ఇప్పుడే జనవరి సంచిక చూడటం మొదలుపెట్టాను. సంచిక మొదటిలోనే నాకు బాగా తెలిసిన పాత పుస్తకం పేరు చూడగానే మీ పుస్తక పరిచయం చదివాను. ముందుగా ఈ పుస్తకం (1966లో ప్రచురించబడింది) చాలా కాలంగా DLIలో ఉంది. గత 20 ఏళ్లలో నన్నీపుస్తకం గురించి ముగ్గురు, నలుగురు అడిగారు. గమ్మత్తేమంటే అడిగిన వారందరూ దీనితో పాటు తెన్నేటి కోదండరామయ్య రాసిన “మాబడి” (1950) అనే పుస్తకం గురించి అడగటం, పైగా అందరూ తూర్పు గోదావరి జిల్లా వాళ్లే కావడం! 🙂
ఇంక పుస్తకం విషయానికొస్తే నాకు గొప్పగా అనిపించలేదు. ఆమాటకొస్తే తెలుగులో చెప్పుకోదగ్గ యాత్రా చరిత్రలేమీ (travellogues) రాలేదు – ఏనుగుల “కాశీయాత్రా చరిత్ర”, కోలా శేషాచలకవి “నీలగిరి యాత్ర” లను మినహాయిస్తే. (ఈ విషయంపైన ఆసక్తి ఉన్నవారు మచ్చా హరిదాసుగారి సిద్ధాంత గ్రంథం చూడవచ్చు.)
క్రింద కామెంట్లలో సంపాదకులు రాసిన మాటలు చూడకనే ఈ రచన చదివాను. Haughty prima donna లకి ఉండే iconoclastic దురుసుతనం అనిపించింది. శ్రీశ్రీ మీద రాళ్ళురువ్వాలన్న దుగ్ధ కనిపించింది. “నేనొక దుర్గం” అన్నంత మాత్రాన రాళ్ళురువ్వకూడదనేం లేదు గాని, ఇదే సంచికలో ఇలాంటి రచనలు (ఇస్మాయిల్ కవిత్వం మీద ఒక ఎన్నారై కుర్రాడు పాల్పడిన బాడ్ టేస్టు తో సహా కలుపుకుని) రెండు ఉండటం చూస్తే ఇది ప్రత్యేకించి ఈమాట లాంటి ఎన్నారై పత్రికకే అబ్బుతున్న అలవాటుగా తోస్తోంది. రచయితల ప్రవాసం సాహిత్యానికి మంచి చేస్తుందంటారు. దాంతె నుంచి జాయ్స్ దాకా ప్రవాసం వల్ల వారి భాషల సాహిత్యానికి మంచి జరిగిన సందర్భాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. కానీ మన తెలుగు రచయితల ప్రవాసం తెలుగు సాహిత్యానికి ఏ చేర్పూ చేయకుండా ఇలా పాతవాసనలతో, పాండిత్యప్రకర్షతో కుంగిపోతోందేమా అని బాధ కలుగుతోంది. దూరం వల్ల మాతృభూమి అంతఃసారం ప్రబలంగా బోధపడుతుంది అంటారే. మరి తెలుగు ఎన్నారైలకు వారి దూరం మన తెలుగుతనపు సారాన్ని అవగతం చేసి పెట్టాలి కదా. ఇప్పటి తెలుగునేల పరిస్థితి పట్ల పదునైన పరిశీలనలు రావాలి కదా. దాని పట్ల వ్యంగ్యమో, వేదనో, కరుణో, కోపమో, కనీసం నైరాశ్యమో ఏదో ఒకటి బయటపడాలి కదా. కానీ ఇక్కడి నూతులు చాలవన్నట్టు అక్కడికి వెళ్ళి కొత్త నూతులు తవ్వుకుంటూ, వినపడని మాతృభాష మీద సహజంగా కలిగే నేలబారు మమకారంతో “తెలుగు భాషో! పాత సాహిత్యమో! ఛందస్సులో! పద్యాలో!” అంటూ ఇంకా పాతనే పట్టుకు వేలాడటం చూస్తే ఆశ చల్లారుతోంది. ఇన్నేళ్ళ తర్వాత కూడా తెలుగు ప్రవాసం నికరంగా మిగిలే ఒక్క రచయితనీ పుట్టించలేకపోవడం చూస్తే ప్రవాసం మంచి చేయటమన్న సిద్ధాంతం తెలుగువారికి నప్పదేమో అనిపిస్తోంది. ఎందుకు నప్పదా అని ఆలోచిస్తే ఒకటి తోస్తోంది: దాంతే, జాయ్స్ లాంటి వాళ్ళకు ప్రవాసమనేది రాజకీయ, తాత్త్విక, వైయక్తిక సంఘర్షణల ఫలితం; కానీ తెలుగు ఎన్నారైలకు మాత్రం అది మామూలు మధ్యతరగతి ఆకాంక్షల ఫలితం. అదలా ఉంచుదాం. పై రచన చదివిన తర్వాత క్రింద కామెంట్లలో ‘ఇది కథే’ అన్న సంపాదకుల వ్యాఖ్యానం చూస్తే – శ్రీశ్రీ మీద రాళ్ళు రువ్వటానికి అసలు ఒక సందర్భమూ, అవసరమూ కనపడక ఈ వేషము ఎంచుకున్నట్టు అనిపిస్తోంది. అది పిరికి వేషము అనిపించటానికి కారణం ఏమంటే – ఈ గోపాలుని గోవిందరావు ఒక కల్పిత పాత్ర కాబట్టి అతని మాటలకు ఏ జవాబు చెప్పినా అది కేరక్టర్ బేస్డ్ క్రిటిసిజం అయి కూర్చుంటుంది. కానీ శ్రీశ్రీ నిజం మనిషే కాబట్టి ఈ కాస్తా రాయాలనిపిస్తోంది. ఆయన నా అభిమాన రచయితేం కాదు, ‘కవితా ఓ కవితా’ లో పౌనఃపున్య దోషం హెచ్చు, కానీ ఆస్వాదించేందుకు అంతకుమించిన గుణాలూ ఎన్నో ఉన్నాయి.
