వెతుకులాటే సాధన – వెలుగుబాటే సిద్ధి

81

ఒమ్మొమ్మె సతిపతియరిర్వరాచరితదలి ।
ఒమ్మొమ్మెయవరేకమిర్తనవనుళిదు ॥
బ్రహ్మ జీవర్కళంతిరరె వైకల్యదలి ।
మర్మవనుభవవేద్య – మరుళ మునియ ॥

ఆలు–మగలు ఇద్దరూ భిన్న వ్యక్తులే. వారి ఆలోచనలు, చర్యలు, స్వభావాలు ప్రత్యేకంగా ఉంటాయి. దేహరూపంగా ఇద్దరైనా, కొన్ని సందర్భాలలో తమ భిన్న మనోవృత్తులను విడిచి ఒకే భావంతో, ఒకే మనస్సుతో ఉండగలరు. బ్రహ్మవస్తువు మరియు జీవుని ఏకత్వమూ ఆ విధంగానే భావించవచ్చు. తాను బ్రహ్మస్వరూపుడేనని తెలియని జీవుడు, తనను అపూర్ణుడిగా భావించి, పూర్ణమైన బ్రహ్మము తనకంటె వేరని అనుకొంటాడు. ఆ భావనే కొరతను (వికలము) కలిగిస్తుంది. కానీ జీవుడు–బ్రహ్మము రెండు కావు; ఆ రెండూ ఒక్కటే అన్నది అనుభవవేద్యమైన సత్యం.

వెతికేవాడే వెతుకుతున్న సత్యం

భార్యాభర్తలు భిన్నవ్యక్తులైనా జీవితంలోని కొన్ని గాఢమైన క్షణాలలో వారు తమ భేదాలను అధిగమించి ఒకే భావంతో, ఒకే మనస్సుతో నిలుస్తారు. అక్కడ “నేను”, “నువ్వు” అనే హద్దులు సడలిపోయి, రెండు వ్యక్తిత్వాల వెనుక ఒక అంతరంగ ఏకత్వం వ్యక్తమవుతుంది. జీవ–బ్రహ్మ ఏకత్వాన్ని కూడా తొలుత ఇదే విధంగా ఊహించవచ్చు; అయితే ఇది ఒక సూచన మాత్రమే.

ఇదే అభేదాన్ని కాళిదాసు రఘువంశ మహాకావ్యారంభంలో శబ్దార్థాల ఉపమానంతో చెప్పాడు. శబ్దము, అర్థము వేర్వేరుగా కనిపించినా, వాటి మధ్య విడదీయరాని అవినాభావసంబంధం ఉంటుంది. అలాంటి సంబంధాన్నే పార్వతీ–పరమేశ్వరుల ఏకత్వానికి ఉపమానంగా చూపాడు:

వాగర్థావివ సంపృక్తౌ వాగర్థప్రతిపత్తయే ।
జగతః పితరౌ వందే పార్వతీపరమేశ్వరౌ ॥

వాక్కు–అర్థముల వలె పార్వతీ–పరమేశ్వరులు అభిన్నులని ఈ శ్లోకభావం. అదే విధంగా, వేదాంతం చెప్పే జీవ–బ్రహ్మ సంబంధాన్ని కూడా రెండు వేర్వేరు వస్తువుల మధ్య సంబంధంగా కాక, భేదంగా కనిపిస్తున్న దానిలో దాగి ఉన్న అభేదాన్ని గుర్తించే దృష్టితో అర్థం చేసుకోవాలి. జీవితంలో భేదమూ ఉంది, ఏకత్వమూ ఉంది; ఈ రెండింటి స్థాయులను సరిగ్గా గ్రహించకపోతే అద్వైత వేదాంతాన్ని అర్థం చేసుకోవడం కష్టం.

అయితే జీవ–బ్రహ్మ ఏకత్వం దీనికంటే ఎంతో లోతైనది. భార్యాభర్తల విషయంలో ఇద్దరు వ్యక్తులు సన్నిహితమైన ఏకత్వాన్ని అనుభవిస్తారు; వేదాంతం బోధించేది మాత్రం — జీవుడు, బ్రహ్మము వాస్తవంగా రెండు స్వతంత్ర సత్తలు కావని. భేదం అనుభవంలో కనిపిస్తుంది; కానీ పరమార్థంలో చైతన్యం ఒక్కటే.

తాను బ్రహ్మస్వరూపుడేనని తెలియని జీవుడు సాధారణంగా తనను పరిమితమైన శరీరం–మనస్సుల సముదాయంగా భావిస్తాడు. “నేను చిన్నవాడిని, అపూర్ణుడిని, బాధలకు లోబడినవాడిని” అనుకుంటాడు. ఈ విశ్వానికి ఆధారమైన బ్రహ్మము తనకంటే వేరుగా, ఎక్కడో దూరంలో ఉన్న పరమశక్తి అని ఊహిస్తాడు. బంధానికి మూలం ఈ భేదదృష్టిలోనే ఉంది. “నేను అసంపూర్ణుడిని” అనే భావమే కొరతను సృష్టిస్తుంది; కొరత కోరికను, కోరిక భయాన్ని, భయం దుఃఖాన్ని కలిగిస్తాయి.

వేదాంతం చూపే మలుపు ఇక్కడే. జీవుడు కొత్తగా బ్రహ్మంగా మారవలసిన అవసరం లేదు; తన నిజస్వరూపాన్ని తెలుసుకోవాలి. శరీరం–మనస్సులతో తనను పరిమితం చేసుకున్నంతకాలం అతడు పరిమితుడిగానే అనుభవిస్తాడు. కానీ తనలో వెలుగుతున్న చైతన్యం వ్యక్తిగతమైనది కాదని, అదే సర్వానికీ ఆధారమైన బ్రహ్మచైతన్యమని గ్రహించినప్పుడు అతని దృష్టి మారిపోతుంది.

ఒకే సూర్యుడు అనేక నీటిపాత్రలలో ప్రతిబింబించినట్లు, ఒకే చైతన్యం అనేక జీవులలో వ్యక్తమవుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది. పాత్రలు వేరు; నీటి స్వచ్ఛత వేరు; ప్రతిబింబాల రూపం, స్పష్టత వేరు. అయినా వాటన్నింటికీ మూలమైన సూర్యుడు ఒక్కడే. అలాగే శరీరాలు వేరు, మనస్సులు వేరు, వ్యక్తిత్వాలు వేరు; కానీ వాటన్నింటినీ ప్రకాశింపజేసే చైతన్యస్వరూపం ఒక్కటే.

అద్వైతం కనిపించే జగత్తును గానీ, జీవుని వ్యావహారిక అనుభవాన్ని గానీ నిరాకరించదు. వ్యావహారిక స్థాయిలో “నేను”, “నువ్వు”, “ఇతరులు”, “ప్రపంచం” అనే భేదాలు ఉంటాయి; వాటికి అనుగుణంగానే జీవితం, ధర్మం, కర్తవ్యాలు కొనసాగుతాయి. కానీ ఈ వ్యక్తిత్వభేదాలే అంతిమసత్యం కావు; అవి నామరూపాలకు సంబంధించినవి. వాటి అంతరాళంలో ప్రకాశించే సత్తా–చైతన్యం అభిన్నమైనది.

ఈ సత్యం అవగతమయ్యే కొద్దీ జీవితం పట్ల మన దృష్టి మారుతుంది. “నేను ఒంటరివాడిని”, “ప్రపంచం నాకు వేరైనది” అనే భావాలు క్రమంగా బలహీనపడతాయి; ఇతర జీవులలోనూ అదే ఆత్మస్వరూపాన్ని దర్శించే దృష్టి వికసిస్తుంది. అప్పుడు ఛాందోగ్యోపనిషత్తులోని “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” — ఇదంతా బ్రహ్మమే — అనే వాక్యం కేవలం తాత్త్విక సిద్ధాంతంగా కాక, జీవనదృష్టిగా మారుతుంది.

