతుంది. ఇక్కడ రెండు స్థాయులను గుర్తించాలి: ఒకటి జీవక్రియల స్థాయి, రెండోది అస్తిత్వానికి ఆధారమైన పరమసత్త. జీవం వ్యక్తమయ్యే విధానం మారుతుంది; బ్రహ్మాధిష్ఠానం మారదు.

సర్వమూ శివమయమే: శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తు ఈ భావాన్ని విశాలంగా ప్రకటిస్తుంది:

“సర్వాననశిరోగ్రీవః సర్వభూతగుహాశయః ।
సర్వవ్యాపీ స భగవాంస్తస్మాత్సర్వగతః శివః ॥” — శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్ 3.11

సమస్త భూతాల అంతరంగంలో నివసిస్తూ సర్వవ్యాపిగా ఉన్న ఆ భగవంతుడే శివుడు. ఆయన ఒక పరిమిత రూపంలోని దేవత కాదు, విశ్వానికి అంతర్యామిగా, పరమాధారంగా ఉన్న తత్త్వం.

ఒకే బంగారం అనేక ఆభరణాలుగా మారినట్లు, ఒకే చైతన్యసత్యం అనేక రూపాలలో వ్యక్తమవుతోంది. కాబట్టి చరమూ అచరమూ, స్థూలమూ సూక్ష్మమూ అన్నీ శివమయమే. మనం విలువ లేనివిగా భావించే ధూళికణమూ ఆ సత్తకు వెలుపల లేదు. ఆలయంలోని శిలకు ఆధారమైన సత్తే పర్వతంలోని శిలకూ ఆధారం. విగ్రహానికి మనం ఆపాదించే పవిత్రత ఆరాధనకు సంబంధించినది; ఆ రెండు శిలల సత్తలో భేదం లేదు.

అయితే రాయికి మనస్సుందని ఊహించడం శివదర్శనం కాదు, ధూళికణం ఆలోచిస్తుందనడమూ అద్వైతం కాదు. ఏ పదార్థానికీ బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్ర సత్త లేదని గ్రహించడమే అద్వైతదృష్టి.

దీన్ని ఒక ఉపమానంతో చూడవచ్చు. ఒక పుస్తకంలో వీరుడు, సాధువు, పర్వతం, నగరంవంటి ఎన్నో కథలుంటాయి. పాత్రలు వేరైనా అక్షరాలన్నీ ఒకే కాగితంపై ఉంటాయి. కాగితం కథలో పాల్గొనదు, కానీ దానికి ఆధారం అదే. ఈ ఉపమానానికి పరిమితి ఉంది: కాగితం భౌతిక పదార్థం, బ్రహ్మము కాదు. అయినా అనేకత్వానికి ఒక అధిష్ఠానం ఉంటుందనే భావాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

శంకరుల దృష్టిలో జడజగత్తు: శంకరాచార్యులు జగత్తును మిథ్య అన్నారు; కానీ మిథ్య అంటే అసలు లేనిదని కాదు. జగత్తు అనుభవంలో ఉంది, దానికి నియమాలున్నాయి, మన పనులకు ఫలితాలున్నాయి. వ్యవహారస్థాయిలో దాన్ని నిరాకరించలేము; అయితే దానికి బ్రహ్మమువలె స్వతంత్రమైన, త్రికాలాబాధితమైన సత్యత్వం లేదు.

అందువల్ల “జడపదార్థం బ్రహ్మమే” అంటే రాయి అనే నామరూపమే పరబ్రహ్మమని కాదు; రాయి సత్తకు బ్రహ్మమే అధిష్ఠానమని భావం. ఇది బ్రహ్మము రాయిగా పరిణమించిందనే భౌతిక పరిణామవాదం కాదు; నామరూపాలన్నీ బ్రహ్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని కనిపిస్తున్నాయనే అద్వైతబోధ. కాబట్టి జీవునిలో చైతన్యం వ్యక్తమవుతోందనీ, జడంలో ఆ వ్యక్తీకరణ లేదనీ అంగీకరిస్తూనే, రెండింటికీ అధిష్ఠానం ఒక్కటేనని తెలుసుకోవచ్చు.

ఈ దృష్టి జీవితాన్ని ఎలా మారుస్తుంది?: సర్వమూ శివమయమనే జ్ఞానం తాత్త్విక నిర్ణయంగానే మిగలకూడదు; అది ప్రవర్తనలో ప్రతిఫలించాలి. ఇతర జీవుల చైతన్యాన్ని గౌరవించేవాడు వాటి బాధను నిర్లక్ష్యం చేయడు. ప్రకృతిని కేవలం దోపిడీకి సిద్ధమైన సంపదగా చూడడు. అద్వైతంలోని బ్రహ్మైక్యదృష్టి పర్యావరణశాస్త్రానికి సమానమైన సిద్ధాంతం కాకపోయినా, ప్రకృతి పట్ల వినయాన్ని, బాధ్యతను పెంచే ఆధ్యాత్మిక ఆధారం. శిలను పూజిస్తూ జీవిని హింసించడం, ప్రకృతిని పవిత్రమంటూ నాశనం చేయడంవంటి వైరుధ్యాలను అలాంటి వ్యక్తి తన జీవితంలో పరిశీలించుకోవాలి. అతని ఆరాధన ఆలయప్రాంగణంతో ముగియదు, జీవనవిధానంగా విస్తరిస్తుంది.

చైతన్యం ఎక్కడుంది? మొదటి ప్రశ్నకు తిరిగి వద్దాం. మట్టిలో, రాయిలో, ఎండిన కొయ్యలో మనిషివలె తెలుసుకునే వ్యక్తిగత చైతన్యం ఉందని చెప్పడానికి ఆధారం లేదు. కానీ అవి బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్రసత్యాలా? కావు; ఇదే అద్వైత సమాధానం. ఈశావాస్యోపనిషత్తు ఇదే చెబుతుంది:

ఈ జగత్తులో ఉన్నదంతా ఈశ్వరునిచేత ఆవరింపబడినదే. ఆ ‘అంతా’లో ధూళికణమూ, నిర్జీవంగా కనిపించే శిలయూ, ఎండిన కొయ్యయూ ఉన్నాయి. “ఇది బ్రహ్మానికి పూర్తిగా వెలుపల ఉంది” అని ఏ వస్తువునైనా చూపగలిగితే, బ్రహ్మము అనంతం కాదని అర్థం.

కాబట్టి జడమూ చైతన్యమూ రెండు స్వతంత్ర పరమసత్యాలు కావు. జడత్వం, జీవత్వం, చలనం, నిశ్చలత్వం నామరూపాల స్థాయిలోని భేదాలు; వాటికి ఆధారమైన బ్రహ్మస్వరూపం అఖండమైనది.

రూపాలు అనేకం, సత్త ఒక్కటే.
గుణాలు భిన్నం, అధిష్ఠానం అభిన్నం.
జీవమూ జడమూ నామరూపభేదాలు, పరమార్థం బ్రహ్మమే.

ఈ అవగాహన పరిపక్వమైతే “శివుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?” అనే ప్రశ్న “శివసత్తకు వెలుపల ఉన్న ప్రదేశం ఏది?” అనే విచారంగా మారుతుంది. అప్పుడు జడమని తృణీకరించినదీ, చైతన్యమని గౌరవించినదీ రెండూ ఒకే పరతత్త్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న నామరూపాలేనని తెలుస్తుంది.

జీవంలోనూ శివుడే, జడానికి అధిష్ఠానమూ శివుడే. సర్వం శివమయం, సర్వం బ్రహ్మమయం.

92
నానెనువుదొందొ అథవా నీనెనువుదొందొ |
నాను నీనుగళిరద అదు ఎనువుదొందో ||
ఏనొ ఎంతానుమొందే ఎల్ల; ఆ ఒందన్ |
ఆను నీనేగళుం – మరుళ మునియ ||

ఒక్కటి, ఒక్కటే అంటున్నాం కదా! అయితే ‘నేను’ అన్నది ఒక్కటా? ‘నీవు’ అన్నది ఒక్కటా? లేక ఆ ఒక్కటనేది నేను–నీవు అనే భేదాలకు అతీతమైన మరొక సత్యమా? ఎలా ఆలోచించినా, చివరికి నిలిచేది ఒక్కటే. ఆ ఒక్క పరబ్రహ్మవస్తువునే ఆధారంగా భావించి, దానినే ఎల్లప్పుడూ ఆశ్రయించు.

ఒక్కటే సత్యం — నేను, నీవు అనే భేదాలకు అతీతం

“ఒక్కటే” అంటున్నాం; అయితే ఆ ఒక్కటి ఏది? “నేను” అన్నదా? “నీవు” అన్నదా? లేక ఆ భేదాలకు అతీతమైన మరొక పరమసత్యమా? మనం అనేకత్వాన్ని చూస్తూనే ఏకత్వం గురించి మాట్లాడుతున్నాం. ఈ సందేహం తీరాలంటే ముందు “నేను” అనే పదం దేనిని సూచిస్తుందో పరిశీలించాలి.

“నేను” ఎవరు? “నీవు” ఎవరు?: సభలో వందమందిని “నీవెవరు?” అని అడిగితే, ఒక్కొక్కరు వేర్వేరు పేరు, వృత్తి, స్వభావం చెబుతారు. కానీ తమను సూచించుకోవడానికి అందరూ వాడే పదం ఒక్కటే: “నేను”. ఒకరికి “నేను” అయినవాడు మరొకరికి “నీవు” అవుతాడు. కాబట్టి నేను–నీవు అనేవి స్థిర పరమసత్యాలు కావు; అవి దృష్టికోణాలను సూచించే సంబంధాలు.

వ్యవహారంలో “నేను” అంటే శరీరం, మనస్సు, స్మృతులు, అహంకారంతో కూడిన జీవుడు. కానీ శరీరం బాల్యం నుంచి వృద్ధాప్యం వరకు మారుతుంది, మనస్సు క్షణక్షణం మారుతుంది; అయినా “నేను ఉన్నాను” అనే అనుభవం మారకుండా ఉంటుంది. ఈ శరీరాన్ని, మనస్సును, ఆలోచనలను “నావి” అని తెలుసుకుంటున్నది ఎవరు? ఈ ప్రశ్నతో విచారణ వ్యక్తిత్వం నుంచి ఆత్మస్వరూపం వైపు మళ్లుతుంది.

భేదం ఎక్కడ ఉంది?: భేదాలు శరీరంలో, మనస్సులో, జ్ఞానంలో, అనుభవాలలో ఉన్నాయి. ఒకరు సంతోషంగా ఉన్నప్పుడు మరొకరు దుఃఖంలో ఉండవచ్చు. అందువల్ల వ్యక్తిగత మనస్సులన్నీ ఒకటే అనడం అద్వైతం కాదు. అద్వైతం అడిగేది: ఈ భిన్న అనుభవాలన్నింటికీ ఆధారమైన చైతన్యం ఏమిటి?

బృహదారణ్యకోపనిషత్తులో యాజ్ఞవల్క్యుడు ఇలా అంటాడు:

“యత్ర త్వస్య సర్వమాత్మైవాభూత్ తత్ కేన కం పశ్యేత్?”
— బృహదారణ్యకోపనిషత్ 2.4.14

సమస్తమూ ఆత్మస్వరూపంగా తెలిసినప్పుడు ఎవరు దేనిని దేనిచేత చూస్తారు? చూడటానికి చూచేవాడూ చూడబడేదీ, తెలుసుకోవడానికి జ్ఞాతా జ్ఞేయమూ ఉండాలి; అవి ఉన్నంతవరకే వ్యవహారం. కానీ అన్నింటికీ అధిష్ఠానమైన ఆత్మను విచారిస్తే జ్ఞాత–జ్ఞేయ భేదానికి పరమార్థంలో స్థానం ఉండదు. కాబట్టి అద్వైతం అనేక వ్యక్తులను కలిపి ఒక పెద్ద వ్యక్తిని చేయదు; వ్యక్తిత్వాలన్నింటికీ ఆధారమైన, వాటితో పరిమితం కాని సత్యాన్ని గుర్తిస్తుంది.

ఆ ఒక్కటి నేను కాదు, నీవు కాదు — అయినా మన స్వరూపమే:

“నేను” అంటే శరీరమనోబుద్ధులతో కూడిన అహంకారం అయితే, పరబ్రహ్మము ఆ పరిమిత వ్యక్తి కాదు; ఎదుటివాని వ్యక్తిత్వమూ కాదు. కానీ “నేను” అంటే ఆ అన్నింటికీ సాక్షిగా ఉన్న ఆత్మచైతన్యం అయితే, అది బ్రహ్మానికి భిన్నం కాదు. మాండూక్యోపనిషత్తు దీన్ని సంక్షిప్తంగా చెబుతుంది:

“అయమాత్మా బ్రహ్మ” — మాండూక్యోపనిషత్ 2

ఇక్కడ “ఈ ఆత్మ” అంటే అహంకారంతో కూడిన వ్యక్తిత్వం కాదు; జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తులకు అధిష్ఠానమైన ఆత్మస్వరూపం. అందువల్ల బ్రహ్మము మనకు వెలుపల ఉన్న వస్తువు కాదు. దాన్ని వస్తువులా తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తే జ్ఞాతకు భిన్నంగా మరొక జ్ఞేయాన్ని సృష్టించినట్లవుతుంది. బ్రహ్మము తెలుసుకునే చైతన్యానికే పరమస్వరూపం.

భేదాలకు అతీతమైన అభేదసత్యం: ఒకే సూర్యుడు అనేక నీటిపాత్రలలో ప్రతిబింబిస్తాడు; ఒకే జలం అనేక అలలుగా కనిపిస్తుంది. ప్రతిబింబాలు, అలలు వేరైనా సూర్యుడు, జలం ఒక్కటే. అయితే బ్రహ్మైక్యం ఈ ఉపమానాల కన్నా లోతైనది. బ్రహ్మము అన్ని వస్తువులలో ఉండే ఒక గుణం కాదు; వాటన్నింటికీ పరమాధిష్ఠానం.

అందుకే అద్వైతంలోని ఏకత్వం సంఖ్యాపరమైనది కాదు. “ఒక్కటి” అంటే దానికి ఎదురుగా రెండవది ఉండే అవకాశం ఉంటుంది. కానీ “ఏకమేవాద్వితీయం” అనే వాక్యం రెండవ స్వతంత్ర సత్యమే లేదని చెబుతుంది; అందుకే వేదాంతం “అద్వైతం” అంటుంది — రెండవది లేనిది. వ్యక్తులుగా మనం వేరువేరు, వ్యవహారంలో ఈ భేదాన్ని నిరాకరించలేము. కానీ ఆత్మస్వరూపంలో విడిపోయిన అనేక బ్రహ్మాలు లేవు. నేను, నీవు అనే రెండు పరిమిత భావాలకూ అధిష్ఠానమైన అఖండ చైతన్యమే పరబ్రహ్మము.