ఈ గోగోరా అనే “పాత్ర” ఈ ఉత్తరం సూచిస్తున్న కాలానికి చెందిన సంపాదకునిలా లేడు. నేటి కాలపు pedantic అంతర్జాల తెలుగుపత్రికలు కొన్నింటికి సంపాదకుని వలె ఉన్నాడు (శ్రీశ్రీ ‘కవితా ఓ కవితా’ ను తిరస్కరించగలిగేంతటి గొప్ప కంటెంటును అవి అన్యథా ఇవ్వటం లేదన్నది అప్రస్తుతమే అయినా ప్రస్తావనార్హం). ఈ ఉత్తరంలో, “కేవలం సంస్కృతంలో రాసి పారేసే జనం పుట్టగొడుగుల్లా పెరిగి పోతున్నారు” అన్నది ఒక anachronistic వాక్యం. ఎందుకంటే 1937 లో రాసిన ఉత్తరంలో ఒక సంపాదకుడు అలా వాపోతున్నాడూ అనటానికి అంతకుముందేమన్నా సంస్కృత ఛాయలు లేని అచ్చతెలుగు కవిత్వ సంప్రదాయం డామినేట్ చేస్తూ వచ్చిందా? ఆదికవి ఆదిగా దాదాపు అంతా కలగాపులగం బాటే కదా. కాబట్టి సంపాదకుని ఆ అభ్యంతరంలో కథాపరమైన ఔచిత్యం లేదు. అంతేకాదు, ఈ కాలపు ఇంగ్లీషు వర్డుకౌంటు సాఫ్టువేర్ల స్పృహ లేనివాడే అయితే సంధుల కూడికతోనే పదాల లెక్క చెప్తాడు తప్ప, మళ్ళీ సంధులు విడదీస్తే పెరిగే పదాల గురించి ఆలోచించడు. “లోహశ్యేనం”, “ఫిరంగిజ్వరం” వంటి పదాలు ఇస్తున్న అపూర్వ భావచిత్ర సాక్షాత్కారాలకు గుడ్డివాడై అర్థాలు అడుగుతున్న తీరు చూస్తే ఈ గోగోరా కవిత్వంలో పదాల juxtaposition పట్ల కనీస అవగాహన లేనివాడనిపిస్తుంది. అలాగే కొద్దిగా tone deaf కూడా. అలాంటి పాత్రను ఒక సాహిత్య పత్రికకు, అందులోనూ కవిత్వ విభాగానికి సంపాదకుడిగా చూపటం నప్పలేదు. అసలు ఈ కథే వాడి స్థాయిని వెక్కిరించటానికి ఐతే తప్ప.
“బిగుతైన పద్యం”, “ఓ పదం వేయలేని తీయలేని పద్యం” అన్నవి ఆధునిక భావనలు. కాలగమనంలో వచ్చే ప్రతి మార్పూ అభివృద్ధే అన్నది ఒక భ్రమ. వర్తమానం అంతిమం కాదు. చరిత్ర చక్రరూపం. హోమర్ బిగుతైన కవి కాబట్టి అలరిస్తున్నాడా, రామాయణం ఓ పదం వేయలేని తీయలేని కావ్యం కాబట్టి రమణీయమా? కాదు, “నానృషిః కురుతే కావ్యం” కాబట్టి అవి గొప్పవి. మన జైసేకే తైసే సీజనల్ కవులు వందమందికి “పునరుక్తి”, “దుష్టసమాసం”, “ప్రాసానుప్రాసల” గురించి పాఠాలు చెప్పవచ్చు. కానీ ఋషులకు, ఋషిత్వం నుంచి వలికిన కవితలకూ పాఠాలు చెప్తామా. ఈ కవిత చెప్తున్న కవి – తెలుగు విప్లవరాజకీయాల అంటురోగంతో యోగభ్రష్టుడైన శ్రీశ్రీ కాదు; గుహ వంటి కుటిలో చీకటిలో చిరదీక్షా తపస్సమీక్షణలో స్రుక్కిన శ్రీశ్రీ. అనుభవ తీక్ష్ణతకు తాళ లేక కవిత పొంగినపుడు దానికి లావా లాంటి వేడీ వెలుతురూ ఉంటాయి. దాని దగ్గరకు మూసలు తీసుకుని వెళ్ళటం అమాయకత్వం. మూసలు కమ్మరికొలిమి దగ్గర పనికొస్తాయి, అగ్నిపర్వతాల దగ్గర కాదు.