బృహదారణ్యకోపనిషత్తు ఈ సత్యాన్ని అత్యంత గంభీరంగా ప్రకటిస్తుంది:

“యత్ర హి ద్వైతమివ భవతి, తదితర ఇతరం పశ్యతి…”

ద్వైతం ఉన్నట్లుగా అనిపించే స్థితిలో ఒకరు మరొకరిని చూస్తారు. కానీ —

“యత్ర వా అస్య సర్వమాత్మైవాభూత్, తత్ కేన కం పశ్యేత్?” —

అన్నీ ఆత్మయే అయినప్పుడు, ఎవరు ఎవరిని చూడగలరు?

ఇక్కడ అద్వైతం తన పరాకాష్ఠను చేరుతుంది. “జీవుడు బ్రహ్మంతో కలుస్తాడు” అనడం కూడా చివరికి పూర్తి సత్యం కాదు; ఎందుకంటే కలయిక జరగాలంటే ముందుగా రెండు వేర్వేరు సత్తలు ఉండాలి. వేదాంతం చెప్పేది ఏమిటంటే — ఎప్పుడూ వేరు కాని దానినే అజ్ఞానం వేరుగా చూపించింది; జ్ఞానం ఆ భ్రమను తొలగిస్తుంది.

అయితే ఈ సత్యం మాటలతో మాత్రమే సిద్ధించదు. శాస్త్రవాక్యాలు దిశను చూపుతాయి; విచారణ సందేహాలను తొలగిస్తుంది; సాధన, చిత్తశుద్ధి, ధ్యానం మనస్సును సిద్ధం చేస్తాయి. చివరికి తెలుసుకోవలసినది కొత్తగా పొందవలసిన వస్తువు కాదు — ఎప్పటినుంచో ఉన్న తన స్వరూపమే.

అప్పుడు జీవుడు తాను వెతుకుతున్న బ్రహ్మము ఎక్కడో దూరంలో లేదని గ్రహిస్తాడు. తనలో “నేను ఉన్నాను” అని నిరంతరం ప్రకాశిస్తున్న చైతన్యమే ఆ పరమసత్యమని తెలుసుకుంటాడు. అక్కడ జీవుడు–బ్రహ్మము అనే రెండు భావాలకు కూడా స్థానం ఉండదు.

82

హృదయవొందరినల్తు మేధెయొందరినల్తు ।
విదితవప్పుదు నినగె తారకద తత్త్వం ॥
హదదినా సాధనెగళెరడుమొందాగె బెళ-।
కుదిసువుదు నిన్నొళగె – మరుళ మునియ ॥

పరతత్త్వాన్ని కేవలం మేధతో విచారించినా, హృదయంతో అనుభూతి చెందినా సంపూర్ణంగా గ్రహించలేము. హృదయానికి మేధ స్పష్టతనిస్తే, మేధకు హృదయం పవిత్రతనిస్తుంది. ఈ రెండింటి సమన్వయంతోనే అజ్ఞానం తొలగి, అంతరంగంలో ఆత్మజ్ఞానమనే ‘లోవెలుగు’ ఉదయిస్తుంది.

హృదయ–మేధా సమన్వయం: ఆత్మజ్ఞానానికి అంతర్మార్గం

ఆలోచించి నిర్ణయించేది బుద్ధి లేదా మేధ; అనుభూతికి నెలవైనది హృదయం. బుద్ధి తర్కప్రధానం; హృదయం భావప్రధానం. సాధారణంగా ఈ రెండింటినీ వేర్వేరు శక్తులుగా చూస్తుంటాం. అయితే వేదాంతం మానవ అంతరంగాన్ని మరింత సమగ్రంగా పరిశీలించి, దానిని “అంతఃకరణం”గా వివరిస్తుంది. సంకల్పవికల్పాలు చేసే మనస్సు, నిశ్చయించే బుద్ధి, అనుభవసంస్కారాలను నిలుపుకొనే చిత్తం, “నేను” అనే కర్తృత్వ–భోక్తృత్వ భావాన్ని కలిగించే అహంకారం — ఇవే అంతఃకరణ చతుష్టయం.

ఆత్మజ్ఞాన సాధనలో బుద్ధి, హృదయం రెండూ అవసరమే. మేధ ఒక్కటే ఆధారమైతే వేదాంతం తార్కిక చర్చగా, శాస్త్రజ్ఞానం పాండిత్యంగా మిగిలిపోయే ప్రమాదం ఉంది. అలాగే వివేకవిచారణ లేని భావావేశాన్ని ఆధ్యాత్మిక అనుభవంగా భావించే ప్రమాదమూ ఉంది. అందువల్ల హృదయం సాధనకు అంతరంగశుద్ధిని ఇస్తే, మేధ దానికి స్పష్టతను, సరైన దిశను ఇస్తుంది.

ఇదే సమతుల్యత శ్రుతికీ అనుభవానికీ ఉన్న సంబంధంలోనూ కనిపిస్తుంది. శ్రుతివాక్యాన్ని కేవలం వల్లించడం, దానిపై తర్కించడం మాత్రమే పరిపూర్ణ జ్ఞానం కాదు; అది సాధకుని అవగాహనలో స్థిరపడి, స్వానుభవసిద్ధమైన నిశ్చయంగా పరిణమించాలి. అదే విధంగా శ్రుతి–యుక్తులకు విరుద్ధమైన వ్యక్తిగత భావానుభూతిని పరమార్థసత్యంగా స్వీకరించలేము. ఇక్కడ “అనుభవం” అంటే కేవలం వ్యక్తిగత భావోద్వేగం కాదు. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అవస్థలు అందరికీ సాధారణమైన అనుభవాలు; వాటిని ఆధారంగా చేసుకొని వేదాంతం చైతన్యస్వరూపాన్ని విచారిస్తుంది. కానీ “నాకు రాముడు కనిపించాడు”, “ఆ వ్యక్తిలో నాకు దేవుడు కనిపించాడు” వంటి అనుభూతులు వ్యక్తిగతమైనవి; అవి సార్వత్రిక సత్యనిర్ణయానికి స్వతంత్ర ప్రమాణాలు కావు.

అందుకే బ్రహ్మవిద్య వస్తుతంత్రం; అది పురుషతంత్రం కాదు. అంటే “బ్రహ్మసత్యం” మన ఇష్టానిష్టాలు, నమ్మకాలు, ఊహలు లేదా వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలను బట్టి మారేది కాదు; వస్తువు యథార్థంగా ఎలా ఉన్నదో దానిని ఉన్నది ఉన్నట్లు తెలుసుకోవడమే జ్ఞానం. ఎవరో చెప్పారు కాబట్టి స్వీకరించడం సరిపోదు; “ఇది యుక్తమేనా? శ్రుతి ఏమి చెబుతోంది? నా అనుభవంతో ఇది ఎలా సరిపోతుంది?” అని విచారించాలి. అదే సమయంలో తర్కమే అంతిమ ప్రమాణమని భావించకుండా, దానిని సత్యాన్వేషణకు ఉపకరించే సాధనంగా ఉపయోగించాలి.

కఠోపనిషత్తు ఈ అంతరంగ సమన్వయాన్ని రథరూపకంతో అద్భుతంగా వివరిస్తుంది:

“విజ్ఞానసారథిర్యస్తు మనఃప్రగ్రహవాన్నరః ।
సోఽధ్వనః పారమాప్నోతి తద్విష్ణోః పరమం పదమ్ ॥” (కఠోపనిషత్ 1.3.9)

వివేకవంతమైన బుద్ధిని సారథిగా చేసుకొని, మనస్సనే పగ్గాలను అదుపులో ఉంచుకున్నవాడు ప్రయాణపు చివరికి చేరి, పరమాత్మ పరమపదాన్ని పొందుతాడని దీని భావం. ఇక్కడ బుద్ధి కేవలం తెలివితేటలు కాదు; సత్యాసత్యాలను, నిత్యానిత్యాలను వివేచించే ప్రజ్ఞ. మనస్సు కూడా అణచివేయవలసిన శత్రువు కాదు; శిక్షణ పొంది బుద్ధికి అనుగుణంగా నడవవలసిన అంతఃకరణ శక్తి.