ఆ ఒక్కటినే ఎందుకు ఆశ్రయించాలి?: మనిషి ఆధారాలను వెతుకుతూనే ఉంటాడు: బాల్యంలో తల్లిదండ్రులు, యౌవనంలో విద్య, సంపద, సంబంధాలు, వృద్ధాప్యంలో ఆరోగ్యం, గౌరవం. ఇవి అవసరమే, కానీ ఏదీ శాశ్వతం కాదు. మారేవాటిపై ఆధారపడి మారని భద్రతను కోరడంలోనే అంతరంగ సంఘర్షణ ఉంది. అందుకే వేదాంతం మార్పులకు లోబడని ఆత్మస్వరూపాన్ని ఆశ్రయించమంటుంది. గీతలో కృష్ణుడు ఇలా చెబుతాడు:

“బ్రహ్మణ్యాధాయ కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా కరోతి యః ।
లిప్యతే న స పాపేన పద్మపత్రమివాంభసా ॥” — భగవద్గీత 5.10

కర్మలను బ్రహ్మార్పణబుద్ధితో చేస్తూ ఆసక్తిని విడిచినవాడు, నీటిలోని తామరాకువలె పాపంతో అంటబడడు. బ్రహ్మాన్ని ఆశ్రయించడమంటే లోకవ్యవహారాన్ని వదిలేయడం కాదు; అహంకారాన్ని తగ్గించుకుని, ఫలాలపై అతిగా ఆధారపడకుండా కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించడం.

పరబ్రహ్మమే నా స్వరూపమైతే ఆశ్రయించడమేమిటి అనే సందేహం కలగవచ్చు. సాధనదశలో తనను పరిమిత జీవిగా భావించే సాధకుడు ధ్యానం, శాస్త్రాధ్యయనం, గురుసేవ ద్వారా అజ్ఞానాన్ని తొలగించుకుంటాడు. జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, తాను చేరవలసినదిగా భావించినది తనకు భిన్నం కాదని తెలుస్తుంది.

సాధనలో బ్రహ్మము ఆశ్రయం.
జ్ఞానంలో బ్రహ్మమే స్వరూపం.

భేదం తొలగితే జీవితం ఎలా ఉంటుంది?: జ్ఞానం తరువాత కూడా “నేను”, “నీవు” అనే వ్యవహారం ఉంటుంది; జ్ఞాని మాట్లాడతాడు, పనిచేస్తాడు, సంబంధాలను కొనసాగిస్తాడు. కానీ ఎదుటివాణ్ణి పరాయివాడిగా చూడడు, ఇతరుల సుఖదుఃఖాలకు స్పందిస్తాడు, శ్రేష్ఠత్వ అహంకారం తగ్గుతుంది. అదే సమయంలో అందరూ ఒకే ఆత్మ అని తెలిసినంత మాత్రాన బాధ్యతలు, ధర్మబద్ధమైన సంబంధాలు తొలగిపోవు. వైద్యుడు చికిత్స చేస్తాడు, ఉపాధ్యాయుడు బోధిస్తాడు, తల్లిదండ్రులు సంరక్షిస్తారు; ఆత్మదృష్టిలో అభేదమున్నా వ్యవహారంలో ధర్మవివేకం అవసరమే.

ఆధునిక జీవితంలోనూ ఇది ఉపయోగపడుతుంది. పదవి, సంపద, గుర్తింపులతో తనను నిర్వచించుకునేవాడు వాటిలో మార్పు వచ్చినప్పుడల్లా తన విలువనే కోల్పోయినట్లు భావిస్తాడు. తన అస్తిత్వం ఆ తాత్కాలిక గుర్తింపులతో పరిమితం కాదనే విచారణ అంతరంగ స్థైర్యాన్నిస్తుంది. రమణ మహర్షి బోధించిన ఆత్మవిచారం ఇదే: ఆలోచనలను ఒక్కొక్కటిగా అనుసరించడానికి బదులు, వాటిని అనుభవిస్తున్న “నేను” అనే భావానికి మూలమేమిటో విచారించడం.

చివరికి మిగిలేది ఒక్కటే: మొదటి ప్రశ్నకు వద్దాం: ఆ ఒక్కటి నేనా, నీవా, లేక మరొక సత్యమా? అహంకారమైన “నేను” పరబ్రహ్మము కాదు; “నీవు” కూడా దాని పూర్తి నిర్వచనం కాదు. అలాగని అది మనకు వెలుపల ఉన్న మూడవ వస్తువూ కాదు. నేను–నీవు అనే భేదాలకు అతీతమై, ఆ ఇద్దరి ఆత్మస్వరూపంగా ప్రకాశించే అఖండ చైతన్యమే పరబ్రహ్మము. దానిని తెలుసుకోవడమంటే కొత్తదాన్ని సంపాదించడం కాదు; ఎప్పటినుంచో తన స్వరూపంగా ఉన్న సత్యాన్ని అజ్ఞానావరణం తొలగాక గుర్తించడం.

గాజు, హారం, ఉంగరం అనే భేదాలు బంగారంలో కల్పితమైన నామరూపాలే; అలాగే “నేను”, “నీవు”, “జీవి”, “జగత్తు” అన్నీ ఒకే బ్రహ్మములో ఆరోపితమైన నామరూపాలు. అవి మారినా, కరిగినా, కొత్తగా పుట్టినా, వాటి ఆధారసత్యం కదలదు. కాబట్టి కర్తవ్యాలను నిర్వర్తించు, సంబంధాలను గౌరవించు, ధర్మబద్ధంగా జీవించు; కానీ నిత్యమైన ఆధారంగా పరబ్రహ్మస్వరూపాన్నే ఆశ్రయించు.

“నేను” అని కనిపించేది వ్యక్తిత్వం.
“నీవు” అని కనిపించేది మరొక వ్యక్తిత్వం.
ఆ రెండింటినీ ప్రకాశింపజేసేది ఒకే ఆత్మచైతన్యం.

అక్కడ నేను–నీవు భేదం పరమార్థంలో నిలవదు; ఆత్మ–బ్రహ్మ ద్వితీయత్వమూ ఉండదు. “ఒక్కటే ఉంది” అనడం కన్నా “రెండవది లేదు” అనడమే అద్వైతానికి సమీపమైన వ్యక్తీకరణ. విచారణలో దానినే అన్వేషించు, సాధనలో దానినే ధ్యానించు, వ్యవహారంలో దాని జ్ఞానాన్ని నిలుపుకో. చివరకు ఆశ్రయించదగినదిగా భావించిన ఆ సత్యమే నీ స్వస్వరూపమని తెలుసుకో. అదే బ్రహ్మైక్యజ్ఞానం, అదే అద్వైతసిద్ధి.

93
ప్రాపంచికద చక్ర పరివర్తన క్రమగ-|
ళాపాత నియతంగళాళవరితవరార్ ||
మాపనాతీతనిత్యస్వైరసూత్రదిం |
వ్యాపితం జగవెల్ల – మరుళ మునియ ||

నిత్య పరివర్తనమైన ప్రపంచ చక్రము పైకిలేచి క్రిందకు దిగుచు (ఆపాత) తిరుగుచున్నది. ఈ చక్రపరివర్తనము తనకుతానే నిత్యమూ నడుస్తున్న స్వతంత్రక్రియ (స్వైర). దానిని ఎవరూ నియంత్రించలేరు. ఆ పరివర్తన నియమాలు కొలతకు చిక్కవు (మాపనాతీతము). అదే సర్వమునూ నియంత్రిస్తుంది. అందులో దాగిన నియామకమైన సూత్రమే అన్నిటా వ్యాపించియున్నది.

జగచ్చక్ర పరివర్తనం — మార్పుల వెనుక మారని నియామకతత్త్వం

ఈ విశ్వం ఒక మహత్తరమైన పరివర్తనచక్రం. ఇందులో ఏదీ ఒకే స్థితిలో నిలవదు. పుట్టుక, పెరుగుదల, క్షీణత, లయం నిరంతరం సాగుతున్నాయి. నాగరికతలు ఆవిర్భవించి కాలగర్భంలో కలుస్తాయి; నక్షత్రాలు జన్మించి అంతరిస్తాయి. భారతీయ దర్శనం దీనిని “జగత్” అంది: “గచ్ఛతి ఇతి జగత్”, అంటే నిరంతరం కదులుతున్నది. విత్తనం చెట్టై మళ్లీ విత్తనమవుతుంది; నది మేఘమై, వర్షమై, మళ్లీ నదిగా మారుతుంది.

ఇన్ని మార్పుల మధ్యా విశ్వం అస్తవ్యస్తంగా ఎందుకు లేదు? ప్రకృతిలోని నియమబద్ధతకు మూలమేమిటి? ఈ ప్రశ్నలతో విచారణ పరివర్తనాల నుంచి వాటి వెనుకనున్న నియామకసూత్రం వైపు సాగుతుంది.

స్వైరగతిలోనూ నియమబద్ధత: ప్రకృతి తనకు తానే పనిచేస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది; గాలి వీస్తుంది, నదులు ప్రవహిస్తాయి, ఋతువులు మారతాయి. దీనినే “స్వైరగతి” అనవచ్చు. కానీ స్వతంత్రంగా కనిపించడం వేరు, నియమానికి లోబడకపోవడం వేరు. ప్రకృతి పరిణామాలలో కారణకార్య సంబంధాలున్నాయి. కొన్ని మన అంచనాకు అందవు; అంతమాత్రాన వాటికి నియమాలు లేవనలేం. అలాగే మనం కనుగొన్న నియమాలే సమస్తాన్నీ వివరిస్తాయనడమూ తొందరపాటే. మన జ్ఞానానికి పరిమితులున్నాయి; ప్రకృతిలోని నియమబద్ధత మనకు తెలిసినంతవరకే పరిమితం కాదు.

ఈ అంతర్గత క్రమాన్నే విస్తృతార్థంలో నియతి అనవచ్చు. ఇది ముందే నిర్ణయించిన విధి మాత్రమే కాదు; కారణకార్య సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. వేదాల “ఋతం” భావన కూడా విశ్వంలోని క్రమాన్ని సూచిస్తుంది. అద్వైతం ఈ క్రమాన్ని భౌతిక స్థాయిలోనే ఆపదు; జగత్తు దేనిని ఆధారంగా నిలిచిందని కూడా అడుగుతుంది. బృహదారణ్యకంలో యాజ్ఞవల్క్యుడు గార్గికి ఇలా చెబుతాడు:

“ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచంద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠతః” — బృహదారణ్యకోపనిషత్ 3.8.9

ఈ అక్షరతత్త్వపు శాసనంలోనే సూర్యచంద్రులు తమ స్థానాలలో నిలిచి ఉన్నారు. ఇక్కడ “శాసనం” మానవపాలకుని ఆజ్ఞ కాదు; విశ్వవ్యవస్థకు ఆధారమైన పరమసత్యాన్ని సూచిస్తుంది. పరిణామం కాలంలో జరుగుతుంది; కాలానికే ఆధారమైన పరతత్త్వం కాలపరిమితం కాదు.

నియమాలను నియంత్రించేది ఏమిటి? : ప్రతి కారణానికి వెనుక మరొక కారణం ఉంటుంది. శాస్త్రం ఈ కారణకార్య సంబంధాలను అన్వేషిస్తుంది. వేదాంతం అడిగేది మరొక స్థాయి ప్రశ్న: ఈ కారణకార్య వ్యవస్థ మొత్తానికి అస్తిత్వాధారం ఏమిటి? బ్రహ్మము విశ్వంలోని శక్తులలో ఒక శక్తి కాదు, ప్రకృతి నియమాలతో పోటీపడే మరొక నియమమూ కాదు. అద్వైతంలో బ్రహ్మమే సమస్త నామరూపాలకు అధిష్ఠానం. మాయోపాధితో కూడిన బ్రహ్మమే జగత్కారణమైన ఈశ్వరుడు.

ఈశ్వరుని నియామకత్వం, ప్రకృతి పరిణామం వ్యవహారసత్యంలో అర్థమవుతాయి. నిరుపాధిక బ్రహ్మము కర్తృత్వానికీ పరిణామానికీ అతీతం. ఈశ్వరుడు జగన్నియంత; నిర్గుణబ్రహ్మము నియంత–నియమిత భేదానికే అతీతం. ఈ రెండూ విరుద్ధాలు కావు; ఒకే పరతత్త్వాన్ని రెండు దృష్టిస్థాయులలో చెబుతున్నాయి.

మాపనాతీతమైన పరతత్త్వం: ఆధునిక విజ్ఞానం కూడా విశ్వాన్ని నిరంతర పరిణామంగా చూస్తోంది, అయినా దాని అంతిమ రహస్యం ఇంకా అందలేదు. మనిషి కొలవగలిగేది పరిమాణం ఉన్నదానినే. మరి సమస్త ప్రమాణాలకూ ఆధారమైన బ్రహ్మాన్ని ఏ ప్రమాణంతో కొలుస్తాం? దానికి పరిమాణం నిర్ణయిస్తే అది పరిమిత వస్తువవుతుంది; సరిహద్దు పెడితే ఆ అవతల మరొక అస్తిత్వాన్ని అంగీకరించాల్సి వస్తుంది. అందుకే వేదాంతం బ్రహ్మాన్ని “మాపనాతీతం” అంటుంది.

అయితే బ్రహ్మజ్ఞానమే అసాధ్యమని దీనర్థం కాదు. ఇంద్రియాలకు అందని బ్రహ్మాన్ని శ్రుతి బోధిస్తుంది; ఆ బోధను శ్రవణ, మనన, నిదిధ్యాసనాల ద్వారా విచారణలో స్పష్టం చేసుకోవాలి. కేనోపనిషత్తు ఇలా సూచిస్తుంది:

“యద్వాచానభ్యుదితం యేన వాగభ్యుద్యతే”
— కేనోపనిషత్ 1.5

వాక్కుచేత వ్యక్తీకరించబడనిది, కానీ వాక్కుకే సామర్థ్యాన్నిచ్చేది ఆ పరతత్త్వం. అది కొలతలకు అందదని లేనిది కాదు; కొలతలన్నింటికీ అతీతమైనది.

చక్రం తిరుగును, అధిష్ఠానం తిరగదు: యంత్రంలో చక్రాలు ఒకదానినొకటి కదిలిస్తాయి. ఇది ప్రకృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక దృష్టాంతం మాత్రమే; విశ్వం మానవనిర్మిత యంత్రం కాదు. అయినా ఒక ప్రశ్న వస్తుంది: కదలికలన్నింటికీ ఆధారమైన సత్యం కూడా కదలాలా? అద్వైతం కాదంటుంది. చక్రం తిరిగినా కేంద్రం స్థిరం; అలలు ఉప్పొంగినా సముద్రగర్భం ప్రశాంతం. అలాగే జగత్తు పరివర్తన చెందుతున్నా దాని ఆధారమైన బ్రహ్మము నిత్యనిశ్చలం. అది బయట నిలిచి నియంత్రించే యంత్రాధిపతి కాదు; చలనానికే అంతరంగ ఆధారం. ఈశావాస్యోపనిషత్తు అంటుంది: “తదేజతి తన్నైజతి”, అది కదులుతుంది, అదే కదలదు (ఈశా. 5).

