రచయిత హమారా ప్రసాద్ను ఇటీవల అరెస్టు చేయడం, ఆయన రాసిన వివాదాస్పద పుస్తకం ‘కల్పిత నాయకుడు’ విడుదలకు ఒక్క రోజు ముందే దానిపై తెలంగాణ హైకోర్టు నిషేధాజ్ఞలు జారీ చేయడం — ఇవన్నీ భారతదేశంలో భావప్రకటన స్వేచ్ఛ ఎంతటి పెళుసైన స్థితిలో ఉందో మనకు స్పష్టంగా గుర్తుచేస్తున్నాయి. అంబేద్కర్ గురించి హమారా ప్రసాద్ రాసిన రాతలు ఎంత అభ్యంతరకరంగా ఉన్నా, చారిత్రకంగా ఎంత వివాదాస్పదమైనా, అటువంటి పుస్తకాలను ప్రభుత్వాలు, న్యాయస్థానాలు నిషేధించడం ఎంతవరకు సమంజసం? రెచ్చగొట్టే భావాలను, అభ్యంతరకరమైన రచనలను నాగరిక సమాజాలు ఎలా ఎదుర్కోవాలి అన్న పాతచర్చను ఈ పరిణామం మళ్ళీ తెర పైకి తెచ్చింది.
మానవ పరిణామక్రమంలో నాగరికత అనగానే మనకు ముందుగా గుర్తొచ్చేది భవనాలు, సాంకేతిక ప్రగతి కాదు; మనిషి స్వేచ్ఛగా ఆలోచించగలగడం, తన భావాలను వ్యక్తపరచి, భద్రపరిచి ముందు తరాలకు అందించగలగడం. అక్షరాలు నిస్సందేహంగా మానసిక వేదనను కలిగించగలవు; ఆగ్రహాన్ని రగిలించగలవు; మనలో లోతుగా నాటుకుపోయిన నమ్మకాలను సవాలు చేయగలవు; ప్రజల మనోభావాలను దెబ్బతీయగలవు. అందుకే అభ్యంతరకరమైన సాహిత్యాన్ని తరచుగా హింసతో ముడిపెడుతుంటారు. అయితే, భౌతిక హింసకు, అభ్యంతరకరమైన భావాల వ్యక్తీకరణకు మధ్య ఉన్న ప్రాథమిక వ్యత్యాసం కీలకమైనది. హింస అనేది ఒకరి అనుమతి లేకుండా వారి భౌతిక సరిహద్దులను అతిక్రమించడం; అది మనిషి విచక్షణను పక్కనపెట్టి ప్రత్యక్షంగా భౌతికంగా హానిని కలిగిస్తుంది. దానికి భిన్నంగా, పుస్తకం అనేది ఒక జడ పదార్థం. దానిలోని అక్షరాలను, భావాలను అర్థం చేసుకుని, భావాన్ని గ్రహించాలంటే పాఠకుడు క్రియాశీలకంగా, స్వచ్ఛందంగా ఆ రచనను చదవటం అవసరం. ఒక పుస్తకం చదవడం ఇష్టం లేకపోతే దాన్ని మూసేయవచ్చు, తిరిగి అరలో పెట్టేయవచ్చు, లేదా దాని అసంబద్ధతను చూసి నవ్వుకోవచ్చు. కానీ భౌతిక హింసనుంచి అంత సులభంగా ఎవరూ తప్పుకోలేరు. ఈ స్పష్టమైన గీతను చెరిపేసి, ఒక అభ్యంతరకరమైన రాతలను నిజమైన హింసతో సమానంగా చూసినప్పుడు, మనకు నచ్చని భావాలను ఎదుర్కోవడానికి భౌతిక బలాన్ని ప్రయోగించడం సబబేనని పరోక్షంగా సమర్థించినట్లు అవుతుంది.
ఒక రచన వెనుక ఎంత అసంబద్ధమైన తర్కం ఉన్నా, అది ఎంత అభ్యంతరకరంగా, విద్వేషపూరితంగా ఉన్నా, దాన్ని నిషేధించడం ఆధునిక నాగరిక సమాజాలలో మేధాపరమైన నేరంగానే పరిగణించాలి. పుస్తకనిషేధం అనేది అసలు రోగాన్ని వదిలేసి, పైకి కనిపించే రోగ లక్షణానికి మాత్రమే చికిత్స చేయడం. వికృతభావాలుగల ఒక రచన మానవనైజంలోని వికారాన్ని కొత్తగా సృష్టించదు; అది సమాజంలో ఇప్పటికే ఉన్నదాన్ని కేవలం నమోదు చేస్తుంది. అలాంటి రాతను నిషేధించడం అంటే, జ్వరానికి భయపడి థర్మామీటర్ను పగలగొట్టడమే. చెడు పుస్తకాలను బహిరంగంగా అందుబాట్లో ఉండనివ్వడం ద్వారా, తప్పుల తడకగా ఉన్న భావజాలాలను బహిరంగంగా విశ్లేషించే సామర్థ్యాన్ని సమాజం నిలుపుకుంటుంది. ప్రభుత్వం చేతిలోనో, మెజారిటీ వర్గం చేతిలోనో అణచివేతకు గురైనప్పుడు, అవే భావాలు కనుమరుగైపోయి రహస్యంగా విస్తరిస్తాయి. ఎవరూ ప్రశ్నించలేని ఆ చీకటి కోణాల్లో అవి మరింతగా ప్రబలుతాయి. అంతేకాక, అవే తప్పుడు భావాలు ‘నిషేధించబడిన నిజం’ అనే వింత ఆకర్షణను సంతరించుకొని మరింత ప్రమాదకరమవుతాయి.
పుస్తక నిషేధాల విషయంలో ‘ఈమాట’ పత్రిక ఎల్లప్పుడూ స్పష్టమైన వైఖరితోనే నిలబడింది. గతంలో అమెరికన్ రచయిత్రి వెండీ డానిగర్ హిందూ దేవతల గురించి ప్రత్యామ్నాయ చరిత్రను ప్రతిపాదిస్తూ రాసిన పుస్తకంపై ఆంక్షలు విధించినప్పుడు కానీ, స్థానిక ఆచారాల నేపథ్యంతో తమిళ రచయిత పెరుమాళ్ మురుగన్ రాసిన ‘మాధోరుబాగన్’ నవలను, రచయితను నిషేధించినప్పుడు గానీ, రచయితల భావప్రకటనస్వేచ్ఛపై ఆంక్షలను ఈమాట తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది. అలాగే సల్మాన్ రుష్దీ పుస్తకాలపై నిషేధాన్ని, ఆయనపై దాడులను తీవ్రంగా ఖండించింది. ఏ పుస్తకమైనా సరే — అందులోని భావాలతో మనం ఏకీభవించినా, తీవ్రంగా విభేదించినా — వాటిని నిషేధించడం, ఆయా రచయితలపై దాడులు జరపటం, ఏమాత్రం పరిష్కారం కాదని ఎలుగెత్తి చాటింది. విషపూరితమైన భావాలకు అసలైన విరుగుడు అంతకంటే మెరుగైన, పదునైన ఆలోచనలను విస్తరింపజేయడమే — సెన్సార్షిప్ ఎన్నటికీ కాదు!