వర్డుకౌంటు ద్వారా ఈ ‘గోగోరా’నే పసిగట్టినట్టు ‘కవితా ఓ కవితా’లో ఉన్న నాలుగువందల పైచిలుగు పదాల్లో “పేశలము, శ్యేనము, ఘూకం, భేకం, సర్పం, భేరుండము..” లాంటి ఆరేడు మాత్రమే జంతు సంబంధమైన పోలికలు ఉన్నవి. రోచిర్నివహాలు, ఝంఝూ ప్రభంజనాలు, చేలాంచలాలూ, కుసుమపరాగాలు, రథాలూ, వజ్రాలు, ఫిరంగులూ, మృదంగాలూ, తాగుబోతులూ, పడుపుకత్తెలూ, శిశువులూ, శస్త్రకారులూ, సమ్మెకూలీలు, ఉరితీయబడ్డ శిరస్సులూ ఇలా భూమి నుంచి అంతరిక్షం దాకా లెక్కలేనన్ని ఉపమానాలు ఇంకెన్నో ఉన్నాయి. ఈ గోగోరా కి కేవలం జంతుసంబంధమైన పోలికలే కనపడుతున్నాయంటే… అవి అతని ఆసక్తులే తప్ప శ్రీశ్రీవి కాదు కదా. “జనానికి మస్కాకొట్టడానికి వాడారా” అంటూ ఆ పదాలకు శబ్దరత్నాకరములో ఉన్న కొన్ని అర్థాలనే ఎత్తిచూపించి వెక్కిరించారు. ఆ పాపం శ్రీశ్రీది కాదు, తెలుగు నిఘంటువులది అని తెలియదా. అర్థాల దుర్బలత్వం ఎరిగిన కవి కనుకనే శ్మశానాల వంటి నిఘంటువులు అన్నాడు. శ్మశానమూ-నిఘంటువూ! ఇలాంటి ఉపమలెన్నో మనకు అలవాటైపోయాయి కాబట్టి బహుశా వాటి పూర్ణభావవిస్ఫోటనం మన చూపుకు అందటం లేదు. “బ్రదుకును ప్రచండభేరుండ గరుత్పరిరంభంలో పట్టిన గానం” (కవిత ఒక ప్రచండ భేరుండమై తన రెక్కల కౌగిలింత కింద కవి జీవితాన్ని చుట్టేయడం) అన్న ఒక్క పోలిక చాలదూ అతడ్ని కవిత్వ జ్వరం ఎలా పట్టుకుంటుందో సమర్థంగా చెప్పటానికి? కామాలు వేసుకుంటూ అలవోకగా పేర్చినట్టున్న “అమోఘ, మగాధ, మచింత్య, మమేయం” లాంటి పదాల అర్థాల్ని ఒక్కసారి ఆగి తరచి చూసి వాటిని కవిత్వానికి అన్వయిస్తే కదా వాటి సందర్భశుద్ధి తెలిసేది? “శంఖా రావం, ఢంకా ధ్వానం”, “ఘూకం కేకా, భేకం బాకా” అన్నీ కవిని ఆవహించుకున్న, అతడ్ని పట్టి ఊపుతున్న వాతావరణాన్ని సమర్థంగా పట్టిస్తున్నాయి. ఈ సంపాదకుడు ‘గోగోరా’ పదచిత్రాలకు గుడ్డివాడూ, లయకు చెవిటివాడూ మాత్రమే కాదు – ఉపమ, రూపకం ఇత్యాది కవితాసామాగ్రి పని చేసే తీరు కూడా తెలియని పామరునిగా తోస్తున్నాడు.
ఏ విషయంలోనైనా చులకన సులువు, వత్తాసు కష్టం. ఈ కవితలో ఊకదంపుడు లేకపోలేదు. అవే దృశ్యాలు వేర్వేరు పదాల ముసుగులో మల్టిప్లికేట్ కావటం కొంత ఉంది. కొన్ని పదాలు అర్థాన్ని జత చేయకుండా వట్టి నాదాన్ని మాత్రమే తెచ్చి పేర్చడం ఉంది. అయిననూ…. ఇందాకే చెప్పినట్టు – పంక్తి పంక్తికీ పట్టిక వేసి గుణ నిర్ణయం చేయటం కొన్ని కవితల విషయంలో సబబే. కానీ కొన్ని కవితల్ని వాటి శరీరం మొత్తంలో ప్రసరిస్తోన్న చైతన్యం ఆధారంగా నిర్ణయించాలి. ఈ కవితల గుణం ఒక్కొక్క పదంలోనూ, ఒక్కొక్క పంక్తిలోనూ ఉండదు. వాటి కూడిక కలగజేసే యావద్భావనలో ఉంటుంది.