మార్పు చెందేదానికి పూర్వస్థితి, ఉత్తరస్థితి, కాలసంబంధం అవసరం. కాలానికి అతీతమైన బ్రహ్మానికి ఆ పరిణామం వర్తించదు. ఈ భేదాన్ని గుర్తించకపోతే జగత్తులోని మార్పులన్నీ బ్రహ్మములోనే జరుగుతున్నాయనే అపార్థం కలుగుతుంది; అద్వైతం అటువంటి పరిణామాన్ని అంగీకరించదు.

జగన్నియమం ముందు మానవుడు: మనిషి తాను ప్రపంచాన్ని నియంత్రిస్తున్నానని భావిస్తాడు. కానీ శ్వాస, హృదయస్పందన, కాలగమనం అతని సంకల్పం లేకుండానే సాగుతాయి. అతడు ప్రకృతి నియమాలను తెలుసుకుని వినియోగించగలడు; చికిత్సలు కనుగొనగలడు, అంతరిక్షానికి వెళ్లగలడు. కానీ ఇవి నియమాలను అధిగమించడం వల్ల కాదు, వాటిని లోతుగా అర్థం చేసుకోవడం వల్ల. మరణాన్ని పూర్తిగా నిరోధించడం అతనికి సాధ్యం కాదు. కాబట్టి వేదాంతం చెబుతుంది: ప్రకృతిని తెలుసుకో, ఉపయోగించుకో; కానీ సమస్తానికీ నీవే స్వతంత్ర నియంతవని భావించకు. ఇది వినయాన్ని ఇస్తుంది.

గీతలో కృష్ణుడు అంటాడు:

“మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే సచరాచరమ్ ।
హేతునానేన కౌంతేయ జగద్విపరివర్తతే ॥” — భగవద్గీత 9.10

నా అధ్యక్షతలో ప్రకృతి చరాచర జగత్తును ఉత్పత్తి చేస్తుంది; అందువల్లే జగత్తు పరివర్తన చెందుతోంది. ప్రకృతి తన నియమాల ప్రకారం పనిచేసినా, పరమార్థంలో అది ఈశ్వరునికి వెలుపల స్వతంత్ర సత్త కాదు. జగచ్చక్రం స్వైరంగా తిరుగుతున్నట్లు కనిపించినా, పరతత్త్వానికి వెలుపల నిలిచిన వ్యవస్థ కాదు.

పరివర్తనంలో అపరివర్తన దర్శనం: ఈ చక్రాన్ని మనం ఆపలేం; కానీ మన దృష్టిని మార్చుకోవచ్చు. మారుతున్నవాటినే పరమాశ్రయంగా భావిస్తే వాటి నష్టంతో అంతరంగ స్థైర్యం కూడా కదిలిపోతుంది. దుఃఖానికి మూలం చలిత ప్రపంచంలో శాశ్వతత్వాన్ని వెదకడమే. అందుకే వేదాంతం మార్పులను నిరాకరించమనదు; వాటికి ఆధారమైన అపరిణామి సత్యాన్ని విచారించమంటుంది.

యౌవనం శాశ్వతం కాదని తెలిసినవాడు దానిని సద్వినియోగం చేస్తాడు; సంపద నిత్యం కాదని తెలిసినవాడు ధర్మబద్ధంగా వినియోగిస్తాడు; పదవి తాత్కాలికమని తెలిసినవాడు అధికారాన్ని అహంకారానికి వాడడు. ఇవి ఆత్మజ్ఞానానికి ప్రత్యామ్నాయాలు కావు, కానీ ఆత్మవిచారణకు అనుకూలమైన అంతఃకరణశుద్ధిని పెంచుతాయి. ఋషులు ప్రపంచాన్ని నిరాకరించలేదు; దాని చలనలీలను దర్శించి, వెనుకనున్న నిశ్చలసత్యాన్ని అనుభవించారు. అలాంటివాడు మార్పులను అంగీకరిస్తాడు, కానీ వాటిలో మునిగిపోడు.

అంతరార్థం: ప్రకృతి పరిణమిస్తుంది; ఈశ్వరుడు జగన్నియంతగా వ్యవహరింపబడతాడు; నిర్గుణబ్రహ్మము పరిణామానికీ నియామకత్వానికీ అతీతం. ఈ మూడింటినీ వాటి స్థాయులలో గ్రహించినప్పుడు అద్వైతదృష్టి స్పష్టమవుతుంది: జగత్తులోని క్రమం వ్యవహారసత్యం, దాని వెనుక ఈశ్వరుని నియామకత్వం వేదాంతబోధ, ఈశ్వరునికీ జగత్తుకీ పరమాధిష్ఠానమైన నిరుపాధిక బ్రహ్మము అద్వైతపరమార్థం.

తిరుగుతున్నది జగచ్చక్రం, మారుతున్నవి నామరూపాలు, పనిచేస్తున్నవి ప్రకృతి నియమాలు; వాటన్నింటికీ అధిష్ఠానం అపరిణామి బ్రహ్మము. అది జగత్తులోని మరొక వస్తువు కాదు, విశ్వం బయట కూర్చుని చక్రాన్ని తిప్పే పరిమిత వ్యక్తీ కాదు; దేశకాలవస్తు పరిమితులకు అతీతమైన పరమసత్యం.

చక్రానికి పరివర్తనం స్వభావం.
ప్రకృతికి నియమబద్ధత స్వభావం.
బ్రహ్మానికి అపరిణామిత్వం స్వరూపం.

మార్పులను చూచి మారనిదానిని విచారించు; నియమాలను చూచి వాటి పరమాధారాన్ని గ్రహించు; జగచ్చక్రంలో జీవిస్తూనే దాని అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మస్వరూపాన్ని తెలుసుకో. అదే పరివర్తనంలో అపరివర్తనాన్ని దర్శించే అద్వైతజ్ఞానం.

94
వనద మధ్యది నింతు నోడు దెసెదెసెయొళం |
దినదినది గిడగిడది హొసహొసతు చిగురు ||
క్షణవిక్షణముమంతు పరసత్త్వమెత్తలుం |
జనుమ తాళుత్తిహుదు – మరుళ మునియ ||

ఒక అడవి మధ్యన నిలబడి అన్ని దిక్కులనూ చూస్తే, ప్రతినిత్యమూ అక్కడున్న తరు-లతాదులలో కొత్త కొత్త చివుర్లు గోచరిస్తుంటాయి. ఆ విధంగానే బ్రహ్మవస్తువు అనుక్షణమూ, విక్షణమూ (క్షణంలోని ఒక అంశము) ప్రకృతిలో నిరంతరంగా వ్యక్తమవుతూనే ఉంటుంది. ఇదే సృష్టిక్రియ. మానవ, పశు, పక్షి, క్రిమి, కీటకాదులలో ఈ సృష్టి–స్థితి–సంహార క్రియ నిరంతరంగా జరుగుతూనే ఉంటుంది.

ప్రతి చిగురులో సృష్టి — ప్రకృతి పరిణామంలో బ్రహ్మదర్శనం

ఒక విశాలమైన అడవి మధ్య నిలబడి చూడండి. వృక్షాలు, లతలు, పుష్పాలు, పక్షులు, క్రిమికీటకాలు ఎటు చూసినా కనిపిస్తాయి. పైకి అడవి నిన్నటిలాగే ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. కానీ శ్రద్ధగా గమనిస్తే ప్రతిక్షణమూ ఏదో పరిణామం జరుగుతూనే ఉంటుంది. కొమ్మ చివర చిగురు తొడుగుతుంది, మొగ్గ విచ్చుకుంటుంది, పుష్పం రాలుతుంది, విత్తనం మొలకెత్తుతుంది, ఎండు ఆకు మట్టిలో కలుస్తుంది. అడవి నిశ్చలంగా కనిపిస్తుంది; కానీ దానిలోని జీవనప్రవాహం ఒక్క క్షణమూ ఆగదు.

కనిపించని క్షణాలలోనూ సృష్టి: సృష్టి అంటే ఎప్పుడో జరిగిన మహాసంఘటన అని మనం అనుకుంటాం. కానీ సృష్టి ప్రతి క్షణభాగంలోనూ సాగుతోంది. ఈ క్షణంలోనే ఒక కణం విభజన చెందుతోంది, ఒక విత్తనంలో జీవక్రియ మొదలవుతోంది, మన శరీరంలో శ్వాసలు, ఆలోచనలు, జీవరసాయన ప్రక్రియలు సాగుతున్నాయి. కంటికి కనిపించకపోవడం వల్ల అవి జరగడం లేదని చెప్పలేం. నది ఎప్పుడూ కొత్త నీటితో ప్రవహించినట్లే జీవితమూ ప్రతి క్షణం కొత్తగా పుడుతోంది. సృష్టి ఒకప్పుడు జరిగిపోయిన సంఘటన కాదు, నిత్యప్రక్రియ.

సృష్టి, స్థితి, లయ — ఒకే ప్రవాహపు ముఖాలు: పుష్పం వికసించడం సృష్టికి, కొంతకాలం నిలవడం స్థితికి, వాడి రాలడం లయకు ప్రతీక. కానీ ఇవి వేర్వేరు కాలాలలోనే జరగవు. ఒకచోట చిగురు పుడుతున్నప్పుడే మరొకచోట ఆకు రాలుతుంది; ఒక జీవి జన్మిస్తున్నప్పుడే మరొకటి మరణిస్తుంది. రాలిన ఆకు కుళ్లి నేలలో కలిసి కొత్త మొక్కకు పోషకమవుతుంది. కాబట్టి ప్రకృతిలో సంహారం సంపూర్ణ శూన్యత కాదు; ఒక నామరూపం అంతరించి, దానిలోని పదార్థం ఇతర ప్రక్రియలలో భాగమవుతుంది. సృష్టి–స్థితి–లయలు మూడు వేర్వేరు సంఘటనలు కావు; ఒకే పరిణామంలోని మూడు పార్శ్వాలు.

భారతీయ సంప్రదాయం వీటిని బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల కార్యాలుగా ప్రతీకాత్మకంగా దర్శిస్తుంది. వాటిని ప్రతి జీవిలోనూ చూడవచ్చు: శిశువై జనించి, పెరిగి, వృద్ధుడై, తుదకు శరీరాన్ని ప్రకృతికి సమర్పిస్తాడు మనిషి. అయితే ఇవి దేవతలు ప్రత్యక్షంగా చేసే భౌతిక చర్యలని కాక, ఆధ్యాత్మిక ప్రతీకలుగా గ్రహించాలి. ఈ దృష్టితో అడవి ఒక సజీవ దేవాలయంలా కనిపిస్తుంది. అయితే ఈ మూడు కార్యాలకూ పరమాధారం ఏమిటి? ఇక్కడే అద్వైత విచారణ మొదలవుతుంది.

బ్రహ్మము వ్యక్తమవుతున్నదా? ప్రకృతి పరిణమిస్తున్నదా?

“బ్రహ్మము అనుక్షణమూ ప్రకృతిలో వ్యక్తమవుతోంది” అనడంలో సుందరమైన భావం ఉంది. కానీ దాన్ని స్పష్టం చేయాలి. బ్రహ్మమే ప్రతి క్షణం కొత్త రూపం పొందుతోందంటే, బ్రహ్మములో పరిణామం జరుగుతున్నట్లవుతుంది. కానీ అద్వైతం బ్రహ్మాన్ని నిర్వికారమైనదిగా, అపరిణామిగా బోధిస్తుంది. బ్రహ్మము స్వతహాగా నిశ్చల పరమసత్త; మాయాశక్తితో కూడినప్పుడు ఈశ్వరునిగా భావింపబడుతుంది. ఆ ఈశ్వరోపాధి ద్వారానే ప్రకృతిలో నామరూప పరిణామాలు వ్యక్తమవుతాయి. కాబట్టి బ్రహ్మము చిగురుగా మారడం లేదు; బ్రహ్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని చిగురు అనే నామరూపం ప్రకృతిలో వ్యక్తమవుతోంది.

గీతలో శ్రీకృష్ణుడు ఇలా చెబుతాడు:

“సర్వభూతాని కౌంతేయ ప్రకృతిం యాంతి మామికామ్ ।
కల్పక్షయే పునస్తాని కల్పాదౌ విసృజామ్యహమ్ ॥” — భగవద్గీత 9.7

కల్పాంతంలో సమస్త భూతాలు నా ప్రకృతిలో లీనమవుతాయి; కల్పారంభంలో వాటిని మళ్లీ సృజిస్తాను. అడవిలోని జననమరణాలు ఆ మహాచక్రానికి సమానం కాకపోయినా, ఆ విశ్వదృష్టిని స్మరింపజేసే చిన్న దృశ్యాలు.

నిత్యమైనది ఏది? : ప్రకృతి మౌనంగా బోధిస్తుంది: ఏ రూపమూ శాశ్వతం కాదు, అయినా రూపాల ప్రవాహం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. అయితే ప్రకృతిలో నిరంతర పరిణామం కనిపించడమే బ్రహ్మము నిత్యమని నిరూపించదు; బ్రహ్మనిత్యత్వం ఉపనిషద్విచారణకు సంబంధించినది. ప్రకృతిలోని అనిత్యత మార్పుకు లోబడనిదేదైనా ఉందా అని ప్రశ్నించడానికి మనిషిని ప్రేరేపిస్తుంది, అంతే.

వంద సంవత్సరాలు నిలిచిన వృక్షమైనా, వేల సంవత్సరాలు నిలిచిన పర్వతమైనా చివరకు మార్పుకు లోబడతాయి; దీర్ఘకాలికమైనది నిత్యమైనది కాదు. అలలు పుట్టి నశిస్తాయి, సముద్రం నిలుస్తుంది. నిత్యత్వం అంటే అనంతమైన కాలవ్యవధి కాదు; బ్రహ్మము కాలానికే అధిష్ఠానం. గీత అంటుంది:

“అవ్యక్తాద్వ్యక్తయః సర్వాః ప్రభవంత్యహరాగమే ।
రాత్ర్యాగమే ప్రలీయంతే తత్రైవావ్యక్తసంజ్ఞకే ॥” — భగవద్గీత 8.18

బ్రహ్మదేవుని పగలులో అవ్యక్తం నుంచి వ్యక్తరూపాలు ఉద్భవిస్తాయి; రాత్రిలో అవి అవ్యక్తంలోనే లీనమవుతాయి. కానీ అద్వైతం ఇక్కడితో ఆగదు: వ్యక్తమూ అవ్యక్తమూ రెండూ పరమార్థబ్రహ్మానికి సమానం కావు; వాటికీ ఆధారమైన అక్షరసత్యాన్ని విచారించాలి.