అందువల్ల ఆత్మవిచారణలో బుద్ధి వివేచిస్తుంది; శ్రద్ధ అంతర్ముఖతను కలిగిస్తుంది; తర్కం అపోహలను తొలగిస్తుంది; భక్తి అహంకారాన్ని కరిగిస్తుంది; జ్ఞానం ఏకత్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ఇవన్నీ పరస్పర విరోధాలు కావు; ఒకే ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలో ఒకదానికొకటి పూరకమైన సాధనలు. మేధ, హృదయం సామరస్యంగా పనిచేసినప్పుడే తెలిసిన సత్యం జీవించిన సత్యంగా పరిణమిస్తుంది.

అప్పుడు పరతత్త్వం బయట ఎక్కడో కనుగొనవలసిన వస్తువుగా కాక, తనలో ఎప్పటినుంచో ప్రకాశిస్తున్న చైతన్యంగా వెల్లడవుతుంది. ఈ పద్యం చెప్పిన “లోవెలుగు” కూడా అదే — కొత్తగా పుట్టే వెలుగు కాదు; అజ్ఞానపు ఆవరణ తొలగినప్పుడు తనలో తానే వెల్లడయ్యే ఆత్మప్రకాశం.

83

ఇన్నొందనెళసగొడదన్యవను మరెయిపుదు ।
తన్ననే తాం నెనెయదంతె కరగిపుదు ॥
పూర్ణదొళ్ ప్రేమియం ప్రియదొళొందాగిపుదు ।
చెన్నెనువుదద్వైత – మరుళ మునియ ॥

బ్రహ్మవస్తువులో అన్యమనే భావమే లేదు. మరొకదాని అపేక్ష లేదనిపించి, అన్ని విషయాలనూ మరపించి, జీవుడికి తన స్మరణే లేకుండా చేసి, ప్రేమికుని ప్రియములో పూర్ణంగా ఐక్యం చేసేదే అద్వైతం.

ప్రేమ పరాకాష్ఠే అద్వైతం

ప్రేమకు ఒక అపూర్వమైన స్వభావం ఉంది. అది చెల్లాచెదురుగా తిరిగే మనస్సును ఒకే కేంద్రంలో నిలుపుతుంది. నిజమైన ప్రేమ కలిగినప్పుడు ప్రపంచపు కలతలు, లాభనష్టాలు, భయాలు, స్వార్థచింతనలు క్రమంగా వెనుకకు తొలగిపోతాయి. ప్రేమ గాఢమైన కొద్దీ “నేను”, “నాది” అనే భావాలు తగ్గి, ప్రియమైనది ప్రధానమవుతుంది. తనను తాను మరచిపోయేంతగా ప్రియమైన దానిలో నిమగ్నమవడం ప్రేమ సహజలక్షణం; ఆధ్యాత్మిక ప్రేమకు కూడా ఇదే మూలస్వభావం.

మనకు సాధారణంగా “నేను వేరు, నీవు వేరు; ప్రపంచం వేరు, దేవుడు వేరు” అనే భావం ఉంటుంది. వేదాంతం దీనినే ద్వైతభావం, అంటే రెండుగా చూసే దృష్టి అంటుంది. కానీ సమస్త జీవులకూ, సమస్త ప్రపంచానికీ ఆధారంగా ఉన్నది ఒకే చైతన్యమైతే, ఈ భేదం ఎంతవరకు నిజం? బృహదారణ్యకోపనిషత్తు ఇదే ప్రశ్నను వేస్తుంది:

“యత్ర హి ద్వైతమివ భవతి, తదితర ఇతరం పశ్యతి…
యత్ర వా అస్య సర్వమాత్మైవాభూత్, తత్ కేన కం పశ్యేత్?” (బృహదారణ్యకోపనిషత్ 2.4.14)

భేదం ఉన్నట్లుగా కనిపించినంతవరకు ఒకరు మరొకరిని చూస్తారు. కానీ సమస్తమూ ఒకే ఆత్మస్వరూపమని తెలిసినప్పుడు “నేను–నీవు” అనే భేదానికి అంతిమమైన ఆధారం ఏముంటుంది? ఇదే అద్వైతం చెప్పే మూలసత్యం.

మరి భక్తి ఎక్కడ మొదలవుతుంది? సాధారణంగా భేదభావంతోనే. “నేను భక్తుణ్ణి; ఆయన భగవంతుడు. నేను ప్రార్థించేవాడిని; ఆయన నా ప్రార్థనను స్వీకరించేవాడు” అనే భావం ఉంటుంది. ఇందులో తప్పేమీ లేదు; ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణానికి ఇది సహజమైన మొదటి మెట్టు.

భక్తుడు దేవుణ్ణి ప్రేమిస్తాడు, స్మరిస్తాడు, తన కష్టసుఖాలను ఆయనతో పంచుకుంటాడు, తన కర్మలను ఆయనకు అర్పిస్తాడు. దీనివల్ల క్రమంగా “అంతా నా వల్లే జరిగింది”, “అన్నీ నా కోసమే జరగాలి” అనే అహంకారం తగ్గుతుంది. మనస్సులో వినయం, కృతజ్ఞత, ప్రేమ పెరుగుతాయి. భక్తి మనిషిని తన చుట్టూ తానే నిర్మించుకున్న చిన్న ప్రపంచంనుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది.

ప్రేమ మనిషిని ఎలా సిద్ధం చేస్తుంది? సాధారణమైన కోరికలు మనస్సును అనేక దిశలకు లాగుతాయి. ఒక కోరిక తీరగానే మరొకటి పుడుతుంది. ప్రతి కోరిక వెనుక “ఇది లభిస్తే నేను మరింత సంపూర్ణంగా ఉంటాను” అనే భావం ఉంటుంది. కానీ పరమాత్మపట్ల ప్రేమ గాఢమైనప్పుడు ఈ పరుగుకు క్రమంగా విరామం లభిస్తుంది — ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టడం వల్ల కాదు; ప్రపంచంలోని వస్తువులే తన సంపూర్ణతకు ఏకైక ఆధారం కావని అర్థమవడం వల్ల. గొప్ప వెలుగు ముందు చిన్న కాంతులు వెలవెలబోయినట్లే, ఉన్నతమైన ప్రేమ ముందు చిన్నచిన్న స్వార్థాసక్తులు తమ పట్టును కోల్పోతాయి.

భక్తి గాఢమైన కొద్దీ దేవుని గురించి మన దృష్టి కూడా విస్తరిస్తుంది. మొదట ఒక ఆలయంలోనో, ఒక విగ్రహంలోనో, ఒక ఇష్టదైవ రూపంలోనో దేవుణ్ణి చూసిన భక్తుడు, క్రమంగా అదే దైవత్వాన్ని ఇతరులలోనూ చూడటం ప్రారంభిస్తాడు. అప్పుడు “దేవుడు అక్కడ ఉన్నాడు” అనే భావం “దేవుడు అంతటా ఉన్నాడు” అనే భావంగా విస్తరిస్తుంది. తనకు ఇష్టమైన వారిలోనే కాదు, అపరిచితులలోనూ, పేదవారిలోనూ, బాధపడుతున్న వారిలోనూ, ప్రకృతిలోనూ, సమస్త జీవరాశిలోనూ అదే దైవసత్త ఉందనే భావన పెరుగుతుంది. ఒక వ్యక్తి లేదా ఒక రూపం పట్ల ఉన్న ప్రేమ క్రమంగా విశాలమైన ప్రేమగా మారుతుంది.