శ్రీశ్రీ ‘మహాకవి’ బిరుదును అంత తేలిగ్గా కొట్టిపారేయనీయకుండా అడ్డుతగిలే కవితల్లో ఇదొకటి. ఈ కవితకి తిరస్కారపత్రం రాసిన సంపాదకుడు నడిపే పత్రికలోని మిగతా రచనలు ఎలా ఉంటాయోనన్న కుతూహలం మాత్రం నాకు లేదు. పాండిత్యం తప్ప రసికత్వం లేదని పైన ఇన్ని నిరూపణలతో తేలుతున్నందువల్ల ఆ పత్రిక స్థితి కళ్ళకుకడుతోంది. చెళ్ళపిళ్ళ వారు ఒకచోట ‘కవి’ – ‘విమర్శకుల’ గురించి మాట్లాడతారు. కవి తప్పనిసరై రాస్తున్నవాడు. విమర్శకునికి ఆ బలవంతం లేదు. కాబట్టి విమర్శకుడు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. తను విసిరే ప్రతి రాయికీ జవాబు చెప్పుకోవాలసి ఉంటుంది. అంతేకాదు, అన్ని విసుర్లలో ఏ ఒక్క విసురు నిర్హేతుకమని తేలినా మొత్తం దాడి అభాసుపాలవుతుంది.
బైబిలులో పాపపంకిలమైన నగరాలు ‘సొడోం అండ్ గొమొరాహ్’ లను నాశనం చేయటానికి వచ్చిన దేవుడ్ని మధ్యలో ఆపి అబ్రహాం అడుగుతాడు: “మొత్తం నగరంలో 50 మంది నీతిమంతులు ఉంటే ఆ నగరాన్ని నాశనం చేయకుండా వదిలేస్తావా” అని. దేవుడు వదిలేస్తానంటాడు. “మొత్తం నగరంలో 45 మంది నీతిమంతులు ఉంటే వదిలేస్తావా” అని అడుగుతాడు అబ్రహం. దేవుడు వదిలేస్తాననే అంటాడు. అబ్రహాం లెక్క తగ్గిస్తూ పోతాడు, దేవుడు చివరకు 10 మంది నీతిమంతులు ఉన్నా వదిలేస్తాననే దాకా వస్తాడు. అక్కడితో అబ్రహాం ఆపేస్తాడు. కానీ నా ఉద్దేశంలో 1 నీతిమంతుడు ఉన్నాడన్నా దేవుడు వదిలేస్తాననే అని ఉండేవాడు.
ప్రణామాలు. ఎంతో దయతో చదివి ప్రోత్సహిస్తున్నందుకు ధన్యవాదాలు. ఉత్సాహమూ, తపన తప్ప పాండిత్యమూ, ఇతర సమగ్రసాధనాసంపత్తి లేని పరిస్థితి నాది. మీరు ఉటంకించిన రాధాగోవింద బసక్ గారి పుస్తకమూ, ఇతర సమాచారమూ ఇప్పుడే తెలిసింది.
కావ్యమాలాసిరీస్ వారి సేతుబంధంలో అపపాఠాలు అలానే ఉన్నాయి. వాటిని సవరించే ధైర్యం లేకపోయింది. మీరు చూపించిన సవరణలు, స్ఖాలిత్యాలు ఇకపై దిద్దుకుంటాను.
1. ” ఇది వ్యాసము రాయు తీరు కాదు కదా,” అని మీరు ఆఖరిమాటగా తీర్పునిచ్చి యున్నారు. వ్యాసము రాయు తీరు, ” ఈ విధము,” అని నిర్థారించుట కష్టమని మీకు తెలిసే ఉండును. వ్యాసము ఎట్లు రాయవలెను అనెడి మకుటముతో ఒక వ్యాసము రాయవలసి ఉన్నది. ( పుస్తకములు ఎట్ట్లు అచ్చు వేయవలెను, అనే శీర్షికతో మీ పత్రికలో వచ్చిన తీరు వలె!)
అటులనే కథ, నవల, విమర్శల తీరులపై పుస్తకములే రాసిన సాహితీవేత్తలున్నారు. అయిననూ, అవి Cast in Concrete అని చెప్పుట సమంజసమా?
2. కాల్పనిక సాహిత్యమంతయు కథ అన్న శీర్షిక కింద గోగోరా రచనని జమ కట్టడం ఆరోగ్యము కాదుకదా! కల్పనలో కథ ఉండవచ్చు; కాదనను. కాని, కథలన్నీ కల్పనలు కావుకదా? ఉదాహరణకి: దినపత్రికలలో సంపాదకుడు, Print the story or Kill the story అంటారని మీకు తెలియదా? వారి భాషలో వార్తలు కథలు. పోతే పేరడీలు కథలా? కాదని నేను అంటాను. కాదంటే అవుననిలే, అవునంటే కాదనిలే అని మీరు పాడుకొన్నచో నాకభ్యంతరము లేదు.