చిగురు ఇచ్చే అద్వైతబోధ: చిగురు పెరగడానికి సూర్యకాంతి, నీరు, పోషకాలు, గాలి అవసరం. అది ఇతర ప్రపంచంతో సంబంధం లేకుండా పుట్టలేదు; ఈ పరస్పరాధారితత్వం ప్రకృతి లక్షణం. వేదాంతం మరో ప్రశ్న అడుగుతుంది: ఈ పరస్పర సంబంధాలన్నింటితో కూడిన జగత్తుకు పరమాధారం ఏమిటి? చిగురు జీవశాస్త్రాన్ని తెలుసుకుంటూనే దాని అస్తిత్వానికి ఆధారమైన బ్రహ్మతత్త్వాన్ని విచారించవచ్చు. ఇవి విరుద్ధాలు కావు, కానీ ఒకటి మరొకదానికి శాస్త్రీయ నిరూపణా కాదు. ప్రకృతి ఎలా పరిణమిస్తుందో శాస్త్రం పరిశీలిస్తుంది; పరిణామజగత్తుకు పరమసత్యమేమిటో వేదాంతం విచారిస్తుంది.

జీవితం నేర్పే పరిణామదృష్టి: మనిషి యౌవనం నిలవాలని, ఆరోగ్యం క్షీణించకూడదని, సంబంధాలు మారకూడదని, సంపద తరగకూడదని కోరుకుంటాడు. కానీ ప్రకృతి ఏ రూపాన్నీ శాశ్వతంగా నిలపదు. ఈ సత్యం నిరాశకు కాక, మార్పును సహజంగా అంగీకరించే వివేకానికి దారితీయాలి. రైతు విత్తనం నాటగానే పంట ఆశించడు; మొక్కను సంరక్షిస్తాడు, పరిపక్వమయ్యాక కోస్తాడు, ఋతువులకు తగ్గట్టు కృషిని మార్చుకుంటాడు. ప్రకృతిని పూర్తిగా నియంత్రించలేకపోయినా, అర్థం చేసుకొని కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తాడు. జీవితంలోనూ మార్పును నిరాకరించకుండా, మార్పుల మధ్య వివేకాన్ని నిలుపుకోవడమే ప్రకృతి నేర్పే పాఠం.

అడవినుంచి ఆత్మవిచారణ వరకు: బాహ్యప్రకృతిలో చిగుర్లు పుడుతున్నాయి, ఆకులు రాలుతున్నాయి. వాటిని చూసే మనస్సులోనూ ఆలోచనలు పుడుతున్నాయి, నిలుస్తున్నాయి, అంతరిస్తున్నాయి. మనిషి తనలోని మార్పులను తెలుసుకోగలడు, ఆ తెలుసుకునే స్వరూపాన్ని విచారించగలడు. కానీ మనస్సులోని ఆలోచనలన్నీ తెలుసుకోబడే విషయాలే; వాటిని ప్రకాశింపజేసే సాక్షిచైతన్యం మనస్సులోని తాత్కాలిక వృత్తి కాదని అద్వైతం బోధిస్తుంది.

బయట ప్రకృతి పరిణమిస్తోంది.
లోపల మనస్సు పరిణమిస్తోంది.
ఈ రెండింటి అనుభవానికీ ఆధారం సాక్షిచైతన్యం.

ఇక్కడే ప్రకృతి పరిశీలన ఆత్మవిచారణగా మారుతుంది.

చిగురులో ప్రకృతి — దాని పరమాధారం బ్రహ్మము: ప్రతి చిగురూ, ప్రతి పుష్పమూ తనదైన రూపం కలిగి ఉంటుంది; ఈ వైవిధ్యమే ప్రకృతి సౌందర్యం. కానీ ఈ వైవిధ్యానికి స్వతంత్ర పరమసత్త లేదని అద్వైతం చెబుతుంది. బ్రహ్మము చిగురుగా మారదు; చిగురు అనే నామరూపానికి బ్రహ్మమే అధిష్ఠానం. జననమరణాలు నామరూపాలకు సంబంధించినవి; సృష్టి–స్థితి–లయలు ప్రకృతి ధర్మాలు, అపరిణామిత్వం బ్రహ్మస్వరూపం. ఈ రెండు స్థాయులను కలపకుండా గ్రహించినప్పుడు ప్రకృతి యంత్రచలనంగా కాక చైతన్యలీలగా తోస్తుంది; పుట్టుక భయం కాదు, మరణం అంతం కాదు — ఒకే విశ్వప్రవాహంలోని తరంగాలు.

చిగురు పుడుతుంది — బ్రహ్మము పుట్టదు.
పుష్పం వికసిస్తుంది — బ్రహ్మము వికసించవలసినది కాదు.
ఆకు రాలుతుంది — బ్రహ్మము క్షీణించదు.
జీవి మరణిస్తుంది — బ్రహ్మస్వరూపం నశించదు.

అందుకే ప్రతి చిగురులో సృష్టిని దర్శించు, ప్రతి వికాసంలో స్థితిని గుర్తించు, ప్రతి లయంలో పరిణామాన్ని గ్రహించు; ఆ పరిణామాలన్నింటికీ ఆధారమైన అపరిణామి బ్రహ్మాన్ని విచారించు. అప్పుడు అడవి కేవలం వృక్షసమూహంగా కాక, సృష్టి–స్థితి–లయల మహాప్రవాహాన్ని చూపే ప్రకృతి పాఠశాలగా మారుతుంది. ప్రకృతి అనుక్షణమూ కొత్త రూపాలను ప్రదర్శిస్తుంది; బ్రహ్మము నిత్యపూర్ణంగా, నిర్వికారంగా ఉంటుంది. ఇదే అద్వైతదృష్టి.

95

ఇరువుదొందెరెడెనిసి తోరువుదు లోగర్గె |
ఇరదె తోరువుదెంతు తోరదిరవెంతు ? ||
పరతత్త్వ లోకంగళెరడుమొందే వస్తు |
మరద బేరెలెయవొలు – మరుళ మునియ ||

ఉన్నది ఒక్కటే. అయినప్పటికీ అది మనకు రెండేమో అన్నట్లు కనిపిస్తోంది. ఆ వస్తువు అసలే లేకపోతే ఎలా భాసించగలదు? ఉనికి ఉన్నచో ఆ వస్తువు ఎలా భాసించకుండా ఉండగలదు? పరతత్త్వమూ, లోకమూ రెండూ ఒకే వస్తువు. చెట్టుకు వేర్లు, ఆకులు ఉన్నట్లే. ఒకటే రెండుగా భాసిస్తోంది. ఒక చెట్టే వేర్లుగా, ఆకులుగా కనిపించినట్లే, పరతత్త్వమూ ప్రపంచమూ రెండూ ఒకటే.

ఒక్కటే రెండుగా భాసించుట — పరతత్త్వమూ ప్రపంచమూ

ఈ జగత్తును పరిశీలించినప్పుడు మనకు ఎక్కడ చూసినా ద్వైతమే కనిపిస్తుంది. నేను మరియు ప్రపంచం, జీవుడు మరియు ఈశ్వరుడు, కారణం మరియు కార్యం, పరతత్త్వం మరియు లోకం — ఈ భేదాలన్నీ మన అనుభవంలో స్పష్టంగా గోచరిస్తున్నాయి. ఒక వస్తువు మరొక వస్తువుకు భిన్నంగా కనిపిస్తోంది. ఒక జీవి మరొక జీవికి వేరుగా అనుభవమవుతున్నాడు. ఇంత స్పష్టమైన భిన్నత్వం ఉన్నప్పుడు “ఉన్నది ఒక్కటే” అని వేదాంతం ఎందుకు ప్రకటిస్తోంది? కనిపిస్తున్న అనేకత్వాన్ని నిరాకరించకుండానే ఏకత్వాన్ని ఎలా గ్రహించగలం?

ఇదే అద్వైత వేదాంతంలోని అత్యంత సూక్ష్మమైన విచారణ. ముందుగా ఒక విషయాన్ని గమనించాలి. ఒక వస్తువు మనకు భాసిస్తున్నదంటే, ఆ అనుభవానికి ఏదో ఒక ఆధారం ఉండాలి. చీకటిలో నేలపై పడి ఉన్న తాడును పాముగా భ్రమించినప్పుడు, అక్కడ నిజంగా పాము లేకపోయినా తాడు మాత్రం ఉన్నది. ఆ తాడు కూడా లేకపోతే, ఆ ప్రత్యేకమైన పాముభ్రమకు ఆధారమే ఉండదు. అంటే భాసిస్తున్న రూపం యథార్థమైనది కాకపోవచ్చు; కానీ ఆ భాసకు ఒక అధిష్ఠానం అవసరం.

అలాగే ఈ జగత్తు కూడా పూర్తిగా లేనిది కాదు. అది మన అనుభవంలో ఉంది; ఇంద్రియాలకు గోచరిస్తోంది; మన జీవితాన్ని ప్రభావితం చేస్తోంది. అందులో కారణకార్య సంబంధాలున్నాయి, నియమబద్ధమైన పరిణామాలున్నాయి. కాబట్టి జగత్తును ఎన్నడూ లేని వస్తువువలె అసత్యమని నిరాకరించడం సాధ్యం కాదు. అయితే అది కనిపిస్తున్న విధంగానే స్వతంత్ర పరమసత్యమా? లేక దాని అస్తిత్వానికి మరొక అధిష్ఠానం ఉన్నదా?

ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా వేదాంతం ‘సత్’ — ఉనికి, పరమసత్త అనే భావాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. మనం చూసే ప్రతి వస్తువుకూ ఒక పేరు, రూపం, గుణం, కార్యం ఉన్నాయి. ఇవన్నీ మారవచ్చు. కానీ ఆ వస్తువు ‘ఉన్నది’ అని చెప్పడానికి ఆధారమైన సత్తను విచారించినప్పుడు, వేదాంతం సమస్త నామరూపాలకూ అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మసత్యాన్ని బోధిస్తుంది.

అయితే ఆ ఒక్క సత్యమే అనేక రూపాలుగా ఎలా కనిపిస్తోంది? దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక చెట్టును పరిశీలిద్దాం.

ఒక చెట్టుకు వేర్లు, కాండం, కొమ్మలు, ఆకులు, పుష్పాలు, ఫలాలు ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేర్వేరు రూపాలలో కనిపిస్తాయి; వాటి కార్యాలు కూడా భిన్నమైనవి. వేర్లు భూమిలో దాగి ఉంటాయి; ఆకులు వెలుగులో మెరిసిపోతాయి. వేర్లు నీటిని, పోషకాలను గ్రహిస్తాయి; ఆకులు సూర్యకాంతి సహాయంతో ఆహారాన్ని తయారుచేస్తాయి. అయినప్పటికీ వేర్లు ఒక చెట్టు, ఆకులు మరొక చెట్టు కావు. అవన్నీ ఒకే వృక్షవ్యవస్థలోని పరస్పర సంబంధిత భాగాలు.

రూపాలలో భేదమున్నా, వాటి సమష్టి ఉనికిలో ఏకత్వముంది. అలాగే పరతత్త్వమూ, ప్రపంచమూ రెండు స్వతంత్ర పరమసత్యాలు కావు. ప్రపంచంలోని అనేక నామరూపాలకు పరబ్రహ్మమే మూలాధారం. బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్ర సత్త జగత్తుకు లేదు. అందువల్ల కనిపించే భిన్నత్వం పరమార్థంలో రెండవ సత్యాన్ని స్థాపించదు.

అయితే ఈ దృష్టాంతాన్ని ఒక పరిమితి వరకే స్వీకరించాలి. చెట్టు వేర్లు, ఆకులు మొదలైన భాగాలతో కూడిన భౌతిక వస్తువు. పరబ్రహ్మము అటువంటి భాగాలతో నిర్మితమైన పదార్థం కాదు. బ్రహ్మములో ఒక భాగం పరతత్త్వంగానూ, మరొక భాగం ప్రపంచంగానూ విడిపోయిందని భావించరాదు. చెట్టు దృష్టాంతం ద్వారా గ్రహించవలసినది భిన్నంగా కనిపించే వాటికి స్వతంత్ర అస్తిత్వం లేకపోవడం అనే అంశం మాత్రమే. బ్రహ్మము నిరవయవమైనది, నిర్వికారమైనది; జగత్తు దానిని ఆధారంగా చేసుకొని నామరూపాత్మకంగా భాసిస్తున్నది.

ఈ భావాన్నే ఛాందోగ్యోపనిషత్తు ఇలా ప్రకటిస్తుంది:

“సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ।”
— ఛాందోగ్యోపనిషత్తు 3.14.1 ఈ సమస్తమూ బ్రహ్మమే.

ఈ వాక్యం ప్రపంచాన్ని నిరాకరించమని చెప్పడం కాదు. ప్రపంచానికి బ్రహ్మము నుండి వేరైన పరమసత్యత్వం లేదని గ్రహించమని బోధిస్తుంది. ప్రపంచాన్ని బ్రహ్మానికి ప్రత్యర్థిగా నిలబెట్టడం గానీ, బ్రహ్మాన్ని ప్రపంచానికి దూరంగా ఉన్న మరొక వస్తువుగా ఊహించడం గానీ ఈ వాక్యంలోని అంతరార్థం కాదు.

ఇక్కడ మరొక సందేహం కలుగుతుంది. ప్రపంచం బ్రహ్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఉన్నదంటే, బ్రహ్మమే ప్రపంచంగా మారిపోయిందా? అలా అయితే బ్రహ్మములో పరిణామం జరిగినట్లే కదా! మార్పుకు లోబడినది నిత్యమైన పరతత్త్వం ఎలా అవుతుంది?

ఈ సందేహాన్ని నివృత్తి చేయడానికి అద్వైతం అధిష్ఠానం మరియు అధ్యాస అనే భావాలను వివరిస్తుంది. తాడును పాముగా భ్రమించినప్పుడు తాడు నిజంగా పాముగా మారలేదు. పాము కనిపించినంత మాత్రాన తాడు తన స్వరూపాన్ని కోల్పోలేదు. సరైన జ్ఞానం కలిగినప్పుడు పాముభ్రమ తొలగిపోయి తాడు యొక్క యథార్థస్వరూపం తెలుస్తుంది.

అయితే ఈ దృష్టాంతంలో కనిపించే పాముభ్రమ వ్యక్తిగతమైన ప్రాతిభాసిక అనుభవం; జగత్తు మాత్రం అందరికీ సాధారణంగా అనుభవమయ్యే వ్యావహారిక సత్యం. ఈ రెండు స్థాయులను ఒకటిగా భావించకూడదు. దృష్టాంతం సూచించేది, అధిష్ఠానంలో వాస్తవమైన మార్పు జరగకుండానే దానిపై భిన్నరూపం భాసించవచ్చు అనే తాత్త్విక సూత్రం.

అద్వైతదృష్టిలో బ్రహ్మము జగత్తుగా యథార్థ పరిణామం చెందదు. బ్రహ్మస్వరూపం మారకుండానే మాయోపాధి కారణంగా నామరూపప్రపంచం అనుభవంలోకి వస్తుంది. అందువల్ల జగత్తు బ్రహ్మానికి భిన్నమైనది కాదు; అదే సమయంలో జగత్తులో కనిపించే ప్రతి పరిణామాన్నీ బ్రహ్మస్వరూపానికి ఆపాదించరాదు.