ఇక్కడ ప్రేమ కేవలం భావోద్వేగం కాదు; మనిషిని తన చిన్న “నేను” నుంచి బయటకు తీసుకువచ్చే శక్తి. అయితే తనను తాను మరచిపోయే క్షణికమైన భావావేశమే అద్వైతం కాదు. ప్రేమతో శుద్ధమైన మనస్సు చివరకు “అసలు నేనెవరు?” అని ప్రశ్నించగల స్థితికి రావాలి. అందుకే వేదాంతం ఇక్కడితో ఆగదు; “దేవుడు అంతటా ఉన్నాడు” నుంచి “నేనెవరు?” వరకు సాగుతుంది. “దేవుడు అంతటా ఉన్నాడు” అని చెప్పినప్పుడు కూడా దేవుడు ఒకరు, ప్రపంచం మరొకటి అనే స్వల్పమైన భేదం మిగిలే ఉంటుంది. అందుకే వేదాంతం మరొక ప్రశ్న వేస్తుంది:

దేవుడు సమస్తంలో ఉన్నాడా? లేక సమస్తానికీ ఆధారంగా ఉన్న చైతన్యమే దేవుడా? ఆ చైతన్యానికి నేను నిజంగా వేరునా? ఇక్కడ భక్తి ఆత్మవిచారణగా మారుతుంది. మనిషి తనను తాను ప్రశ్నించుకోవడం మొదలుపెడతాడు: “నేను అంటే ఎవరు? ఈ శరీరమేనా? నా ఆలోచనలేనా? నా భావాలా? నా పేరు, వృత్తి, కుటుంబం, జ్ఞాపకాలు — ఇవేనా నేను?”

శరీరం మారుతోంది. ఆలోచనలు మారుతున్నాయి. భావాలు మారుతున్నాయి. మన అభిప్రాయాలు కూడా కాలంతో మారుతున్నాయి. అయినా ఈ మార్పులన్నింటినీ తెలుసుకుంటున్న “నేను ఉన్నాను” అనే ఎరుక మాత్రం కొనసాగుతూనే ఉంది. వేదాంతం మన దృష్టిని ఆ ఎరుక వైపు మళ్లిస్తుంది. అక్కడే భక్తి నుంచి జ్ఞానానికి ప్రయాణం మొదలవుతుంది.

మొదట భక్తుడు “నేను దేవుణ్ణి ప్రేమిస్తున్నాను” అంటాడు. తరువాత “దేవుడు అంతటా ఉన్నాడు” అని గ్రహిస్తాడు. ఇంకా లోతుగా విచారించినప్పుడు, తాను వెతుకుతున్న పరమసత్యం తనకు వేరైనది కాదని తెలుసుకుంటాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని మూడు సరళమైన వాక్యాలలో చెప్పవచ్చు:

1. “దేవుడు నాకంటే వేరు” — భక్తి ప్రారంభం.
2. “దేవుడు అంతటా ఉన్నాడు” — విశాలమైన భక్తి.
3. “దేవునికి, నా నిజస్వరూపానికి భేదం లేదు” — అద్వైతజ్ఞానం.

అందువల్ల భక్తి అద్వైతంలో నశించిపోదు; మరింత విశాలమవుతుంది. మొదట ఒక రూపాన్ని ప్రేమించిన హృదయం చివరకు సమస్త జీవులలోనూ అదే చైతన్యాన్ని గౌరవించడం నేర్చుకుంటుంది. భక్తి “నాది” అనే స్వార్థాన్ని తగ్గిస్తుంది; జ్ఞానం “నేను వేరు” అనే భావాన్ని తొలగిస్తుంది.

అప్పుడు జీవుడు బ్రహ్మంగా “మారడు” — బ్రహ్మమే తానని తెలుసుకుంటాడు. ముండకోపనిషత్తు ఈ భావాన్నే చెబుతుంది:

“బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి” (ముండకోపనిషత్ 3.2.9)

బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడు బ్రహ్మమే అవుతాడని దీని భావం. దీనిని “మనిషి ఒకరోజు అకస్మాత్తుగా దేవుడిగా మారిపోతాడు” అని అర్థం చేసుకోకూడదు. వేదాంతం చెప్పేది మరింత సూక్ష్మమైనది. మన అసలు స్వరూపం ఎప్పటినుంచో ఆ అనంత చైతన్యమే; కానీ శరీరం, మనస్సు, వ్యక్తిత్వమే “నేను” అని భావించడంవల్ల మనం పరిమితులమని అనుకుంటున్నాం. అందువల్ల ఆత్మజ్ఞానంలో కొత్తగా ఏదో సంపాదించడం లేదు; ఎప్పటినుంచో ఉన్న సత్యాన్ని గుర్తిస్తున్నాం.

ఆ స్థితిలో “నేను దేవుణ్ణి ధ్యానిస్తున్నాను” అనే భావం కూడా చివరకు తన అవసరాన్ని కోల్పోతుంది. ఎందుకంటే అక్కడ ధ్యానం చేసేవాడు ఒకడు, ధ్యానించబడే దేవుడు మరొకడు అనే భేదమే అంతిమసత్యం కాదని తెలిసిపోతుంది. ఛాందోగ్యోపనిషత్తు దీనిని ఎంతో అందంగా చెబుతుంది:

“యత్ర నాన్యత్పశ్యతి, నాన్యచ్ఛృణోతి, నాన్యద్విజానాతి — స భూమా.” (ఛాందోగ్యోపనిషత్ 7.24.1)

ఎక్కడ వేరొకటి కనిపించదో, వేరొకటి వినిపించదో, వేరొకటి తెలియదో — అదే అనంతమైన స్థితి.

అందువల్ల భక్తి, అద్వైతం పరస్పర విరుద్ధాలు కావు. భక్తి మనస్సును శుద్ధి చేస్తుంది; ప్రేమ స్వార్థాన్ని తగ్గిస్తుంది; విశాలమైన భక్తి సమస్తంలో దైవత్వాన్ని చూడటం నేర్పుతుంది; ఆత్మవిచారణ “నేను ఎవరు?” అనే ప్రశ్నను లోతుగా పరిశీలిస్తుంది; జ్ఞానం చివరకు “నేను వేరు, పరమాత్మ వేరు” అనే భావం నిజమైన భేదం కాదని వెల్లడిస్తుంది. ఇదే ప్రయాణాన్ని భక్తుని స్వరంలో ఇలా చెప్పవచ్చు:

1. భక్తిలో — “నీవే నాకు సర్వం.”
2. విశాలమైన ప్రేమలో — “అంతటా నీవే.”
3. అద్వైతజ్ఞానంలో — “నీవు–నేను అనే భేదమే లేదు.”

అద్వైతం అంటే ప్రేమికుడు ప్రియునిలో నశించిపోవడం కాదు. ప్రేమికుడు–ప్రియుడు అనే భేదం మన పరిమిత దృష్టిలో కనిపించినదే తప్ప, అంతిమసత్యంలో లేదని తెలుసుకోవడం. సముద్రం లోతును కొలవడానికి వెళ్లి అందులో కరిగిపోయిన ఉప్పుబొమ్మ కథ (శ్రీరామకృష్ణులు చెప్పిన దృష్టాంతం) దీనికి అందమైన సంకేతం; అక్కడ కరిగిపోయేది ఆత్మ కాదు, పరిమితమైన “నేను” అనే భావమే. చివరకు జీవుడు బ్రహ్మంలో కొత్తగా కలవడు — తాను బ్రహ్మానికి ఎన్నడూ వేరు కాలేదని తెలుసుకుంటాడు. ప్రేమతో మొదలైన ప్రయాణం జ్ఞానంలో పరిపూర్ణమవుతుంది. అదే నిజమైన స్వాతంత్ర్యం; అదే అద్వైతం.