మీరు ఏర్పరచుకొన్న Template లోకి దీనిని బలవంతముగా తోసి మీ అభిరుచులు మా బోంట్లపై రుద్దుట అసమంజసము కదా!
ఒక ఉచిత సలహా. “అవీ, ఇవీ” అనో “కలగాపులగం” అనో “పేరడీలు” అనో, Not in A Serious Vein, అనో వేరొక శీర్షిక ప్రవేశపెట్టుట సమంజసము అని నా అభిప్రాయము. అయిననూ,మీ పత్రికకు ఉచితముగానైనా సలహా ఇచ్చుటకు నేనెవరిని గనుక?
అమోఘమైన మహారచనను అద్భుతావహంగా పరిచయం చేశారు. ఇందాక శబ్దతరంగాలలో శ్రీ వెంపరాల వారి కంఠస్వనాన్ని విన్న వెంటనే వచ్చి చదివిన ఈ మీ వ్యాసం నాకు ఎంతో హృద్యమై, అభినందించాలనిపించి సంక్షిప్తంగా వ్రాస్తున్నాను. మీ మాటలలో కొంత పుట్టపర్తి వారి ప్రసంగధోరణి, రాయలసీమ పలుకుబళ్ళు చక్కటి సమన్వయాన్ని పొందాయి. అది బహుధా ప్రశంసనీయం.
అయితే, సేతుబంధ కావ్యాన్ని అధికరించిన సద్విమర్శలు, ప్రవరసేనుని చరిత్రను గురించిన పెక్కు వాదోపవాదాలు బహుళంగా అచ్చయి అందుబాటులోనే ఉన్నాయి. ఉపాధ్యే గారు, జయస్వాల్ గారు, రాఘవన్ గారు, మానవల్లి రామకృష్ణకవి మహోదయులు, ఇంకా విద్వాంసులనేకులు ఈ విషయమై సాకల్యములైన పరిశోధనలు చేశారు. మీరు కావ్యమాలలో సంకలితమైనదానిని గాక 1959లో అచ్చయిన రాధాగోవింద బసక్ గారి సేతుబంధ ముద్రణను చూచివుంటే ఎన్నో చారిత్రికాంశాలను, సుష్ఠుపాఠాలను గ్రహించే వీలుండేది. వీటి తోడ్పాటు లేకుండానే మీరు చూపిన ప్రాకరగ్రంథాల సమాచారంతోనూ, స్వీయాన్వయసంపత్తితోనూ మీరు ఇంత సహృద్విశదమైన చక్కని వ్యాసరచన చేయగలగటం నిజంగా ముదావహం.
అంతంలో మీరు ఉదాహరించిన కృష్ణకవి భరత చరిత శ్లోకం ఈ విధంగా ఉండాలి. లేకుంటే అన్వయింపదు:
అన్నది చూడండి: ఇక్కడ అన్వయం సరిగా లేదని తెలుస్తూనే ఉన్నది. గాథ –
“దీసఇ విద్దుమఅంబం సిందూరారుణగడందకుంభచ్ఛాఅం, మందరధాఉకలంకిఅ వాసుఇమండలణివకలం రవిబింబం.” అనీ; దాని ఛాయ “దృశ్యతే విద్రుమతామ్రం సిన్దూరారుణగజేన్ద్రకుమ్భచ్ఛాయం, మన్దరధాతుకలఙ్కితవాసుకిమణ్డలవర్తులం రవిబిమ్బం.” అనీ ఉండాలి. లేకుంటే అర్థాన్వయం తప్పవుతుంది. అది సిందూరాహతం కాదు; సిందూరారుణం.
పైని ఉదాహరించిన రెండు పూర్వముద్రణలలోనూ అపపాఠాలున్నాయి. సేతుబంధానికి సరైన ముద్రణ ఇంకా వెలువడవలసే ఉన్నది.
కాళిదాసే సేతుబంధ కర్త అన్నది రామదాస వ్యాఖ్యలోనే గాక ఆంధ్రదేశంలోనూ ప్రచారంలో ఉన్నది. ‘మహాకవి కాళిదాసు’ సినిమాలోనూ కాళిదాసు (అక్కినేని నాగేశ్వరరావు) “ఇది నేను వ్రాసిన సేతుబంధ కావ్యం” అంటాడు. ప్రవరసేనుని గురించి ఇతరానేకగాథలనూ ఆంధ్రదేశంలో చెప్పుకోవటం ఉన్నది.
వ్యాసం చివర మీరు సర్వసేనుని హరివిజయం కాలగర్భంలో అంతరించిపోయిందని ఎందుకు వ్రాశారో, తెలియలేదు. ఉపలభ్యమైనంత మేర అది అచ్చయి ప్రచారంలో ఉన్నదే.
ఇవి గాక, మీరు ఇక్కడ, ఇతరత్ర లేఖనంలోనూ ప్రత్యయాంతాన్ని “కవిత్త్వము”, “అసాధారణత్త్వము”, “విలక్షణత్త్వము”, “దుష్కరత్త్వము”, “భావుకత్త్వము” అని ఎందుకు వ్రాస్తున్నారు?