ఇక్కడే వ్యావహారిక సత్యం, పారమార్థిక సత్యం అనే రెండు దృష్టిస్థాయుల మధ్య వ్యత్యాసం అవసరమవుతుంది. వ్యవహారదృష్టిలో నేను, నీవు, జీవుడు, ఈశ్వరుడు, ప్రపంచం అనే భేదాలు ఉన్నాయి. అనేక జీవులు తమ తమ శరీరమనోబుద్ధులతో వ్యవహరిస్తున్నారు. సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తున్నారు. రాగద్వేషాలకు లోబడుతున్నారు. కర్మలను ఆచరిస్తూ వాటి ఫలితాలను పొందుతున్నారు. ఈ స్థాయిలో జగత్తు నియమబద్ధమైన అనుభవసత్యం. దానిని నిర్లక్ష్యం చేయడం సాధ్యం కాదు.

కానీ ఈ భేదాలన్నింటికీ స్వతంత్ర పరమసత్యత్వాన్ని ఆపాదించి, జీవుడు బ్రహ్మానికి పూర్తిగా వేరైనవాడని భావించడమే అవిద్యాదృష్టి. అవిద్య అంటే ప్రపంచంలోని వస్తువులు కనిపించడమే కాదు; వాటి నామరూపభేదాలనే అంతిమసత్యంగా భావించడం.

శాస్త్రదృష్టితో విచారించినప్పుడు జీవుని యథార్థ ఆత్మస్వరూపం బ్రహ్మానికి భిన్నం కాదని, జగత్తుకు కూడా బ్రహ్మానికి వేరైన స్వతంత్ర సత్త లేదని తెలుస్తుంది. ఈ జ్ఞానం కలిగినంత మాత్రాన ప్రపంచంలోని వ్యవహారభేదాలు ఇంద్రియాలకు కనిపించడం మానిపోవు. కానీ వాటిని చూసే దృష్టిలో మౌలికమైన పరివర్తన కలుగుతుంది.

ఒక వ్యక్తి తనను కేవలం శరీరమనోబుద్ధులతో కూడిన పరిమిత జీవిగా భావించినంతకాలం, తాను ప్రపంచానికి వేరనీ, ప్రపంచం తనకు వెలుపల ఉన్న స్వతంత్ర సత్యమనీ అనుకుంటాడు. ఈ భావన నుండే కర్తృత్వాభిమానం, భోక్తృత్వాభిమానం, రాగద్వేషాలు, బంధభావం ఏర్పడతాయి. కానీ ఆత్మవిచారణ ద్వారా తన యథార్థస్వరూపం శరీరమనోబుద్ధులకు సాక్షియైన చైతన్యమని తెలుసుకున్నప్పుడు, ఆ చైతన్యం పరబ్రహ్మానికి భిన్నం కాదనే మహావాక్యార్థం స్పష్టమవుతుంది.

అయితే చైతన్యదృష్టి అంటే కేవలం ప్రతి వస్తువులోనూ చైతన్యం ఉన్నదని ఊహించుకోవడం కాదు. తన ఆత్మస్వరూపాన్ని బ్రహ్మస్వరూపంగా తెలుసుకొని, నామరూపాలన్నింటికీ బ్రహ్మమే అధిష్ఠానమని గ్రహించడం. ఈ జ్ఞానం పరోక్షమైన శాస్త్రావగాహనగా మాత్రమే మిగలకుండా, ‘నేనే ఆ ఆత్మస్వరూపం’ అనే అపరోక్షజ్ఞానంగా స్థిరపడటమే అద్వైతసాధన యొక్క పరమలక్ష్యం.

అప్పుడు పరతత్త్వం ఎక్కడో దూరంగా ఉన్నదనీ, ప్రపంచం దానికి పూర్తిగా భిన్నమైనదనీ భావించే ద్వైతదృష్టి తొలగుతుంది. ప్రపంచాన్ని చూస్తూనే దాని స్వతంత్ర సత్యత్వాన్ని నిరాకరించగల వివేకం కలుగుతుంది.

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి. ప్రపంచాన్ని బ్రహ్మస్వరూపంగా దర్శించడం అంటే ప్రపంచంలోని ప్రతి రూపాన్నీ పరమార్థబ్రహ్మముతో సమానమైన స్వతంత్ర సత్యంగా అంగీకరించడం కాదు. నామరూపాలకు స్వతంత్ర సత్త లేదని, వాటి అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మమే పరమసత్యమని గ్రహించడం.

అందువల్ల అద్వైతజ్ఞాని ప్రపంచాన్ని ద్వేషించడు; దానిని నిరాకరించి కర్తవ్యాల నుండి పారిపోడు. వ్యవహారంలో ధర్మాన్ని అనుసరిస్తూనే, పరమార్థంలో భేదరాహిత్యాన్ని తెలుసుకొని జీవిస్తాడు. అతనికి ప్రపంచం బ్రహ్మానికి ప్రత్యర్థి కాదు; బ్రహ్మానికి వెలుపల నిలిచిన మరొక స్వతంత్ర సత్యమూ కాదు.

ఇప్పుడు మొదట అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానం స్పష్టమవుతుంది.
ఉన్నది ఒక్కటే అయితే రెండుగా ఎందుకు భాసిస్తోంది? భాసించేది నామరూపభేదం; భాసకు అధిష్ఠానమైనది బ్రహ్మసత్త. నామరూపాల కారణంగా అనేకత్వం అనుభవమవుతుంది. కానీ ఆ అనేకత్వానికి బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్ర పరమసత్యత్వం లేదు.

చెట్టులో వేర్లు, ఆకులు, పుష్పాలు భిన్నంగా కనిపించినప్పటికీ వాటి పరస్పర సంబంధాన్ని గ్రహించినట్లే, జగత్తులోని నామరూపభేదాలను గమనిస్తూనే వాటికి ఆధారమైన ఏకసత్యాన్ని విచారించాలి. అయితే చెట్టు భాగాలతో కూడిన సమష్టి కాగా, బ్రహ్మము భాగరహితమైన పరిపూర్ణసత్యమని మరువకూడదు.

పరతత్త్వమూ, ప్రపంచమూ రెండు స్వతంత్ర సత్యాలు కావు. బ్రహ్మమే పరమసత్యం; జగత్తు బ్రహ్మాధిష్ఠానంగా భాసించే నామరూపప్రపంచం.

ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు “ప్రపంచం ఉన్నదా, లేదా?” అనే సందేహం కూడా తన సరైన స్థానాన్ని పొందుతుంది. ప్రపంచం వ్యవహారంలో ఉన్నది; పరమార్థంలో దానికి స్వతంత్ర సత్త లేదు. అందువల్ల దానిని పూర్తిగా లేనిదనీ చెప్పలేం; బ్రహ్మముతో సమానమైన స్వతంత్ర పరమసత్యమనీ చెప్పలేం. ఇదే జగన్మిథ్యాత్వంలోని సూక్ష్మార్థం.

చివరకు అద్వైతం మనకు బోధించేది ప్రపంచాన్ని చూడటం మానేయమని కాదు; ప్రపంచాన్ని చూసేటప్పుడు దాని యథార్థస్వరూపాన్ని మరచిపోవద్దని.

భేదం కనిపించవచ్చు; భేదానికి స్వతంత్ర పరమసత్యత్వం లేదు.
అనేక నామరూపాలు భాసించవచ్చు; వాటి అధిష్ఠానం ఒక్కటే.
ప్రపంచం అనుభవంలో ఉండవచ్చు; పరమార్థంలో బ్రహ్మమే సత్యం.

ఉన్నది ఒక్కటే. రెండుగా భాసిస్తున్నది. కానీ ఆ భాస వల్ల ఒక్కటి రెండుగా మారలేదు. ఈ ద్వైతభాసలో అద్వైతసత్యాన్ని గ్రహించడమే బ్రహ్మైక్యజ్ఞానం.

96

మూలసత్త్వ బ్రహ్మవేక బహువా వేష |
కాలదేశంగళిం దాత్మవహ వేష ||
తాళి దేహవనాత్మ జీవనెనిపుదు వేష |
లీలె వేషవో విశ్వ – మరుళ మునియ ||

సకల చరాచర వస్తువులకూ మూలసత్త్వం ఒక్క బ్రహ్మవస్తువే. ఆ మూలసత్త్వమైన బ్రహ్మమే అనేక విధాలైన వేషాలను ధరిస్తోంది. దేశ–కాల పరిమితులలో వ్యక్తమైనప్పుడు, అది అనేక రూపాలను ధరించి ప్రకటమవుతుంది. ఒక శరీరాన్ని (ఓలము) ఆశ్రయించిన ఆత్మ, జీవుడనే వేషాన్ని ధరిస్తుంది. అలాగే ఈ జగత్తంతా బ్రహ్మమే అనేక వేషాలను ధరించి అభినయిస్తున్న ఒక మహాలీల.

బ్రహ్మమే బహువేషధారి — జగత్తొక మహాలీల

ఈ విశ్వంలో ఎటు చూసినా అనంతమైన వైవిధ్యం కనిపిస్తుంది: పర్వతాలు, నదులు, నక్షత్రాలు, వృక్షాలు, పశుపక్ష్యాదులు, మానవులు. కొన్ని చలిస్తాయి, కొన్ని నిశ్చలంగా ఉంటాయి; కొన్ని జన్మిస్తాయి, కొన్ని అంతరిస్తాయి. జగత్తు అనేక స్వతంత్ర వస్తువుల సముదాయంగా తోస్తుంది. కానీ ఈ అనేకత్వానికి మూలం ఏమిటి? అద్వైతం చెప్పే సమాధానం: “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ”. వస్తువులన్నీ ఒకేలా ఉన్నాయని కాదు; వాటికి బ్రహ్మానికి వేరైన స్వతంత్ర సత్త లేదని భావం. అయితే నిరాకారమైన, అవిభాజ్యమైన బ్రహ్మం అనేక రూపాలలో ఎలా కనిపిస్తోంది? ఈ రహస్యాన్ని ఒక మహానాటకంగా పరిశీలిద్దాం.

వేషాలు అనేకం, అభినేత ఒక్కడే: నిష్ణాతుడైన నటుడు ఒకచోట రాజుగా, మరొకచోట సేవకుడిగా, ఇంకొకచోట యోగిగా కనిపిస్తాడు. ప్రేక్షకులు పాత్రల భేదాన్ని చూస్తారు; పోషించేవాడు ఒక్కడే. రాజవేషం వేసినంత మాత్రాన అతడు రాజు కాడు; పాత్రలు మారినా తన అసలు వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోడు. అలాగే నామరూపాలను బ్రహ్మసత్తను ఆధారంగా భాసించే వేషాలుగా దర్శించవచ్చు. మనిషి, పక్షి, వృక్షం, పర్వతం రూపగుణాలలో భిన్నమైనా, వాటి అస్తిత్వానికి బ్రహ్మానికి వేరైన పరమసత్త లేదు.

అయితే నటుడు ఇష్టానుసారం వేషాలు ధరించే పరిమిత కర్త; బ్రహ్మం అలాంటిది కాదు. అది ఒక రూపాన్ని విడిచి మరొకటి ధరించదు, తనను భాగాలుగా విభజించుకోదు. బ్రహ్మస్వరూపం మారకుండానే మాయోపాధి వల్ల నామరూపవైవిధ్యం భాసిస్తుంది.

ఉపాధుల వైవిధ్యం: ప్రతి భౌతికవస్తువూ ఒక దేశంలో, ఒక కాలంలో ఉంటుంది; ఆకారం, గుణం, పరిణామక్రమం కలిగి ఉంటుంది. బ్రహ్మం కూడా వీటికి లోబడితే అనంతం కాలేదు. కాబట్టి బ్రహ్మం నిజంగా పరిమితం కాదు; పరిమిత ఉపాధుల వల్ల పరిమితమైనట్లు భాసిస్తుంది. శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారాలతో తాదాత్మ్యం పొందిన ఆత్మ జీవుడిగా వ్యవహరింపబడుతుంది. శరీరానికి జననం, క్షీణత ఉన్నాయి; మనస్సుకు భావోద్వేగాలు ఉన్నాయి; అహంకారానికి “నేనే కర్తను” అనే అభిమానం ఉంది. కానీ ఇవి ఆత్మస్వరూపానికి చెందవు. వీటి మార్పులను తెలుసుకునే సాక్షిచైతన్యం వాటికి లోబడదు. కాబట్టి జీవుడు బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్ర చైతన్యం కాదు; ఉపాధిరహిత ఆత్మస్వరూపం బ్రహ్మానికి అభిన్నం.

వేషాన్నే స్వరూపంగా భావించడం: నటుడు తన అసలు వ్యక్తిత్వాన్ని మరచి తానే ఆ పాత్రనని భావిస్తే, వేషానికీ స్వరూపానికీ భేదం లేకుండా పోతుంది. మనిషి కూడా పేరు, వృత్తి, సంపద, విజయాపజయాలనే తన సంపూర్ణ స్వరూపంగా భావిస్తాడు. పదవి వస్తే గొప్పవాడినని, పోతే విలువ తగ్గిందని బాధపడతాడు; ప్రశంసకు పొంగుతాడు, నిందకు కుంగుతాడు. ఇవి వ్యవహారానుభవాలే; కానీ వాటితో ఆత్మను సమీకరించుకోవడమే బంధానికి కారణం. అందుకే విచారణ ఇలా సాగాలి: నేను పోషిస్తున్న పాత్రలే నా స్వరూపమా, లేక వాటిని తెలుసుకుంటున్న చైతన్యమే నా స్వరూపమా?

“అహం బ్రహ్మాస్మి”, “తత్త్వమసి” వంటి మహావాక్యాలు శరీరమనోబుద్ధులతో కూడిన అహంకారాన్ని పరబ్రహ్మంతో సమానం చేయవు. ఉపాధులచే ఏర్పడిన పరిమితభావాన్ని వివేకంతో తొలగిస్తే, జీవుని యథార్థస్వరూపం బ్రహ్మానికి భిన్నం కాదని బోధిస్తాయి. వేషం తొలగడం కన్నా, వేషమే స్వరూపమనే భ్రమ తొలగడం ముఖ్యం.

జననం ప్రవేశం, మరణం నిష్క్రమణ: ఈ రూపకంలో జననం రంగస్థల ప్రవేశం, జీవితం పాత్రాభినయం, మరణం నిష్క్రమణ. కానీ ఆత్మ రంగస్థలంపైకి వచ్చి వెళ్లేది కాదు; ప్రవేశనిష్క్రమణలు శరీరానికి సంబంధించినవి. గీత చెబుతుంది:

“న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిన్
నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః” — భగవద్గీత 2.20

ఆత్మకు జననమరణాలు లేవు. పాత్రలకు ఆరంభాంతాలున్నా వాటికి సాక్షియైన ఆత్మ వాటికి అతీతం. ఈ అవగాహన మరణాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయడానికి కాదు; శరీరానిత్యతను గ్రహించి జీవితాన్ని వివేకంతో గడపడానికి.