84

‘సోహ’మనుభవియాగు దుర్లభవదెన్నె ‘దా-।
సోహ’మనుభవియాగు విభు విశ్వగళొళు ॥
మోహ పరియువుదంతొ ఇంతొ ఎంతాదొడేం ।
రాహు బిడె రవి పూర్ణ – మరుళ మునియ ॥

‘సోహం’ — ‘పరమాత్మకు నేను వేరుకాను’ — అనే అద్వైతానుభవాన్ని పొందగలిగితే శ్రేష్ఠమే. అది వెంటనే సాధ్యం కాకపోతే ‘దాసోహం’ — నేను భగవంతుని దాసుడను, ఆయన విశ్వరూపమైన జగత్తుకు సేవకుడను — అనే భావంతో జీవించాలి. అటువంటి నిస్వార్థ సేవ, భక్తి, సాధనలవల్ల ‘నేను–నాది’ అనే మోహం క్రమంగా తొలగుతుంది. అప్పుడు రాహువు వీడిన సూర్యుడు పూర్ణంగా ప్రకాశించినట్లే, జీవుడు తన సహజమైన పూర్ణత్వాన్ని పొందుతాడు.

• ‘సోహం’ — తెలుసుకోవలసిన పరమసత్యం.
• ‘దాసోహం’ — దానికి సిద్ధం చేసే సాధన.
• విభు–విశ్వ సేవ — ‘దాసోహం’ అనే భావానికి ఆచరణరూపం.
• మోహక్షయం — సాధనలో జరిగే అంతరంగ పరివర్తన.
• రాహుముక్త సూర్యుడు — వెల్లడయ్యే సహజపూర్ణత్వానికి ప్రతీక.

‘దాసోహం’నుండి ‘సోహం’ వరకు — మోహంనుండి పూర్ణత్వానికి

ఆధ్యాత్మిక సాధనలో మనిషి ఎదుర్కొనే అత్యంత గంభీరమైన ప్రశ్న — “నేను ఎవరు?” ఈ ప్రశ్నకు వేదాంతం ఇచ్చే అత్యున్నత సమాధానం “సోఽహం” — సః అహం — “ఆ పరమసత్యమే నేను”. ‘అహం బ్రహ్మాస్మి’ అనే మహావాక్య భావమూ ఇదే దిశను సూచిస్తుంది. జీవుని నిజస్వరూపమైన ఆత్మ పరమసత్యమైన బ్రహ్మానికి వేరుకాదని తెలుసుకోవడమే అద్వైతజ్ఞానం.

అల తనను సముద్రానికి వేరుగా భావించినంతవరకు తనది ఒక చిన్న ఉనికి మాత్రమే. కానీ అలలో ఉన్నది కూడా సముద్రజలమే అని గ్రహించినప్పుడు దాని వేరుతనానికి ఆధారం ఉండదు. అలాగే మనిషి తనను కేవలం శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారాలకు పరిమితం చేసుకున్నంతవరకు తాను పరిమితుడు అనుకుంటాడు. తనలో వెలుగుతున్న చైతన్యము, సమస్తానికి ఆధారమైన పరమచైతన్యానికి వేరు కాదని గ్రహించినప్పుడు ఆ పరిమితభావం తొలగుతుంది.

అయితే “సోఽహం” అని పలకడం సులభం; ’అహం సః (అది నేనే)’ – ఇది అనుభవంలో స్థిరపడటం కష్టసాధ్యం. మనస్సులో అహంకారం, మమకారం, భయం, దేహాభిమానం బలంగా ఉన్నంతవరకు ‘నేనే బ్రహ్మను’ అనే మాట జ్ఞానానుభవంగా పరిణమించదు. అందువల్ల ’సోఽహం’ స్థితి ఇంకా దూరంగా అనిపించే సాధకునికి ఈ పద్యం మరొక సులభమైన, ఆచరణయోగ్యమైన మార్గాన్ని సూచిస్తుంది. ఇప్పటికి నీకు ’సోఽహం’ అసాధ్యము అనిపిస్తే, “దాసోఽహం” — నేను దాసుడను – అనే భావాన్ని పట్టుకో.

‘దాసోహం’ అంటే కేవలం “నేను భగవంతునికి దాసుడను” అని భావించడం మాత్రమే కాదు. ఈ పద్యంలో అది మరింత విశాలమైన అర్థాన్ని పొందుతుంది. విభునికి దాసుడై, విశ్వానికి దాసుడై మెలగడం దాసదృష్టి. భగవంతుడు విశ్వమంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడని విశ్వసించినవాడు ఆయన సేవను కేవలం ఆలయానికో, ఆరాధనకో పరిమితం చేయలేడు. తోటి మనిషికి చేసే సేవ, బాధలో ఉన్నవారిని ఆదుకోవడం, తన కర్తవ్యాన్ని నిస్వార్థంగా నిర్వర్తించడం, సమస్త జీవుల పట్ల దయ చూపడం, ప్రకృతిని కాపాడడం — ఇవన్నీ విశ్వసేవగా, తద్వారా విభుని సేవగా మారుతాయి.

‘సోహం’ అనే మాటలో “ఆ పరమసత్యమే నేను” అనే జ్ఞానదృష్టి ఉంటే, ‘దాసోహం’ అనే మాటలో “నేను విభునికి, ఆయన విశ్వరూపమైన జగత్తుకు సేవకుడను” అనే సాధనదృష్టి ఉంటుంది. మొదటిది పరిపక్వమైన జ్ఞానస్థితి; రెండవది అహంకారాన్ని కరిగిస్తూ ఆ జ్ఞానానికి మనస్సును సిద్ధం చేసే మార్గం.

‘దాసోహం’ అనే భావనలో ఒక గొప్ప మానసిక పరివర్తన దాగి ఉంది. “నేనే కర్తను”, “ఇది నాది”, “నాకేమి లభిస్తుంది?”, “నేనే ప్రధానుడను” అనే భావాల స్థానంలో సమర్పణ, వినయం, సేవాభావం పెరుగుతాయి. ‘నేను’ అనే అహంకారం, ‘నాది’ అనే మమకారం క్రమంగా తమ పట్టును కోల్పోతాయి. అందువల్ల ‘దాసోహం’ బలహీనతకు సంకేతం కాదు; అది అహంకారభారాన్ని దించివేసే ఆధ్యాత్మిక బలం.

హనుమంతుని దాసభావం దీనికి గొప్ప ఉదాహరణ. శ్రీరాముని సేవకుడననే భావం హనుమంతుని బలహీనుణ్ణి చేయలేదు; అపారమైన శక్తి, ధైర్యం, నిస్వార్థతలకు ఆధారమైంది. నిజమైన దాసభావంలో ఆత్మన్యూనత ఉండదు; అహంకారం తగ్గి, కర్తవ్యశక్తి పెరుగుతుంది. తనకోసం కాక ఒక ఉన్నతమైన లక్ష్యం కోసం జీవించగల శక్తి అందులో పుడుతుంది.

జ్ఞానమార్గమైనా, భక్తిమార్గమైనా సాధనకు మనస్సు సిద్ధపడాలి. వేదాంతం దీనినే చిత్తశుద్ధి అంటుంది — అంటే స్వార్థం, అసూయ, అహంకారం, మమకారంవంటి కలుషాలు తగ్గి మనస్సు నిర్మలంగా మారడం. నిర్మలమైన మనస్సులోనే సత్యవిచారణ స్థిరపడగలదు. దాసభావంతో చేసే భక్తి, సేవ, సమర్పణ ఈ చిత్తశుద్ధికి శక్తివంతమైన సాధనాలు.

ఈ జ్ఞానస్థితి ఎంత దుర్లభమో భగవద్గీత కూడా సూచిస్తుంది:

“మనుష్యాణాం సహస్రేషు కశ్చిద్యతతి సిద్ధయే ।
యతతామపి సిద్ధానాం కశ్చిన్మాం వేత్తి తత్త్వతః ॥”
— భగవద్గీత 7.3

వేలమందిలో ఎవరో ఒకరు పరిపూర్ణత కోసం నిజంగా ప్రయత్నిస్తారు; అలా ప్రయత్నించి సిద్ధులైనవారిలోనూ ఎవరో ఒకరు మాత్రమే పరమసత్యాన్ని యథార్థంగా తెలుసుకుంటారని శ్రీకృష్ణుడు చెబుతున్నాడు. అందువల్ల ‘సోహం’ అనే పరమజ్ఞానాన్ని మాటగా స్వీకరించడం కన్నా, దానికి తగిన అంతఃకరణాన్ని సిద్ధం చేసుకోవడం ముఖ్యమైనది.