వ్యాసంలో చర్చనీయాంశాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఆ చర్చ ఇప్పుడు కాదు. ప్రకృతం మీ కృషి అభినందనీయమని చెప్పటం వరకే.
Kudos and congratulations to the writer Dr Desikachary and the singer Smt Ratna Sastry for an excellent job. This should be presented as a dance drama to a wider audience to promote Telugu literature and culture. I do hope more such writings will be forthcoming from the author.
ముప్ఫైఅయిదేళ్ళ క్రితం విజయవాడ ఆకాశవాణిలో ఉద్యోగిస్తుండిన తరుణంలో ఢిల్లీలోని ఆర్కైవ్సుకోసం 1979లో నేను రికార్డు చేసిన ఈ అపరపతంజలి కంఠస్వనాన్ని మళ్ళీ ఇన్నాళ్ళకు మీ పుణ్యాన వినటం సాధ్యమయింది. దీనిని వెలికితీసి సూర్యాలోకాన్ని కల్పించిన మీకు కృతజ్ఞతతో ఎన్ని మెప్పుల కుప్పలని చెప్పినా తక్కువే.
శ్రీ శాస్త్రిగారు సర్వం ఆశుగతిని చెబుతుంటే రికార్డు చేయాలని అనుకొన్నాను కాని, వాగ్ధోరణిలో వ్యర్థపదాలు దొర్లవచ్చునని, ఒక్క క్షణంకూడా వృధ కారాదని వారు దానిని ఆనాడు ముందుగా వ్రాసికొని చదవటం జరిగింది. అందువల్లనే వ్యావహారికంలో కొంత గ్రాంథికత తప్పలేదు. శ్రీవారి గురుదేవులైన పూజ్యపాదులు శ్రీ దర్భా సర్వేశ్వరశాస్త్రివరేణ్యుల చిట్టచివరి తరం శిష్యులు మా గురుదేవులైన శ్రీ తమ్మన వేంకటేశ్వరరావు గారు కావటం వల్ల ఆరోజు నేను వారింట శిష్యరూపునిగా వారి ఆతిథ్యానికి నోచుకోగలిగాను. నాకు చిత్రకవిత్వాభిమానం ఉన్నదని ఆరోజు వారు, “నేనూ ఒక నాగబంధమును వ్రాసితినండీ” అంటూ, అనర్ఘమైన ఈ నాగబంధపద్యాన్ని ధారణవశాన అలవోకగా వినిపించారు:
అని. ఆ తర్వాత ఇది నాకు లభ్యపడిన వారి ముద్రితకృతులలో కానరాలేదు. ఎందులో ఉన్నదో ఇంకా అన్వేషింపవలసి ఉన్నది. వారి చాటుకృతులు సైతం అచ్చుకావాలి.
ఆ ఉచ్చారణను, ఆ పలుకుబడిని వింటుంటేనే వశీకృతపాణినీయులై సూత్రకార వృత్తికార భాష్యకార మునిత్రయచరిత్రను వ్రాసిన ఆ మహానుభావుని శబ్దాధికారం ఎటువంటిదో సువ్యక్తమవుతూ ఉన్నది. ఆ మూర్తిని మళ్ళీ మీరు శబ్దతరంగాల రూపాన కన్నులకు కట్టారు.
దీనిని అప్పుడే ఆకాశవాణి సరిక్రొత్తగా కొనుగోలుచేసిన స్విట్జర్లాండు నాగ్రా టూ ఛానెల్ స్పూలు రికార్డరుతో తొలి రికార్డింగును చేయటం జరిగింది. ఆరోజే శ్రీ బులుసు వేంకటేశ్వర్లు గారి అనుభవాలను కూడా రికార్డుచేశాను. అప్పటి క్యూషీట్లు, వారి వారి వ్రాతప్రతులు ఇంకా ఉన్నాయో లేవో. ఇవి పూర్తయిన ఒక వారం రోజులకు అప్పికట్లకు వెళ్ళి శ్రీ తుమ్మల సీతారామమూర్తి గారి ఇంట్లో రెండు రోజులుండి వారి అనుభవాలూ, జ్ఞాపకాలను రికార్డు చేశాను. మీ కృషిఫలంగా అవీ వెలుగులోకి రాగలవని ఎదురుచూస్తుంటాను.
అమేయశ్రద్ధతో శుభ్రపరచి దీనిని పునఃశాశ్వతీకరించిన మీకు ధన్యవాద సాహస్రితో,
మీరు చెప్పిన అర్థమే సరిపోతుంది. వావిళ్ళ (శేషాద్రి రమణ కవుల వ్యాఖ్యానం) వారి ప్రతి చూస్తే మీరు చెప్పిన అర్థమే చెప్పారు. పసిడిపూత అన్న అర్థం మరెక్కడో చూశాను. ఇప్పుడు గుర్తు రావట్లేదు.