జగత్తొక మహాలీల: భారతీయ సంప్రదాయం విశ్వవ్యవహారాన్ని ఈశ్వరలీలగా దర్శిస్తుంది. మనిషి లేనిదాన్ని పొందడానికి, లోపాన్ని పూరించుకోవడానికి కార్యం చేస్తాడు; పరిపూర్ణుడైన ఈశ్వరునికి అపూర్ణతను ఆపాదించలేం. పుష్పం లాభం కోసం కాక సహజంగా పరిమళించినట్లు, లీల అనే రూపకం సృష్టిని పరిపూర్ణత్వానికి విరుద్ధం కాని దివ్యవ్యవహారంగా చూపిస్తుంది.

అయితే అద్వైతంలో మాయోపాధితో కూడిన బ్రహ్మమే ఈశ్వరునిగా జగత్కారణం, జగన్నియంత. నిరుపాధిక బ్రహ్మం కర్తృత్వం, సంకల్పం, పరిణామాలకు అతీతం. కాబట్టి మహాలీల ఒక ఆధ్యాత్మిక రూపకమే; అది నిర్గుణబ్రహ్మంలో వాస్తవ మార్పును ప్రతిపాదించదు. అలాగే లోకంలోని బాధలు, అన్యాయాలను ఆటగా భావించి నిర్లక్ష్యం చేయడం లీలాభావానికి సరైన అర్థం కాదు; ధర్మవివేకం, కరుణ, కర్తవ్యనిష్ఠ ఎల్లప్పుడూ అవసరమే.

నామరూపాల అనిర్వచనీయత్వం: జగత్తు బ్రహ్మానికి భిన్నమా, అభిన్నమా? భిన్నమంటే బ్రహ్మానికి వెలుపల మరొక స్వతంత్ర సత్యాన్ని అంగీకరించాలి; అభిన్నమంటే జగత్తులోని మార్పులు నిర్వికార బ్రహ్మానికి అంటుకుంటాయి. శంకరులు బ్రహ్మసూత్రభాష్యంలో నామరూపాలను అనిర్వచనీయమని వివరిస్తారు: అవిద్యాకల్పితమైన నామరూపాలు బ్రహ్మానికి భిన్నమో అభిన్నమో పరమార్థదృష్టిలో నిర్ణయించలేనివి; వాటికి అధిష్ఠానం బ్రహ్మమే. అనిర్వచనీయమంటే ఏమీ తెలియనిదని కాదు. జగత్తు అనుభవంలో ఉంది, కానీ బ్రహ్మంతో సమానమైన స్వతంత్ర సత్యం కాదు. అందుకే దానిని మిథ్య అంటారు, అంటే అసలు లేనిది కాదు, స్వతంత్ర పరమసత్యత్వం లేనిది.

వేషాలలో భేదం, ఆత్మస్వరూపంలో అభేదం: తనను పరిమిత జీవిగా భావించినంతకాలం ఇతరులు పూర్తిగా వేరైనవారనిపిస్తారు; దానితో రాగద్వేషాలు, అసూయ, స్వార్థం బలపడతాయి. తన స్వరూపం బ్రహ్మమేనని గ్రహిస్తే, ఇతరుల ఆత్మస్వరూపమూ అదేనని తెలుస్తుంది. అంటే అందరి శరీరమనస్సులు ఒకటని కాదు; వ్యవహారంలో భేదాలున్నాయి, కానీ వాటికి ఆధారమైన చైతన్యం అభిన్నం. అలాంటి వ్యక్తికి ద్వేషానికి తాత్త్వికాధారం ఉండదు; ఇతరుల బాధను నిర్లక్ష్యం చేయడం ఆత్మైక్యదృష్టికి విరుద్ధమని గ్రహిస్తాడు.

పాత్రను పోషించు, స్వరూపాన్ని మరువకు: జగత్తును మహాలీలగా దర్శించినవాడు ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టనవసరం లేదు. నటుడు పాత్రలో నిమగ్నమైనా తన వ్యక్తిత్వాన్ని మరువనట్లే, జ్ఞాని కుటుంబాన్ని పోషిస్తాడు, సమాజానికి సేవ చేస్తాడు, వృత్తిని నిర్వహిస్తాడు, కానీ ఆ పాత్రలనే తన సంపూర్ణ స్వరూపంగా భావించడు. విజయాన్ని అహంకారానికి ఆధారం చేసుకోడు; అపజయంలో ఆత్మ దెబ్బతిన్నదనుకోడు. ఇది కర్తవ్యరాహిత్యం కాదు; కర్తృత్వాభిమానాన్ని తగ్గించుకుని కర్తవ్యాన్ని బంధం కాకుండా నిర్వహించే వివేకం. జగత్తు లీలగా కనిపించినా, అతడు ఇతరుల బాధను వినోదంగా చూడడు; ఆత్మైక్యదృష్టి అతనిలో కరుణను, బాధ్యతను మరింత పెంచాలి.

మహాలీలకు అంతరంగసత్యం: మొదటి ప్రశ్నకు వద్దాం: మూలసత్త ఒక్క బ్రహ్మమే అయితే ఈ అనేక వేషాల రహస్యం ఏమిటి? బ్రహ్మం నిజంగా భాగాలుగా విడిపోలేదు, నిర్వికారస్వరూపాన్ని కోల్పోలేదు. మాయోపాధి వల్ల నామరూపప్రపంచం బ్రహ్మాన్ని ఆధారంగా భాసిస్తోంది. ఉపాధులతో తాదాత్మ్యం పొందిన ఆత్మ జీవుడు; మాయోపాధితో కూడిన బ్రహ్మం ఈశ్వరుడు. జీవ–ఈశ్వర–జగద్భేదాలు వ్యవహారంలో అర్థవంతం; పరమార్థంలో బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్ర సత్యాలు కావు. ఐతరేయోపనిషత్తు అంటుంది: “ఆత్మా వా ఇదమేక ఏవాగ్ర ఆసీత్”, ఆదిలో ఆత్మ ఒక్కటే ఉంది.

వేషాలు అనేకం, బ్రహ్మసత్త ఒక్కటే.
పాత్రలు భిన్నం, ఆత్మస్వరూపం అభిన్నం.
నామరూపాలు పరిణమిస్తాయి, బ్రహ్మం నిర్వికారం.

వేషాన్నే స్వరూపంగా భావించడం అవిద్య; వేషానికి ఆధారమైన ఆత్మను తెలుసుకోవడం విద్య. ప్రపంచాన్ని బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్ర సత్యంగా చూడటం ద్వైతభావం; దానికి బ్రహ్మం నుంచి వేరైన సత్త లేదని గ్రహించడం అద్వైతజ్ఞానం.

వేషాన్ని చూడు, స్వరూపాన్ని మరువకు.
పాత్రను పోషించు, పాత్రకే పరిమితుడవకు.
జగత్తులో జీవించు, జగత్తుకు అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మాన్ని తెలుసుకో.

జీవజగత్తులన్నీ బ్రహ్మాన్ని ఆధారంగా భాసించే నామరూపాలు. ఈ అద్వితీయసత్యాన్ని గ్రహించడమే విశ్వమహాలీలలోని పరమార్థదర్శనం.

97

ఖేలన వ్యాపారవీ జగద్విస్తార |
మూలకారణనిదకె పూర్ణస్వతంత్రం ||
లీలెగెందీ చిత్రమోహవైరాదిగళ |
చాలవం రచిసిహం – మరుళ మునియ ||

ఈ జగద్విస్తారమంతా ఆ మూలకారణము ఆడుచున్న ఆటల (ఖేలన) వ్యవహారము. జగత్ క్రీడలకు తాను మూలహేతువైనా ఏ నియమాలకూ లోబడని సర్వస్వతంత్రుండు వాడు. తన క్రీడ కొరకే చిత్రవిచిత్రమైన మోహములు, వైరములనే రాగద్వేషాల ఆకర్షణీయమైన వలలను (జాలము) నిర్మించెను.

జగత్తొక దివ్యఖేలన — మోహ-వైరాల జాలంలో ఈశ్వరలీల

ఈ అనంతమైన జగద్విస్తారం ఒక మహాక్రీడ. సృష్టి, స్థితి, లయలతో సాగే విశ్వవ్యవహారాన్ని ఈ పద్యం దివ్యఖేలనగా దర్శిస్తోంది. జగత్తుకు మూలకారణమైన ఈశ్వరుడు పరిపూర్ణుడు, స్వతంత్రుడు; ఆయనకు పొందవలసినదీ, తీర్చుకోవలసిన లోపమూ లేవు. అయినా ఈ విశ్వవ్యవహారం ఆయన లీలగా వర్ణింపబడుతోంది. ఆ లీలలో జీవులను బంధించే మోహాలు, రాగద్వేషాలు, వైరభావాలు చిత్రవిచిత్రమైన జాలంలా విస్తరించి ఉన్నాయి. పద్యంలోని ‘ఖేలన వ్యాపారము’, ‘స్వతంత్రుండు పూర్ణం’, ‘చిత్రమోహవైరాదుల జాలము’ అనే మూడు ప్రయోగాలు సృష్టిస్వరూపాన్ని, ఈశ్వరుని పరిపూర్ణతను, జీవుని బంధాన్ని, విముక్తిమార్గాన్ని స్పష్టం చేస్తాయి.

ఖేలన వ్యాపారము — సృష్టి ఒక మహాలీల: నక్షత్రాలు సాగుతున్నాయి, ఋతువులు మారుతున్నాయి, జీవులు జన్మించి అంతరిస్తున్నాయి. వీటికి భౌతిక కారణకార్య సంబంధాలున్నాయి; కానీ ఆ ప్రక్రియలను వివరించడమే జగత్తు పరమాధారాన్ని తెలుసుకోవడం కాదు. వేదాంతం విశ్వవ్యవహారానికి అధిష్ఠానమైన సత్యాన్ని విచారిస్తుంది.

మనిషి లేనిదాన్ని పొందడానికి, కోరికను తీర్చుకోవడానికి కార్యం చేస్తాడు. పరిపూర్ణుడైన ఈశ్వరునికి అలాంటి అపూర్ణత లేదు. బాలుడు లాభం కోసం కాక ఆనందం కోసం ఆడినట్లు, సృష్టి ఈశ్వరుని లోపపూరణ కోసం కాక, ఆయన పరిపూర్ణతకు విరుద్ధం కాని లీల. అయితే బాలుని ఆటకు ఆరంభం, ముగింపు, శ్రమ ఉంటాయి; అవి పరబ్రహ్మానికి వర్తించవు. ఈ దృష్టాంతం అవసరరాహిత్యంతో కూడిన స్వేచ్ఛాపూర్ణ కార్యభావాన్ని మాత్రమే సూచిస్తుంది; నిర్గుణబ్రహ్మం పరిణమించి ప్రపంచమైందని కాదు.

మూలకారణుడు స్వతంత్రుడు, పరిపూర్ణుడు: జగత్తులోని ప్రతి వస్తువూ మరొక దానిపై ఆధారపడుతుంది. వృక్షం నీరు, సూర్యకాంతిపై; జీవులు ఆహారం, ప్రకృతి నియమాలపై; మనిషి కాలగమనాన్ని కూడా ఆపలేడు. కానీ ఈశ్వరుడు తనకు వెలుపల ఉన్న ఏ శక్తికీ అధీనుడు కాడు; నియమవ్యవస్థకే ఆయన మూలాధారం. కాబట్టి స్వాతంత్ర్యం అంటే నియమరాహిత్యం కాదు, పరాధీనత లేకపోవడం; పరిపూర్ణత్వం అంటే మరొకటి సంపాదించి నిండడం కాదు, స్వతహాగా అపూర్ణత లేకపోవడం.

అద్వైతంలో ఒక సూక్ష్మభేదం ఉంది. మాయోపాధితో కూడిన బ్రహ్మమే ఈశ్వరునిగా జగత్కారణం, జగన్నియంత. నిరుపాధిక బ్రహ్మం కర్తృత్వం, సంకల్పం, పరిణామాలకు అతీతం. కాబట్టి ఈశ్వరునికి సృష్టివ్యవహారాన్ని ఆపాదించవచ్చు; నిర్గుణబ్రహ్మానికి యథార్థ కర్తృత్వాన్ని ఆపాదించలేం.

చిత్ర-మోహ-వైరాదుల జాలము: జీవులు ప్రేమద్వేషాలు, ఆశనిరాశలు, సుఖదుఃఖాలు, జయాపజయాలనే ద్వంద్వాలను అనుభవిస్తారు. అనుకూలమైనదానిపై ఆసక్తి, ప్రతికూలమైనదానిపై ద్వేషం పెరుగుతాయి; మనస్సు రాగద్వేషాల మధ్య ఊగుతుంది. ఒకే వస్తువు ఒకరికి ఆనందమై మరొకరికి దుఃఖమవుతుంది; అంటే వస్తువు కన్నా, దానిపై మనస్సు కల్పించే విలువలే బంధానికి కారణం. ఈ అహంకారమమకార సంబంధాన్నే ‘మోహవైరాదుల జాలము’ అంటారు.

వలలో చిక్కిన చేపలా, జీవుడు కోరికలు, మమకారాలు, భయాల జాలంలో చిక్కుకుంటాడు. ఒక కోరిక తీరగానే మరొకటి పుడుతుంది; సంసారబంధం కొనసాగుతుంది. అయితే ఈశ్వరుడు జీవులను బాధించాలని మోహాన్ని సృష్టించలేదు. రాగద్వేషాలు అవిద్య, అహంకారం, వాసనలతో జీవుని అంతఃకరణంలో వ్యక్తమవుతాయి. జగత్తు లీలాక్షేత్రం; రాగద్వేషాలకు లోబడిన మనస్సు దాన్ని బంధక్షేత్రంగా అనుభవిస్తుంది. గీత చెబుతుంది:

“ఇచ్ఛాద్వేషసముత్థేన ద్వంద్వమోహేన భారత ।
సర్వభూతాని సమ్మోహం సర్గే యాంతి పరంతప ॥” — భగవద్గీత 7.27

ఇచ్ఛాద్వేషాలనుంచి పుట్టే ద్వంద్వమోహం వల్ల జీవులు సమ్మోహానికి లోనవుతున్నారు. మోహమంటే వస్తువుల యథార్థస్వరూపాన్ని తెలుసుకోలేకపోవడం, అనిత్యంలో నిత్యసుఖాన్ని వెతకడం, శరీరమనోబుద్ధులనే సంపూర్ణ స్వరూపంగా భావించడం.

అనేక ఉపాధులు, ఒకే చైతన్యప్రకాశం: జీవుల అనుభవాలు భిన్నమైనా చైతన్యం ఒక్కటేనని అద్వైతం ఎలా చెబుతుంది? దక్షిణామూర్తి స్తోత్రం ఒక దృష్టాంతమిస్తుంది: అనేక రంధ్రాలున్న కుండలో దీపం పెడితే, ప్రతి రంధ్రం నుంచి వేర్వేరు కిరణాలు వెలువడినట్లు కనిపిస్తుంది; కానీ దీపం ఒక్కటే. అలాగే శరీరాలు, ఇంద్రియాలు, మనస్సులు భిన్నమైనా, వాటి ద్వారా వ్యక్తమయ్యే చైతన్యం అభిన్నం; అది శరీరభేదాల వల్ల భాగాలుగా విడిపోదు. అయితే ఇది జీవులలో జ్ఞానవ్యవహారాన్ని వివరించే దృష్టాంతం; ప్రతి జడవస్తువుకూ వ్యక్తిగత చైతన్యం ఉందని చెప్పడం కాదు.