ఆ సిద్ధతలో ప్రధానంగా తొలగవలసింది మోహం. మనం కానిదానినే ‘నేను’గా, మనది కానిదానినే ‘నాది’గా పట్టుకొని ఉండే భ్రమే మోహానికి మూలం. “నేను ఈ శరీరమే”, “నా సంపదే నా విలువ”, “నా విజయమే నా సంపూర్ణత” వంటి పరిమిత భావాలు మన నిజస్వరూపాన్ని మరుగుపరుస్తాయి.

ఈ మోహానికే పద్యం రాహువు అనే అద్భుతమైన దృష్టాంతాన్ని ఇస్తుంది. గ్రహణ సమయంలో రాహువు సూర్యుణ్ణి కమ్మినట్లు కనిపిస్తుంది. కానీ సూర్యుడు తన కాంతిని నిజంగా కోల్పోడు. అతని ప్రకాశం నశించదు; మన దృష్టికి మాత్రమే కొంతకాలం మరుగుపడుతుంది. గ్రహణం తొలగినప్పుడు సూర్యుడు కొత్తగా ప్రకాశాన్ని సంపాదించడు — అప్పటికే ఉన్న తేజస్సు పూర్ణంగా కనిపిస్తుంది.

ఆత్మస్వరూపం కూడా అంతే. మోహం, అహంకారం, మమకారం, అజ్ఞానం దానిని కప్పివేస్తాయి; నశింపజేయవు. అందువల్ల ఆత్మజ్ఞానాన్ని కొత్తగా సృష్టించవలసిన అవసరం లేదు. తొలగవలసింది ఆవరణం; పొందవలసింది కొత్త ఆత్మ కాదు. మేఘాలు తొలగినప్పుడు ఆకాశం కొత్తగా పుట్టదు. రాహువు తొలగినప్పుడు సూర్యుడు కొత్తగా వెలగడు. అలాగే మోహం తొలగినప్పుడు జీవుడు కొత్తగా పూర్ణుడు కాడు; తనలో ఎప్పటినుంచో ఉన్న పూర్ణత్వం వెల్లడవుతుంది.

ఇక్కడే ‘దాసోహం’ నుంచి ‘సోహం’ వైపు ప్రయాణంలోని అంతరార్థం తెలుస్తుంది. దాసభావంతో జీవించినవాడు తన అహంకారాన్ని తగ్గించుకుంటాడు; ‘నాది’ అనే పట్టును సడలించుకుంటాడు; తన జీవితాన్ని విభునికి సమర్పించి, విశ్వసేవగా మలచుకుంటాడు. ఈ సాధనలో మనస్సు నిర్మలమవుతుంది. నిర్మలమైన మనస్సు ఆత్మవిచారణకు యోగ్యమవుతుంది. ఆ విచారణ పరిపక్వమైనప్పుడు, తాను సేవిస్తున్న పరమాత్మ తన నిజస్వరూపానికి పూర్తిగా అన్యుడు కాదనే జ్ఞానం ఉదయిస్తుంది.

అందువల్ల ’దాసోహం’, ‘సోహం’ కు విరుద్ధం కాదు; దానికి మనస్సును సిద్ధం చేయగల సాధనమార్గం. ‘నేనే బ్రహ్మను’ అని అపరిపక్వంగా ప్రకటించుకోవడం కన్నా, ‘నేను దాసుడను’ అనే వినయంతో అహంకారాన్ని కరిగించుకోవడం అనేకమందికి సహజమైన మార్గం. ‘దాసోహం’లో భేదం ఇంకా ఉన్నప్పటికీ, ఆ భేదాన్ని బలపరిచే అహంకారం క్రమంగా బలహీనపడుతుంది. అదే జ్ఞానానికి నేలను సిద్ధం చేస్తుంది.

ఈ పద్యం అందించే సందేశం అందుకే అత్యంత ఆచరణాత్మకమైనది. ‘సోహం’ అనుభవించగలిగితే ఆ జ్ఞానంలో నిలు. అది ఇప్పుడే సాధ్యం కాకపోతే నిరాశపడకు; ‘దాసోహం’ అనే భావాన్ని సాధనగా స్వీకరించు. విభునికి దాసుడై, విశ్వానికి సేవకుడై, భక్తితో, సేవతో, సమర్పణతో ‘నేను–నాది’ అనే మోహాన్ని క్రమంగా తగ్గించుకో. ఎప్పుడో, ఎలాగో ఆ మోహరాహువు తొలగినప్పుడు, కప్పబడిన సూర్యుడు పూర్ణతేజస్సుతో కనిపించినట్లే, నీ సహజమైన పూర్ణత్వం వెల్లడవుతుంది.

‘సోహం’ జ్ఞానదృష్టి; ‘దాసోహం’ సాధనదృష్టి. విభునికి భక్తి, విశ్వానికి సేవ — ‘దాసోహం’ అనే భావనకు ఆచరణరూపాలు. మోహం తొలగినప్పుడు పొందేది కొత్త పూర్ణత్వం కాదు; ఎప్పటినుంచో ఉన్న పూర్ణత్వమే ప్రకాశిస్తుంది.

85

మరగట్టి కాండ బుడదలి మేలె కొంబెయలి ।
మరల తళెవుదు చిగురి కాష్ఠతెయ దాటి ॥
నరనంతు దేహితెయ మృచ్ఛిలాంశవ మీరె ।
పరమార్థసుమదె కృతి – మరుళ మునియ ॥

మాను, దాని వేర్లు, కొమ్మలు అన్నీ గట్టిగానే ఉంటాయి. అయినప్పటికీ ఆ చెట్టుపై పూసే పుష్పాలు, కాచే పండ్లు ఆ కాష్ఠ-స్వభావాన్ని అధిగమించి మృదువుగా రూపుదిద్దుకుంటాయి. అలాగే మనుషులలోనూ మట్టితనం, రాతిలా గట్టిపడిన స్వభావం సహజంగానే ఉంటాయి. అయితే సాధన ద్వారా వాటిని అధిగమించి, మనిషి పరమార్థసుగంధముగల సుమమై వికసించాలి.

కాష్ఠం నుండి కుసుమం వరకు — సాధనతో మానవ వికాసం

ప్రకృతి మనిషికి గొప్ప గురువు. ఒక వృక్షాన్ని గమనిస్తే జీవితం యొక్క లోతైన రహస్యాలు అర్థమవుతాయి. మాను గట్టిగా ఉంటుంది; వేర్లు భూమిని బిగిగా పట్టుకుని ఉంటాయి; కొమ్మలు కఠినత్వంతో విస్తరించి ఉంటాయి. మొత్తం వృక్ష నిర్మాణం కాష్ఠస్వభావంతో కనిపిస్తుంది. కానీ అదే చెట్టు ఒక ఋతువులో పుష్పిస్తుంది. ఆ గట్టి కాష్ఠంలోనే మృదువైన పువ్వులు పుడతాయి. పరిమళభరితమైన సుగంధం విరజిమ్ముతుంది. ఆపై రసపూరితమైన పండ్లు కాస్తాయి. ఈ దృశ్యం ప్రకృతి చెబుతున్న ఒక మహత్తరమైన ఆధ్యాత్మిక ఉపదేశం — కఠినత్వాన్ని అధిగమించి మృదుత్వంలో వికసించడమే జీవితం యొక్క పరిపూర్ణత.

మనిషిలో కూడా సహజంగా ఒక “మట్టితనం”, “రాతితనం” ఉంటాయి. శరీరప్రకృతి భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశములతో నిర్మితమైనది. అందువల్ల అతనిలో జడత్వం, స్వార్థం, మొండితనం, అహంకారం, కోపం, మమకారంవంటి గట్టిపడిన స్వభావాలు సహజంగా కనిపిస్తాయి. ప్రపంచంతో పోరాటం, భయం, అసూయ, అధికారం కోసం పోటీ — ఇవన్నీ మనసును మరింత కఠినంగా మారుస్తాయి. కొన్నిసార్లు మనిషి జీవిస్తూనే రాతిలా మారిపోతాడు; హృదయం స్పందన కోల్పోతుంది.

