ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యవికాసాన్ని తలచుకోగానే మన దృష్టి సహజంగానే గురజాడ అప్పారావు వ్యావహారిక భాషా విప్లవం, కందుకూరి వీరేశలింగం గారి సంఘ సంస్కరణోద్యమం, విశ్వనాథ నవ్యసాంప్రదాయోద్యమం, శ్రీశ్రీ అభ్యుదయ-విప్లవోద్యమాల వైపు మళ్లుతుంది. ఆధునికత అంటే పాశ్చాత్య ధోరణులను స్వీకరించడమో, లేదా పాత సంప్రదాయాలను పూర్తిగా తిరస్కరించడమో అనే ఒక స్థూల భావన సాహితీ లోకంలో స్థిరపడిపోయింది. కానీ, సంప్రదాయపు లోతుల్లోంచి ఉద్భవించిన స్వదేశీ ప్రతిభతోనూ ఆధునిక భావజాలాన్ని, ప్రయోగాత్మక దృక్పథాన్ని సృష్టించవచ్చని నిరూపించిన మహనీయుడు ‘హరికథా పితామహుడు’ శ్రీమదజ్జాడ ఆదిభట్ల నారాయణదాసు (1864–1945).

ఆదిభట్ల నారాయణదాసు కేవలం ఒక కథకుడు మాత్రమే కాదు; ఆయన సాహిత్యం, సంగీతం, నాట్యం, అభినయం, ఆశుకవిత్వాల సమాహారమైన హరికథా ప్రక్రియకు ఒక సమగ్రమైన, ఆధునికమైన రూపాన్ని ఇచ్చిన సృష్టికర్త. ఆధునిక నాటక కర్తలు యూరోపియన్ ప్రొసీనియం వేదికలను ఆశ్రయిస్తున్న కాలంలోనే, దాసుగారు ఉన్నతమైన శాస్త్రీయ సంగీత-సాహిత్య కళను ఆలయ ప్రాంగణాలు, గ్రామీణ సభల ద్వారా సామాన్య ప్రజల ముంగిట్లోకి తీసుకెళ్లి ఒక గొప్ప ప్రజా సంభాషణను నిర్మించారు. భాషా దృక్పథంలో ఆయన చేపట్టిన ‘అచ్చతెలుగు’ ఉద్యమం ఆధునిక తెలుగు భాషా వికాసానికి దర్పణం. సంస్కృత పదాల ఆధిపత్యం లేకుండానే భావవ్యక్తీకరణ సాధించవచ్చని నిరూపిస్తూ ఆయన రాసిన ‘తల్లి విన్కి’ (లలితా సహస్రనామాలకు అచ్చతెలుగు అనువాదం), నిర్మించిన ‘సీమ పల్కువహి’ నిఘంటువు దేశీయ నుడికారపు శక్తిని చాటిచెప్పాయి. ఆయన గ్రాంథికాన్నీ నెత్తిన పెట్టుకోలేదు, అటు వ్యావహారికాన్ని పూర్తిగా వ్యతిరేకించనూ లేదు; తెలుగు తనదైన స్వచ్ఛమైన మూలాల్లో ఎంతటి తాత్త్విక గాంభీర్యాన్ని అయినా పలికించగలదని చాటారు. అంతేకాదు, తులనాత్మక సాహిత్యం ఒక విద్యా విభాగంగా ప్రాచుర్యంలోకి రాని కాలంలోనే షేక్‌స్పియర్-కాళిదాసుల నాటక శిల్పాన్ని పోలుస్తూ ‘నవరస తరంగిణి’ రాయడం, ఒమర్ ఖయ్యామ్ ‘రుబాయత్’ను నేరుగా పర్షియన్ మూలం నుంచి సంస్కృతం మరియు అచ్చతెలుగులోకి ఒకేసారి అనువదించడం ఆయన అంతర్జాతీయ దృష్టికి తార్కాణాలు. సంస్కరణల విషయంలో గురజాడతో కొన్ని సైద్ధాంతిక విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ, పరస్పర గౌరవంతో గురజాడ ‘కన్యాశుల్కం’ రెండవ కూర్పు ప్రూఫ్ రీడింగ్ బాధ్యతలను దాసుగారే స్వీకరించడం తెలుగు సాహిత్య రంగంలో ఒక అరుదైన సాంస్కృతిక ప్రజాస్వామ్యానికి నిదర్శనం.

ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి శాస్త్రీయ దృఢత్వాన్ని, దేశీయ భాషాసంపదను సమకూర్చిన అసలైన వారధి ఆదిభట్ల. సంప్రదాయ పునాదుల మీదే ఆధునిక సౌధాన్ని నిర్మించవచ్చని రుజువు చేసిన ఆ బహుముఖ ప్రజ్ఞాధురిని స్మరించుకోవడం ఆధునిక తెలుగు సాహిత్య-భాషాభిమానుల కనీస కర్తవ్యం.