వలలో చిక్కుకున్నది ఎవరు?: సమస్తానికి బ్రహ్మమే ఆధారమైతే మోహజాలంలో చిక్కుకునేది, విముక్తి పొందేది ఎవరు? అద్వైతం రెండు స్థాయులలో సమాధానమిస్తుంది. వ్యవహారదృష్టిలో శరీరమనోబుద్ధులతో తాదాత్మ్యం పొందిన జీవుడు కర్తృత్వభోక్తృత్వాలను అనుభవిస్తాడు, రాగద్వేషాలకు లోనవుతాడు, శ్రవణమనననిదిధ్యాసనాల ద్వారా అవిద్యను తొలగించుకుని మోక్షజ్ఞానం పొందుతాడు. పరమార్థదృష్టిలో బ్రహ్మం ఎన్నడూ బంధానికి లోనుకాదు, అవిద్యచే కలుషితం కాదు, కొత్తగా ముక్తి పొందవలసిన అవసరమూ లేదు. కాబట్టి బ్రహ్మమే వల వేసి, తానే చిక్కుకుని, తానే విడివడుతుందనడం కవితాత్మక రూపకమే; యథార్థంగా తీసుకుంటే బ్రహ్మానికి బంధమోక్షాలను ఆపాదించినట్లవుతుంది. బంధం జీవభావానికి సంబంధించినది; నిత్యముక్తత్వం ఆత్మస్వరూపానికి. జ్ఞానోదయంలో బ్రహ్మం కొత్తగా ముక్తి పొందదు; తన స్వరూపం ఎన్నడూ బంధితం కాలేదని జీవుడు గ్రహిస్తాడు.

లీలను దర్శించు, మోహాన్ని అధిగమించు: జగత్తును ఈశ్వరలీలగా దర్శించినవాడు ప్రపంచాన్ని నిరాకరించనక్కరలేదు, ప్రతి ఆకర్షణకూ లోబడనక్కరలేదు. కుటుంబాన్ని సంరక్షిస్తాడు, సమాజంలో బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తాడు, సుఖదుఃఖాలను సమత్వంతో ఎదుర్కొంటాడు; కానీ ఈ పాత్రలనే తన సంపూర్ణ స్వరూపంగా భావించడు. నటుడు పాత్రలో లీనమైనా తన వ్యక్తిత్వాన్ని మరువనట్లే, జ్ఞాని వ్యవహారంలో పాల్గొంటూనే తన బ్రహ్మస్వరూపాన్ని మరువడు.

లీలగా చూడటమంటే బాధలను పట్టించుకోకపోవడం కాదు; ఇతరుల దుఃఖాన్ని వినోదంగా చూడటం అసలే కాదు. ఆత్మైక్యదృష్టి కరుణను, బాధ్యతను పెంచాలి. ఆత్మజ్ఞానం కలిగినంత మాత్రాన శరీరానికి బాధలు, ప్రతికూలతలు రావని కాదు; కానీ వాటితో ఆత్మను సమీకరించుకోని వివేకం కలుగుతుంది. లీలను తెలుసుకోవడం పారిపోవడం కాదు, చిక్కుకోకుండా జీవించడం.

జగద్విస్తారానికి అంతరంగసత్యం: జగత్తులోని నామరూపాలు, జీవుల సుఖదుఃఖాలు, సృష్టిస్థితిలయలు వ్యవహారదృష్టిలో అనుభవసత్యాలే; కానీ వాటన్నింటికీ అధిష్ఠానం బ్రహ్మం. భక్తి సంప్రదాయాలు జగత్తును కృష్ణలీలగా, శైవం శివుని దివ్యనృత్యంగా వర్ణిస్తాయి; రూపకాలు వేరైనా వాటిలోని విశ్వదివ్యతను ఆస్వాదించవచ్చు, కానీ వాటి తాత్త్విక అర్థాలన్నీ ఒకటేనని భావించనక్కరలేదు. అద్వైతం ఈ లీలకు ఆధారమైన నిరుపాధిక బ్రహ్మాన్ని విచారిస్తుంది.

లీలలో వైవిధ్యముంది; బ్రహ్మస్వరూపంలో విభాగం లేదు.
జీవభావంలో బంధముంది; ఆత్మస్వరూపంలో బంధం లేదు.
మోహంలో ద్వైతభ్రమ ఉంది; జ్ఞానంలో అద్వైతసత్యం ప్రకాశిస్తుంది.

కాబట్టి ఈ మహాక్రీడను దర్శిస్తూ మోహవైరాల జాలంలో చిక్కుకోకుండా, రాగద్వేషాలను వివేకంతో అధిగమించి, సమస్తానికి అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మసత్యాన్ని తెలుసుకోవాలి. లీలలో జీవించవచ్చు, కానీ దానికి బంధితులం కానక్కరలేదు; వ్యవహారంలో పాల్గొనవచ్చు, కానీ దానినే పరమసత్యంగా భావించనక్కరలేదు. ఇదే ఈ పద్యంలోని ఖేలనభావానికి అంతరంగమైన అద్వైతసందేశం.

98

జగవెల్ల శివలీలె భగవదర్థద లీలె |
ఖగలీలె మృగలీలె క్రిమికీటలీలె ||
నగ నదీ నద లీలె మేలె మనుజరలీలె |
అగణితద లీలెయదు – మరుళ మునియ ||

లోకమంతా శివలీలయే. అది భగవంతుడు ఏర్పరచుకొన్న లీల. ఆ లీలావిస్తారమే ప్రాణుల, పక్షుల, క్రిమికీటముల జీవితలీలలు. పర్వతములు , తూర్పుకు ప్రవహించే నదులు, పడమరవైపు పారే నదములు, దాని పై సాగుచున్న మనుజుల లీలలు, ఇలా భగవద్ లీలలు అగణితమైనవి.

అగణిత శివలీల — చరాచర జగత్తులో దివ్యదర్శనం

ఈ జగత్తంతా శివలీలయే. ఆకాశంలో విహరించే పక్షులు, అడవులలో సంచరించే మృగాలు, నేలలో జీవించే క్రిమికీటకాలు, నిశ్చలంగా కనిపించే పర్వతాలు, నిరంతరం ప్రవహించే నదులు, అనేక కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమైన మానవులు — వీటన్నింటినీ ఆవరించిన విశ్వవ్యవహారమే అగణితమైన భగవల్లీల అని పద్యకర్త భావం. ఈ పద్యంలోని విశేషం సృష్టిలోని అత్యంత సూక్ష్మజీవి నుంచి మహాపర్వతం వరకు దేనినీ శివలీలకు వెలుపల ఉంచకపోవడం. రూపాలు, స్వభావాలు, జీవనరీతులు భిన్నమైనప్పటికీ అవన్నీ ఒకే విశాలమైన జగద్వ్యవస్థలో భాగాలుగా ఉన్నాయి.

“ఈ జగత్తులో ఉన్న సమస్తమూ ఈశ్వరునిచే ఆవరింపబడినది”. ప్రకృతిలోని వైవిధ్యాన్ని దర్శిస్తూనే దానికి ఆధారమైన పరమసత్యాన్ని గుర్తించాలన్నది ఈ బోధలోని అంతరార్థం.

ఒక అడవిని పరిశీలిస్తే ప్రతి వృక్షం, లత, పక్షి, కీటకం తనదైన జీవన వ్యాపారంలో నిమగ్నమై కనిపిస్తుంది. మానవుడు సాధారణంగా తన జీవితాన్నే సృష్టికి కేంద్రంగా భావిస్తాడు. కానీ మనిషి పుట్టక ముందే ప్రకృతిలో అసంఖ్యాకమైన జీవరూపాలు ఆవిర్భవించి అంతరించాయి. మానవుడు లేకపోయినా ప్రకృతి తన వ్యవహారాన్ని కొనసాగిస్తుంది. మానవజీవితం జగల్లీలలో ఒక భాగమే గాని, జగల్లీల అంతటికీ కొలమానం కాదు.

పద్యంలోని ‘నగ నదీ నద లీల’ అనే ప్రయోగం స్థిరత్వానికీ చలనానికీ మధ్యనున్న వైవిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. పర్వతం నిశ్చలంగా కనిపించినా కాలక్రమంలో పరిణామం చెందుతుంది. నది నిరంతరం ప్రవహించినా దాని గమనానికి ప్రకృతి నియమాలున్నాయి. కొన్ని నదులు తూర్పువైపు, మరికొన్ని పడమరవైపు ప్రవహిస్తాయి. మార్గాలు భిన్నమైనా జలస్వరూపం ఒక్కటే. అలాగే జీవుల ఉపాధులు, అనుభవాలు వేరైనా వాటి యథార్థ ఆత్మస్వరూపం పరమార్థంలో అభిన్నమైనదని ఈ దృష్టాంతం సూచిస్తుంది.

ఈ నామరూపవైవిధ్యాన్ని దక్షిణామూర్తి స్తోత్రం మరింత సూక్ష్మంగా వివరిస్తుంది:

“మాయాకల్పితదేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతమ్” (దక్షిణామూర్తి స్తోత్రం) – మాయచే కల్పితమైన దేశకాలభేదాల కారణంగా జగత్తు చిత్రవిచిత్రమైన నామరూపాలతో కనిపిస్తున్నదని భావం. దేశకాల పరిమితులు జగద్వ్యవహారానికి సంబంధించినవి; వాటికి అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మస్వరూపానికి కావు. బ్రహ్మము నిజంగా అనేక భాగాలుగా విడిపోకుండానే, మాయోపాధి కారణంగా అనేకత్వం భాసిస్తుంది.

ఈ జగద్వ్యవహారానికి ఈశ్వరునితో ఉన్న సంబంధాన్ని భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు ఇలా బోధిస్తాడు:

“సర్వయోనిషు కౌంతేయ మూర్తయః సంభవంతి యాః ।
తాసాం బ్రహ్మ మహద్యోనిరహం బీజప్రదః పితా ॥” (భగవద్గీత 14.4)

సమస్త జీవరూపాలకు మహత్ప్రకృతి జన్మస్థానమనీ, తానే బీజప్రదాతయైన తండ్రిననీ శ్రీకృష్ణుడు ప్రకటిస్తున్నాడు. జీవుల జననవిధానాలు, శరీరనిర్మాణాలు భిన్నమైనప్పటికీ ఆ సమస్త ప్రకృతివ్యవహారానికి ఈశ్వరుడే మూలాధారమని భావం.

అద్వైతదృష్టిలో మాయోపాధితో కూడిన బ్రహ్మమే ఈశ్వరునిగా జగత్కారణమనీ, జగన్నియంతయనీ వ్యవహరింపబడుతుంది. నిరుపాధిక బ్రహ్మము మాత్రం కర్తృత్వపరిణామాలకు అతీతమైనది. అందువల్ల జగత్తును శివలీలగా దర్శించడం వ్యవహారదృష్టి; దానికి అధిష్ఠానమైన అద్వితీయ బ్రహ్మసత్యాన్ని గ్రహించడం పరమార్థదృష్టి.

ఈ సర్వాంతర్యామిత్వాన్ని శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తు ఇలా వర్ణిస్తుంది:

“ఏకో దేవః సర్వభూతేషు గూఢః సర్వవ్యాపీ సర్వభూతాంతరాత్మా”
(శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్ 6.11)

ఒకే దేవుడు సమస్త భూతాలలో అంతర్లీనంగా, సర్వవ్యాపియై, సర్వభూతాంతరాత్మగా ఉన్నాడని భావం. జీవుల శరీరాలు, మనస్సులు, స్వభావాలు భిన్నమైనప్పటికీ వాటికి ఆధారమైన ఆత్మస్వరూపం అభిన్నమైనది. అలాగే జడవస్తువులకూ బ్రహ్మమే అధిష్ఠానం; అయితే వాటన్నింటికీ జీవులవలె వ్యక్తిగత చైతన్యానుభవం ఉన్నదని దీని అర్థం కాదు.

పద్యంలోని చివరి పాదం — ‘అగణితపు లీలయిది’ — సృష్టిలోని అపారమైన వైవిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. మనకు తెలిసిన జీవరూపాలకన్నా తెలియనివి ఎన్నో ఉన్నాయి. ప్రకృతిలో ప్రతి క్షణమూ జననం, పరిణామం, లయం కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. ఈ అనంతమైన నామరూపవైవిధ్యానికి బ్రహ్మానికి భిన్నమైన స్వతంత్ర పరమసత్త లేదు.

అందుకే ఛాందోగ్యోపనిషత్తు “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” అని ప్రకటించింది — సమస్త చరాచర జగత్తుకు బ్రహ్మమే పరమాధారము. ఈ దృష్టి మనిషిలో వినయాన్ని, జీవుల పట్ల కరుణను, ప్రకృతి పట్ల గౌరవాన్ని పెంపొందిస్తుంది. తాను ప్రకృతికి వెలుపల నిలిచిన అధిపతినని కాకుండా, ఆ విశాలమైన జగద్వ్యవస్థలో ఒక భాగమని గ్రహిస్తాడు. జగత్తును శివలీలగా దర్శించడం అంటే ప్రకృతిలోని బాధలను, సంఘర్షణలను నిర్లక్ష్యం చేయడం కాదు; సమస్త జీవుల పట్ల బాధ్యతతో వ్యవహరించడం.

పక్షి విహారమూ, మృగసంచారమూ, క్రిమికీటకాల జీవనవ్యాపారమూ, పర్వతాల నిశ్చలత్వమూ, నదుల ప్రవాహమూ, మానవుని జీవితమూ — ఇవన్నీ జగల్లీలలోని విభిన్న ప్రక్రియలు. వాటి నామరూపాలు అనేకమైనప్పటికీ, వాటికి అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మసత్యం ఒక్కటే.

లీలలు అగణితం — వాటి పరమాధారం అద్వితీయం.
రూపాలు అనేకం — బ్రహ్మస్వరూపం అవిభాజ్యం. ఈ జగత్తును శివలీలగా దర్శిస్తూ, దాని వైవిధ్యంలో అంతర్లీనమైన ఏకత్వాన్ని గ్రహించడమే ఈ పద్యంలోని వేదాంతసందేశం.

99

అవనివన నీనవన నానివన నీనెన్న |
సవరి మైమరెసుతిరె తివిదురుబిసుతిరె ||
అవగుంఠితనదొర్వనీక్షిసుతె నగుతిహను |
శివలీలె నమ్మ బాళ్ – మరుళ మునియ ||

వాడు వీణ్ని, నీవు వాణ్ని, నేను వీణ్ని నీవు నన్ను— ప్రేమతో తాకి పరవశింపజేయడమూ, ద్వేషంతో గాయపరచి కలవరపెట్టడమూ జరుగుతూనే ఉన్నాయి. ఈ సమస్త నాటకానికి ఆవల, (ఈవరి – దాతయైన) తాను మాత్రం ముసుగువేసుకొని నిలిచిన ఆ ఒక్కడు, ఈ విచిత్రలీలను చూసి నవ్వుకొంటున్నాడు. బ్రతుకంతా శివుని లీలయే కదా!