సంస్కృతంలో సాధారణంగా ఒక శ్లోకంలో ఒక్క పదచిత్రమే కూర్చడం జరుగుతోంది. తెలుగులో (అచ్చర యొక్క) మూడు నాలుగు విలాసాలను ఒకే పద్యంలో కూర్చడం కనిపిస్తుంది. ఇది తెలుగు కవితలో ఉన్న సౌలభ్యమూ, సంస్కృతానికి భిన్నంగా తెలుగులో ఏర్పడిన కవిత్త్వ రీతి అని అనుకుంటున్నాను. అలాంటివి సంస్కృతంలో లేకపోలేదు కానీ బహుళం కాదు. బహుశా సంస్కృత కవిత్త్వ ఆరంభం/ప్రస్థానం అనుష్టుప్పు వంటి లఘు ఛందస్సులతో జరగటం మూలాన, సంస్కృతంలో ఉన్న కర్మణి ప్రయోగాల వలన ఆ రీతి అక్కడ విరివిగా లేదు. ఇంకా లోతుగా పరిశీలించదగిన విషయం ఇది.
తెనుగు కున్న ఈ సౌలభ్యాన్ని పెద్దన చాలా ప్రతిభావంతంగా పూర్తిగా పిండుకున్నాడు. 🙂 రసధ్వని కి ఇది ఒక ముఖ్యకారణం కావచ్చు.
మా మహారాజుతో దూరతీరాలు – పుస్తక పరిచయం గురించి Sreenivas Paruchuri అభిప్రాయం:
01/02/2016 10:42 am
ఇప్పుడే జనవరి సంచిక చూడటం మొదలుపెట్టాను. సంచిక మొదటిలోనే నాకు బాగా తెలిసిన పాత పుస్తకం పేరు చూడగానే మీ పుస్తక పరిచయం చదివాను. ముందుగా ఈ పుస్తకం (1966లో ప్రచురించబడింది) చాలా కాలంగా DLIలో ఉంది. గత 20 ఏళ్లలో నన్నీపుస్తకం గురించి ముగ్గురు, నలుగురు అడిగారు. గమ్మత్తేమంటే అడిగిన వారందరూ దీనితో పాటు తెన్నేటి కోదండరామయ్య రాసిన “మాబడి” (1950) అనే పుస్తకం గురించి అడగటం, పైగా అందరూ తూర్పు గోదావరి జిల్లా వాళ్లే కావడం! 🙂
ఇంక పుస్తకం విషయానికొస్తే నాకు గొప్పగా అనిపించలేదు. ఆమాటకొస్తే తెలుగులో చెప్పుకోదగ్గ యాత్రా చరిత్రలేమీ (travellogues) రాలేదు – ఏనుగుల “కాశీయాత్రా చరిత్ర”, కోలా శేషాచలకవి “నీలగిరి యాత్ర” లను మినహాయిస్తే. (ఈ విషయంపైన ఆసక్తి ఉన్నవారు మచ్చా హరిదాసుగారి సిద్ధాంత గ్రంథం చూడవచ్చు.)
సంపాదకుని తిరస్కరణ లేఖ గురించి కేశవరం కేశవులు అభిప్రాయం:
01/02/2016 10:03 am
క్రింద కామెంట్లలో సంపాదకులు రాసిన మాటలు చూడకనే ఈ రచన చదివాను. Haughty prima donna లకి ఉండే iconoclastic దురుసుతనం అనిపించింది. శ్రీశ్రీ మీద రాళ్ళురువ్వాలన్న దుగ్ధ కనిపించింది. “నేనొక దుర్గం” అన్నంత మాత్రాన రాళ్ళురువ్వకూడదనేం లేదు గాని, ఇదే సంచికలో ఇలాంటి రచనలు (ఇస్మాయిల్ కవిత్వం మీద ఒక ఎన్నారై కుర్రాడు పాల్పడిన బాడ్ టేస్టు తో సహా కలుపుకుని) రెండు ఉండటం చూస్తే ఇది ప్రత్యేకించి ఈమాట లాంటి ఎన్నారై పత్రికకే అబ్బుతున్న అలవాటుగా తోస్తోంది. రచయితల ప్రవాసం సాహిత్యానికి మంచి చేస్తుందంటారు. దాంతె నుంచి జాయ్స్ దాకా ప్రవాసం వల్ల వారి భాషల సాహిత్యానికి మంచి జరిగిన సందర్భాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. కానీ మన తెలుగు రచయితల ప్రవాసం తెలుగు సాహిత్యానికి ఏ చేర్పూ చేయకుండా ఇలా పాతవాసనలతో, పాండిత్యప్రకర్షతో కుంగిపోతోందేమా అని బాధ కలుగుతోంది. దూరం వల్ల మాతృభూమి అంతఃసారం ప్రబలంగా బోధపడుతుంది అంటారే. మరి తెలుగు ఎన్నారైలకు వారి దూరం మన