కానీ ప్రకృతి మనకు మరో సత్యాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. గట్టిపడిన కాష్ఠంలోనే పుష్పవికాసం జరుగుతుంది. అంటే కఠినత్వం అంతిమసత్యం కాదు. దానిని అధిగమించే ఒక అంతర్గత జీవశక్తి ఉంది. అదే విధంగా మనిషిలోనూ ఒక ఆత్మసామర్థ్యం ఉంది. అతడు తన సహజ స్వార్థప్రవృత్తులను దాటి, క్రమంగా కరుణ, ప్రేమ, దయ, శాంతి, జ్ఞానం, వినయంవంటి మృదుగుణాలలో వికసించగలడు. ఇదే సాధన యొక్క అసలు అర్థం.

వేదాంతం ప్రకారం మనిషి కేవలం శరీరం కాదు; అతనిలో బ్రహ్మచైతన్యం దాగి ఉంది. కానీ అజ్ఞానం, అహంకారం, వాసనలు ఆ చైతన్యాన్ని కప్పివేశాయి. విత్తనం మట్టిలో దాగి ఉన్నట్లే, పరమసత్యం మనిషిలో మరుగున పడివుంటుంది. సాధన అనేది కొత్తగా ఏదైనా సంపాదించడం కాదు; లోపల దాగి ఉన్న సుగంధాన్ని వెలికితీయడం. చెట్టు పుష్పించడానికి కాలం, సహనం, పోషణ అవసరమైనట్లే, మనిషి అంతరంగ వికాసానికి కూడా శ్రద్ధ, సాధన, చిత్తశుద్ధి అవసరం.

ఇక్కడ “పుష్పం” ఒక గొప్ప ప్రతీక. పువ్వు తనకోసం పరిమళించదు. అది సహజంగా సుగంధాన్ని వెదజల్లుతుంది. అలాగే జ్ఞాని తనకోసం జీవించడు. అతని జీవితం సహజంగా ప్రేమ, శాంతి, కరుణలను ప్రసరిస్తుంది. పువ్వు తన మృదుత్వంతో ప్రపంచాన్ని ఆనందింపజేసినట్లే, పరిపక్వమైన మానవహృదయం తన సాత్త్వికతతో లోకాన్ని పవిత్రం చేస్తుంది.

అందుకే భారతీయ సంప్రదాయం చిత్తశుద్ధిని అత్యంత ప్రముఖంగా చూచింది. కఠినమైన లోహాన్ని అగ్నిలో వేడి చేసి మలిచినట్లే, మనిషి తన వాసనలను సాధనాగ్నిలో శుద్ధి చేసుకోవాలి. ధ్యానం, సేవ, భక్తి, కర్మయోగం, ఆత్మవిచారం — ఇవన్నీ హృదయంలోని రాతితనాన్ని కరిగించడానికి మార్గాలు. సాధనలేని జీవితం పుష్పించని వృక్షం. అది తన పరిపూర్ణతను పొందదు.

ఇక్కడ పరమార్థసుమము అనే పదం విశిష్టమైనది. పరమార్థసుమానికి సత్యం, ప్రేమ, దయ, సమత్వం, ఆత్మజ్ఞానం — ఇవే పరిమళాలు. ఈ గుణాలు బయటనుంచి వచ్చేవి కావు; అంతరంగంలో వికసించేవి. ప్రపంచంలో గొప్పవాడు బలవంతుడు కాదు; మృదుత్వాన్ని సాధించినవాడు బలవంతుడు. ఎందుకంటే మృదుత్వం పరిపక్వత. చెట్టు ఎంత గొప్పదైనా, చివరకు గుర్తుండేది దాని పుష్పసుగంధం లేక దాని ఫలరుచి. అలాగే మనిషి సంపదలు, విజయాలు, అధికారాలకంటే, అతని హృదయ సౌందర్యమే శాశ్వతంగా నిలుస్తుంది.

అందువల్ల మనిషి తన సహజ కఠినత్వాన్ని అధిగమించి, సాధన ద్వారా సుగంధభరితమైన సుమమై వికసించాలి. మట్టితనాన్ని దాటి మాధుర్యాన్ని, రాతితనాన్ని దాటి కరుణను, అహంకారాన్ని దాటి ప్రేమను, జడత్వాన్ని దాటి చైతన్యాన్ని పొందాలి. అదే మానవజన్మ యొక్క పరమార్థం.

రామతీర్థులు కూడా ఇలాంటి ఉపమానంతోనే మనిషి దైవత్వాన్ని చేరుకునే పరివర్తనను వివరించారు. స్పందనలేకుండా రాతిలా జీవించే వారు కొందరు ఉంటారు — వారు రాతిమనుషులు. వారికంటే కొంత చైతన్యంతో, కానీ స్థిరత్వానికే పరిమితమై జీవించేవారు వృక్షమానవులు; వారు ఉన్నచోటే నిలిచిపోతారు. అంతకంటే ఎదిగి, సంచరించే చలనశీల జీవస్థాయిలో ఉండేవాడు ప్రాణిమానవుడు. ప్రాణి భావాన్ని అధిగమించి, నలుగురితో సత్సంబంధాలతో జీవించేవాడు అసలైన మనిషి. ఇంకా ఉన్నత స్థాయికి చేరి, తనలో దైవగుణాలను వికసింపజేసుకున్నవాడు దేవమానవుడు.

ఈ విధంగా మనిషి తనను తాను క్రమంగా పరివర్తనం చేసుకోవచ్చు — రాతి-మనిషి స్థాయినుంచి వృక్షమానవుని జీవంత స్థాయికి, అక్కడినుంచి చలనశీలమైన ప్రాణి స్థాయికి, బుద్ధి వికాసంతో ప్రాణిస్థాయినుంచి మానవస్థాయికి, చివరకు తనలోని దైవగుణాలను వికసింపజేసుకొని దేవ-మానవుడిగా రూపాంతరం చెందవచ్చు.

86

సాధకపదం ద్వైత సిద్ధపదమద్వైత ।
రోధగళ నడువె నది ముంబరియలుదధి ॥
ద్వైధవిరె విరహ ప్రియైక్యతానద్వైధ ।
భేద బరి భావ దశె – మరుళ మునియ ॥

తన ఉద్దేశ్యపూర్తికై చేసే ప్రయత్నం సాధన. సాధకపదము ద్వైతము. ఉద్దేశ్యాన్ని పూర్తిజేసుకోవడం సిద్ధి. సిద్ధపదము అద్వైతము (అది సిద్ధంగా ఉన్నది గనుక). జీవుడు-జగత్తు-ఈశ్వరుడు భిన్నమనే భావం ద్వైతస్థితి. అవన్నీ ఒక బ్రహ్మవస్తువు అనే అనుభవస్థితియే సిద్ధపదము అనబడే అద్వైతము. నది, ఎన్నో అవరోధనముల నడుమ సాగుతూ కడలిని చేరుతుంది. అలా నియమనిష్ఠలతో సాధకపదంలో సాగితే అద్వైత సాగరసంగమం సంభవిస్తుంది. కడలిని చేరేవరకు నదికి ఎడబాటు (విరహము) ఉంటుంది. కడలిని చేరి ప్రియైక్యమైనపుడు అద్వైతసిద్ధి.

సాధకపదంనుండి సిద్ధపదంవరకు — అద్వైత సాగరసంగమం

భక్తుడు దాసోహమని భగవంతునిలో కలసిపోవుటకు వేచియుంటాడు. భగవదైక్యము పొందిన వెంటనే ‘ఇద్దరు’ లేని అద్వైతస్థితినే పొందుతాడు. భక్తుడు-భగవంతుడు, జీవాత్మ-పరమాత్మ ఈ భేదం వట్టి భావదశగాని వాస్తవం కాదు. తరంగం జలంకంటే వేరుకాదు, జలమే అలగా కనిపించే ఒక భావదశ.