మానవజీవితం — శివుని విచిత్రలీల

ఈ జగత్తు ఒక మహానాటకరంగం. ఇందులో మనుషులు పరస్పరం ప్రేమించుకుంటారు, ఆదరించుకుంటారు, ఆనందింపజేస్తారు; మరికొన్నిసార్లు ద్వేషించుకుంటారు, గాయపరచుకుంటారు, సంఘర్షించుకుంటారు. స్నేహవైరాలు, కలయికవియోగాలు, సుఖదుఃఖాలతో మానవజీవితం నిరంతరం సాగుతుంటుంది. ఈ సమస్త నాటకానికి అతీతంగా నిలిచిన ఈశ్వరుడు మాత్రం నిశ్చలసాక్షిగా ఈ విచిత్రలీలను వీక్షిస్తున్నాడని పద్యకర్త భావం.

‘నీవు వానిన్, వాడు వీని, నే వాని’ అనే ప్రయోగం మానవసంబంధాలలోని సంక్లిష్టతను సూచిస్తుంది. ఒకరికి ప్రియమైన వ్యక్తి మరొకరికి శత్రువు కావచ్చు. నేటి మిత్రులు రేపటి విరోధులు కావచ్చు. ప్రేమ ద్వేషంగా, ద్వేషం ప్రేమగా మారవచ్చు. ఈ మార్పుల వెనుక మనస్సులోని రాగద్వేషాలు, అహంకారమమకారాలు పనిచేస్తుంటాయి. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “ఇచ్ఛాద్వేషసముత్థేన ద్వంద్వమోహేన భారత” (7.27) అని ఈ ద్వంద్వమోహాన్ని వివరించాడు.

అయితే మనిషి మరొకరిని ఎందుకు ప్రేమిస్తాడు? ప్రేమకు అసలైన ఆధారం ఏమిటి? బృహదారణ్యకోపనిషత్తులో యాజ్ఞవల్క్యుడు మైత్రేయికి ఒక గంభీరమైన సత్యాన్ని బోధిస్తాడు:

“న వా అరే పత్యుః కామాయ పతిః ప్రియో భవతి, ఆత్మనస్తు కామాయ పతిః ప్రియో భవతి।”
— బృహదారణ్యకోపనిషత్తు 2.4.5

భర్త భర్తకోసం ప్రియుడు కాడు; ఆత్మకోసమే ప్రియుడు అవుతాడని భావం. ఇదే బోధను భార్య, సంతానం, సంపద, సమస్త లోకాలకు విస్తరించి ఉపనిషత్తు వివరిస్తుంది. దీని అంతరార్థం ప్రేమ కేవలం స్వార్థపూరితమైనదని కాదు; సమస్త ప్రియత్వానికీ అంతిమాధారం ఆత్మస్వరూపమేనని. జీవులు తమ సంబంధాలలో భేదాలను అనుభవించినప్పటికీ, వాటికి ఆధారమైన ఆత్మసత్త అద్వితీయమైనది.

పద్యంలోని అత్యంత గంభీరమైన భావం ‘చూచి నవ్వుకొను’ అనే ప్రయోగంలో ఉంది. ఇక్కడ ఈశ్వరుని నవ్వు మానవుల బాధలను చూసి ఆనందించే నవ్వు కాదు. జీవులు తాత్కాలికమైన పాత్రాభేదాలనే తమ యథార్థస్వరూపంగా భావించి పరస్పరం సంఘర్షించుకోవడంలోని విచిత్రత్వాన్ని సూచించే కవితాత్మక వర్ణన.

ఒక నాటకంలో రాజు, సేవకుడు, మిత్రుడు, శత్రువువంటి పాత్రలు పరస్పరం పోరాడుకున్నా, ఆ పాత్రాభేదాలు నటుల నిజస్వరూపాన్ని మార్చలేవు. అలాగే శరీరమనోబుద్ధులతో తాదాత్మ్యం పొందిన జీవులు ‘నేను’, ‘నీవు’, ‘వాడు’ అనే భేదభావాలతో వ్యవహరిస్తున్నప్పటికీ, వాటన్నింటికీ అధిష్ఠానమైన ఆత్మస్వరూపం నిర్వికారమైనది.

ఈ అసంగత్వాన్ని కఠోపనిషత్తు ఒక సుందరమైన దృష్టాంతంతో వివరిస్తుంది:

“సూర్యో యథా సర్వలోకస్య చక్షుః
న లిప్యతే చాక్షుషైర్బాహ్యదోషైః ।
ఏకస్తథా సర్వభూతాంతరాత్మా
న లిప్యతే లోకదుఃఖేన బాహ్యః ॥”
— కఠోపనిషత్తు 2.2.11

సమస్త లోకానికి దృష్టిని ప్రసాదించే సూర్యుడు, నేత్రాలకు సంబంధించిన దోషాలచే కలుషితం కానట్లే, సమస్త భూతాలలో అంతరాత్మగా ఉన్న పరమాత్మ కూడా లోకదుఃఖాలచే అంటబడడు. సుఖదుఃఖాలు, రాగద్వేషాలు మనస్సుకు సంబంధించిన అనుభవాలు; వాటిని ప్రకాశింపజేసే ఆత్మచైతన్యం మాత్రం వాటిచే మార్పు చెందదు.

ఈశ్వరుని సమదృష్టిని భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “సమోఽహం సర్వభూతేషు న మే ద్వేష్యోఽస్తి న ప్రియః” (9.29) అని ప్రకటించాడు. అలాగే “నాదత్తే కస్యచిత్పాపం న చైవ సుకృతం విభుః” (5.15) అని విభువు ఎవరి పాపపుణ్యాలనూ స్వీకరించడని బోధించాడు. ఈ వాక్యాలు ఈశ్వరుని సమత్వాన్నీ, పరమాత్మకు కర్తృత్వభోక్తృత్వాల వల్ల కలిగే బంధం లేదనే తాత్త్విక భావాన్నీ తెలియజేస్తాయి.

అయితే అద్వైతదృష్టిలో సాక్షిత్వం కూడా జీవజగద్వ్యవహారాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని చెప్పినదే. నిరుపాధిక బ్రహ్మము నిజంగా ఒక ప్రేక్షకునివలె కూర్చొని సంఘటనలను చూడదు; అది సమస్త అనుభవాలను ప్రకాశింపజేసే స్వయంప్రకాశ చైతన్యస్వరూపం.

ఈ సత్యాన్ని గ్రహించిన జ్ఞాని ప్రపంచంలోని సంబంధాలను నిరాకరించడు. ప్రేమతో వ్యవహరిస్తాడు, ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాడు, ఇతరుల బాధలను తొలగించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. కానీ తాత్కాలికమైన సంబంధభేదాలను తన నిత్యమైన ఆత్మస్వరూపంగా భావించడు.

ప్రేమద్వేషాలు మనస్సుకు సంబంధించినవి; పాత్రాభేదాలు ఉపాధులకు సంబంధించినవి; వాటన్నింటికీ ఆధారమైన ఆత్మస్వరూపం అసంగమైనది.

జీవననాటకంలో పాత్రను పోషించాలి; కానీ పాత్రనే తన యథార్థస్వరూపంగా భావించకూడదు. సంబంధాలను ప్రేమతో నిర్వహించాలి; కానీ రాగద్వేషాల బంధానికి లోబడకూడదు. జీవననాటకంలో పాత్రలు అనేకం — వాటికి అధిష్ఠానమైన ఆత్మసత్త ఒక్కటే. పాత్రాభినయంలో సుఖదుఃఖాలున్నాయి — ఆత్మస్వరూపంలో బంధం లేదు. ఇదే ‘శైవలీలే మనువు’ అనే పద్యంలో అంతర్లీనమైన అద్వైతసందేశం.

100

లీలెయదు బరిలీలె బరిబనద బరియాట |
సోలిల్ల గెలవిల్ల చింతెయేనిల్ల ||
మూలకర్తన నైజ వైభవద విస్తార |
జాలశక్తివిలాస – మరుళ మునియ ||

ఈ ప్రపంచమంతా ఒక్క నిజమైన లీల. ఈ వేడుకలో ఓటమి(తోలుపు)గాని గెలుపుగాని, ఏ విధమైన క్లేషములూ లేవు. ఇక్కడ జయము జయముకాదు, అపజయము అపజయము కాదు. ఏ చింతా లేదు. ఆసక్తితో ఆటలో పాల్గొనుటయే ముఖ్యము. ఈ లీల ఆ దైవమే పన్నిన జాలములో జరుగుతున్న వాని శక్తి విలాస ప్రదర్శనమే.

జగల్లీల — జయాపజయాలకు అతీతమైన దివ్యక్రీడ

ఈ జగత్తంతా ఒక మహాలీల, ఒక దివ్యక్రీడ. ఇక్కడ మనం గంభీరంగా భావించే గెలుపులు, ఓటములు, లాభనష్టాలు, సుఖదుఃఖాలు — ఇవన్నీ లీలలోని పాత్రల మార్పులే. ఇందులో కనిపించే జయాపజయాలు, సుఖదుఃఖాలు, లాభనష్టాలు జీవుల దృష్టిలో ముఖ్యమైనవిగా అనిపించినప్పటికీ, సమస్తానికి మూలకారణమైన ఈశ్వరుని పరిపూర్ణత్వాన్ని అవి ప్రభావితం చేయలేవు. ఈ జగద్విస్తారమంతా ఆయన అనంతశక్తి వైభవానికి వ్యక్తీకరణ అని పద్యకర్త భావం.

సాధారణంగా మనిషి ప్రతి కార్యాన్నీ జయాపజయాల కొలమానంతో చూస్తాడు. గెలిస్తే ఆనందిస్తాడు; ఓడితే దుఃఖిస్తాడు. విజయం తన గొప్పతనానికి నిదర్శనమనీ, అపజయం తన విలువను తగ్గించేదనీ భావిస్తాడు. ఈ విధంగా ఫలితాలపట్ల ఏర్పడిన మమకారమే అతనిలో ఆశ, భయం, ఆందోళనలను కలిగిస్తుంది.

కానీ ఆటలోని ఆనందం కేవలం గెలుపులోనే ఉండదు. ఒక బాలుడు ఆటలో పూర్తిగా నిమగ్నమైనప్పటికీ, ఆట ముగిసిన తరువాత దాని జయాపజయాలను శాశ్వతమైన భారంగా మోసుకుపోడు. ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో “జయం” కూడా శాశ్వతం కాదు; “అపజయం” కూడా అంతిమం కాదు. రెండూ కాలసంబంధిత అనుభవాలు మాత్రమే.

ఈ భావాన్నే భగవద్గీత “సమత్వం యోగ ఉచ్యతే” (2.48) అని బోధిస్తుంది. సమత్వం అంటే అనుభవాలను నిరాకరించడం కాదు; వాటి మధ్య అంతరంగ సమతుల్యతను నిలుపుకోవడం. జయాపజయాలు వ్యవహారదృష్టిలో వాస్తవమైన పరిణామాలను కలిగించినప్పటికీ, అవి నిత్యమైన ఆత్మస్వరూపాన్ని మార్చలేవు.

పద్యంలోని ‘మూలకర్తుని నైజ వైభవపు విస్తార జాలబలవికసనము’ అనే ప్రయోగం జగత్తును ఈశ్వరుని అనంతశక్తి వైభవంగా వర్ణిస్తుంది. ఈ భావానికి బ్రహ్మసూత్రంలోని “లోకవత్తు లీలాకైవల్యమ్” (2.1.33) అనే సూత్రం సముచితమైన ఆధారం. జగత్సృష్టి ఈశ్వరునికి ఏదో అవసరాన్ని తీర్చుకోవడానికి చేసిన కార్యం కాదు; లోకంలో ప్రయోజనాపేక్ష లేకుండా జరిగే క్రీడవలె లీలామాత్రమని శంకరభాష్యం వివరిస్తుంది.

బాలుడు ఆట ఆడినట్లు ఈశ్వరలీలను వర్ణించినప్పటికీ, బ్రహ్మము నిజంగా మార్పుచెంది జగత్తుగా పరిణమించిందని భావించకూడదు. అద్వైతంలో జగత్సృష్టి మాయోపాధితో కూడిన ఈశ్వరునికి సంబంధించిన వ్యవహారం; నిరుపాధిక బ్రహ్మము నిర్వికారమైనది, పరిపూర్ణమైనది.

దక్షిణామూర్తి స్తోత్రంలోని “మాయాకల్పితదేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతమ్” అనే వాక్యం ఈ నామరూపవైవిధ్యాన్ని సూచిస్తుంది. దేశకాలభేదాలతో కూడిన జగత్తు అనేక రూపాలలో భాసిస్తున్నప్పటికీ, వాటన్నింటికీ అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మసత్యం ఒక్కటే. సృష్టి, స్థితి, లయలతో కూడిన ఈ విశ్వవ్యవహారాన్ని ఈశ్వరశక్తి విలాసంగా దర్శించవచ్చు.

ఈ భావాన్ని భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “విష్టభ్యాహమిదం కృత్స్నమేకాంశేన స్థితో జగత్” (10.42) అని ప్రకటించాడు. తన శక్తిలోని ఒక అంశంతోనే సమస్త జగత్తును ధరించి ఉన్నానని భావం.

ఈ లీలలో మనిషి తనకు లభించిన పాత్రను ధర్మబద్ధంగా నిర్వహించాలి. ప్రయత్నంలో శ్రద్ధ, కార్యంలో నైపుణ్యం, జీవితంలో ఉత్సాహం అవసరం. కానీ జయాన్ని అహంకారానికీ, అపజయాన్ని నిరాశకూ కారణంగా చేసుకోకూడదు. ఫలితాలపై ఆధారపడని అంతరంగసమత్వమే అతనికి నిజమైన స్వేచ్ఛను ప్రసాదిస్తుంది.

జయాపజయాలు జీవనవ్యవహారానికి సంబంధించినవి; పరిపూర్ణత్వం ఆత్మస్వరూపానికి సంబంధించినది. కార్యంలో పాల్గొనడం జీవధర్మం; ఫలితాలకు బంధితుడు కాకపోవడం జ్ఞానదృష్టి.

జగత్తు ఈశ్వరలీలగా భాసించినప్పటికీ, దానికి అధిష్ఠానమైన బ్రహ్మము నిత్యనిర్వికారమైనది. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినవాడు జీవితాన్ని నిరాకరించకుండా, దాని జయాపజయాలలో చిక్కుకోకుండా తన పాత్రను సమర్థంగా నిర్వహిస్తాడు.

ఆటలో పాల్గొనాలి — కానీ ఆటకు బంధితుడు కాకూడదు. జీవితాన్ని సంపూర్ణంగా జీవించాలి — కానీ దాని జయాపజయాలనే తన యథార్థస్వరూపంగా భావించకూడదు.

ఇదే ‘లీల నిజలీల’ అనే పద్యంలో అంతర్లీనమైన అద్వైతసందేశం.