వాస్తవంగా ఉన్నది జలమే. అట్లే, ఉన్నది పరమాత్మ తత్త్వమొక్కటే. అదే జీవజగత్తులుగా భాసిల్లుతుంది. అది (తత్) నివే (త్వమ్) అని తెలుసుకొనగా (అసి) అద్వైతసిద్ధి. ఈ భావమే వేమనలో ఇలా అవతరించింది.

“లోను చూడఁజూడ లోకాభిరామంబు
బయలు చూడఁజూడ బంధనంబు
తన్నుఁజూడఁజూడ తారక బ్రహ్మంబు
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ.”

“బ్రహ్మ మనగవేఱె పరదేశమున లేదు
బ్రహ్మ మనగ దానె బట్టబయలు
తన్నుదా నెఱిఁగినఁ దానెపో బ్రహ్మంబు
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ.”

మన జీవితమంతా ఒక అన్వేషణ. ప్రతి జీవి ఏదో ఒక సంపూర్ణతను వెదుకుతూ జీవిస్తున్నాడు. కొందరు సంపదలో, కొద్దిమంది జ్ఞానంలో, మరొకరు ప్రేమలో, ఇంకొకరు శాంతిలో ఆ పరిపూర్ణతను అన్వేషిస్తారు. ఆధ్యాత్మిక దర్శనం ఈ అన్వేషణకు “సాధన” అనే పేరు ఇచ్చింది. సాధన అంటే తను అసంపూర్ణుడను అనే భ్రమను దాటి, స్వరూపమైన సంపూర్ణత్వాన్ని పొందుటకై చేసే చైతన్యపూర్వక ప్రయత్నము. ఇక్కడ “సాధకుడు” అనే పదమే ద్వైతాన్ని సూచిస్తుంది. ఎందుకంటే అక్కడ ఒక “నేను” ఉంది; నేను పొందవలసిన ఒక లక్ష్యం ఉంది; చేరవలసిన ఒక గమ్యం ఉంది. సాధకుడు మరియు సాధ్యం అనే రెండు ఉన్నంతవరకు ద్వైతమే.

జీవుడు తనను జగత్తునుండి, ఈశ్వరునినుండి వేరుగా భావిస్తున్నంతకాలమూ ఈ ద్వైతస్థితి కొనసాగుతుంది. నది తన మూలాన్ని విడిచి పర్వతాలనుండి బయలుదేరినప్పటినుండి సముద్రాన్ని చేరేవరకు ఎడబాటులోనే ప్రవహిస్తుంది. ఇదే విరహస్థితి. దారిలో రాళ్లు, లోయలు, మలుపులు, ఎండలు, వరదలు — ఎన్నో అవరోధాలు ఎదురవుతాయి. అయినప్పటికీ నది ఆగదు. ఎందుకంటే దాని అంతరంగంలో ఒక సహజమైన ఆకర్షణ ఉంది — సముద్రాన్ని చేరాలనే పిలుపు.

సాధకుని జీవితం కూడా ఇదే విధమైనది. అతని అంతరంగంలో ఒక అస్పష్టమైన పూర్ణతాస్మృతి ఉంటుంది. ప్రపంచంలోని తాత్కాలిక సుఖాలు అతనిని పూర్తిగా తృప్తిపరచలేవు. అందుకే అతడు (లక్షల్లో ఒకడు) అన్వేషిస్తాడు, ధ్యానిస్తాడు, తపస్సు చేస్తాడు, శ్రుతివాక్యాలను పరిశీలిస్తాడు. నియమనిష్ఠలు, శమదమాదులు, కర్మయోగం, భక్తి, జ్ఞానవిచారం — ఇవన్నీ నదికి తీరాలవంటివి. అవే ప్రవాహాన్ని దిశగా నడిపిస్తాయి.

ఈ సాధన అనేది గమ్యాన్ని కొత్తగా సృష్టించడం కాదు; ఇప్పటికే ఉన్న ఏకత్వాన్ని అనుభవంగా పొందడం. నది సముద్రానికి వేరుగా లేదు. సముద్ర జలమే ఆవిరై మేఘమై, వర్షమై, జలధారగా ప్రవహించి నదీరూపాన్ని పొందింది. కానీ ప్రవాహదశలో నది. సాగరసంగమంలో అది సాగరమే. అలాగే జీవుడు కూడా బ్రహ్మస్వరూపమే. కానీ అజ్ఞానం వల్ల తనను పరిమిత వ్యక్తిగా భావిస్తున్నాడు. ఈ భేదభావమే ద్వైతం. అద్వైతం అంటే ఈ భేదభావాల లయం. జీవుడు, జగత్తు, ఈశ్వరుడు మూడు వేర్వేరు సత్యాలు కావని, అవన్నీ ఒకే బ్రహ్మస్వరూపం యొక్క నామరూప వ్యక్తీకరణలని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించడం. ఇదే “సిద్ధి”. సిద్ధపదం అంటే సాధించవలసినదేదీ మిగలని స్థితి. అక్కడ సాధకుడు లేడు, సాధన లేదు, సాధ్యం లేదు. మిగిలేది ఒక్కటే — అవిభాజ్యమైన చైతన్యసముద్రం – బ్రహ్మస్వరూపం!

నది సముద్రంలో కలిసినప్పుడు తన పేరును కోల్పోతుంది. గంగ, యమున, గోదావరి, కృష్ణ అనే భేదాలు సముద్రంలో లయమవుతాయి. మిగిలేది జలం మాత్రమే. అలాగే జీవుడు బ్రహ్మానుభూతిని పొందినప్పుడు “నేను” అనే పరిమిత భావం కరిగిపోతుంది. ఇది నాశనం కాదు; పరిమితినుండి అనంతత్వానికి విస్తరణ. తరంగం సముద్రమైపోయినట్లే, జీవుడు బ్రహ్మస్వరూపంలో ఏకమవుతాడు. ఈ సంగమాన్నే ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలు “ప్రియైక్యం”గా వర్ణించాయి. ప్రేమించేవారు తమకు ప్రియమైన వారిలో పూర్తిగా లీనమైనట్లుగా, సాధకుడు పరమసత్యంలో తనను తాను మరచిపోతాడు. అక్కడ విరహం ముగుస్తుంది. వెదుకుట ముగుస్తుంది. ఎందుకంటే వెదుకుతున్న వాడే వెదుకబడిన సత్యమని అతడు గ్రహిస్తాడు.

అందుకే సాధనలో సహనం అత్యంత ముఖ్యం. నది తొందరపడదు; కానీ ఆగదు కూడా. అదే విధంగా సాధకుడు కూడా నిరంతరంగా సాగాలి. మార్గంలో అడ్డంకులు వచ్చినా, సందేహాలు కలిగినా, మనస్సు చంచలమైనా, అతని దృష్టి సముద్రంపైనే ఉండాలి. ఎందుకంటే ప్రతి ప్రవాహానికి అంతిమగమ్యం సముద్రమే. అద్వైతసిద్ధి అనేది తర్కంతో పొందేది కాదు; అనుభవంతో వికసించేది. నది సముద్రాన్ని చేరినప్పుడు మాత్రమే దాని యాత్ర పూర్తవుతుంది. అలాగే జీవుడు తన అసలు స్వరూపమైన బ్రహ్మాన్ని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించినప్పుడు మాత్రమే అతని ఆధ్యాత్మికయాత్ర సంపూర్ణమవుతుంది. అప్పుడు ద్వైతంలోని విరహం అంతమవుతుంది. మిగిలేది అద్వైతానందం — నది కడలిలో లీనమైన అనంత నిశ్చలత.

87

శ్రౌతార్థమే హృదనుభూతార్థమాదందు ।
మాతిగెటుకద సత్యదర్శనం నినగె ॥
జ్యోతి నిన్నొళగె హృదయాంతరాళదొళిహుదు ।
ఆతుమద తేజవదు – మరుళ మునియ ॥