తెలుగుతనపు సారాన్ని అవగతం చేసి పెట్టాలి కదా. ఇప్పటి తెలుగునేల పరిస్థితి పట్ల పదునైన పరిశీలనలు రావాలి కదా. దాని పట్ల వ్యంగ్యమో, వేదనో, కరుణో, కోపమో, కనీసం నైరాశ్యమో ఏదో ఒకటి బయటపడాలి కదా. కానీ ఇక్కడి నూతులు చాలవన్నట్టు అక్కడికి వెళ్ళి కొత్త నూతులు తవ్వుకుంటూ, వినపడని మాతృభాష మీద సహజంగా కలిగే నేలబారు మమకారంతో “తెలుగు భాషో! పాత సాహిత్యమో! ఛందస్సులో! పద్యాలో!” అంటూ ఇంకా పాతనే పట్టుకు వేలాడటం చూస్తే ఆశ చల్లారుతోంది. ఇన్నేళ్ళ తర్వాత కూడా తెలుగు ప్రవాసం నికరంగా మిగిలే ఒక్క రచయితనీ పుట్టించలేకపోవడం చూస్తే ప్రవాసం మంచి చేయటమన్న సిద్ధాంతం తెలుగువారికి నప్పదేమో అనిపిస్తోంది. ఎందుకు నప్పదా అని ఆలోచిస్తే ఒకటి తోస్తోంది: దాంతే, జాయ్స్ లాంటి వాళ్ళకు ప్రవాసమనేది రాజకీయ, తాత్త్విక, వైయక్తిక సంఘర్షణల ఫలితం; కానీ తెలుగు ఎన్నారైలకు మాత్రం అది మామూలు మధ్యతరగతి ఆకాంక్షల ఫలితం. అదలా ఉంచుదాం. పై రచన చదివిన తర్వాత క్రింద కామెంట్లలో ‘ఇది కథే’ అన్న సంపాదకుల వ్యాఖ్యానం చూస్తే – శ్రీశ్రీ మీద రాళ్ళు రువ్వటానికి అసలు ఒక సందర్భమూ, అవసరమూ కనపడక ఈ వేషము ఎంచుకున్నట్టు అనిపిస్తోంది. అది పిరికి వేషము అనిపించటానికి కారణం ఏమంటే – ఈ గోపాలుని గోవిందరావు ఒక కల్పిత పాత్ర కాబట్టి అతని మాటలకు ఏ జవాబు చెప్పినా అది కేరక్టర్ బేస్డ్ క్రిటిసిజం అయి కూర్చుంటుంది. కానీ శ్రీశ్రీ నిజం మనిషే కాబట్టి ఈ కాస్తా రాయాలనిపిస్తోంది. ఆయన నా అభిమాన రచయితేం కాదు, ‘కవితా ఓ కవితా’ లో పౌనఃపున్య దోషం హెచ్చు, కానీ ఆస్వాదించేందుకు అంతకుమించిన గుణాలూ ఎన్నో ఉన్నాయి.
ఈ గోగోరా అనే “పాత్ర” ఈ ఉత్తరం సూచిస్తున్న కాలానికి చెందిన సంపాదకునిలా లేడు. నేటి కాలపు pedantic అంతర్జాల తెలుగుపత్రికలు కొన్నింటికి సంపాదకుని వలె ఉన్నాడు (శ్రీశ్రీ ‘కవితా ఓ కవితా’ ను తిరస్కరించగలిగేంతటి గొప్ప కంటెంటును అవి అన్యథా ఇవ్వటం లేదన్నది అప్రస్తుతమే అయినా ప్రస్తావనార్హం). ఈ ఉత్తరంలో, “కేవలం సంస్కృతంలో రాసి పారేసే జనం పుట్టగొడుగుల్లా పెరిగి పోతున్నారు” అన్నది ఒక anachronistic వాక్యం. ఎందుకంటే 1937 లో రాసిన ఉత్తరంలో ఒక సంపాదకుడు అలా వాపోతున్నాడూ అనటానికి అంతకుముందేమన్నా సంస్కృత ఛాయలు లేని అచ్చతెలుగు కవిత్వ సంప్రదాయం డామినేట్ చేస్తూ వచ్చిందా? ఆదికవి ఆదిగా దాదాపు అంతా కలగాపులగం బాటే కదా. కాబట్టి సంపాదకుని ఆ అభ్యంతరంలో కథాపరమైన ఔచిత్యం లేదు. అంతేకాదు, ఈ కాలపు ఇంగ్లీషు వర్డుకౌంటు సాఫ్టువేర్ల స్పృహ లేనివాడే అయితే సంధుల కూడికతోనే పదాల లెక్క చెప్తాడు తప్ప, మళ్ళీ సంధులు విడదీస్తే పెరిగే పదాల గురించి ఆలోచించడు. “లోహశ్యేనం”, “ఫిరంగిజ్వరం” వంటి పదాలు ఇస్తున్న అపూర్వ భావచిత్ర సాక్షాత్కారాలకు గుడ్డివాడై అర్థాలు అడుగుతున్న తీరు చూస్తే ఈ గోగోరా కవిత్వంలో పదాల juxtaposition పట్ల కనీస అవగాహన లేనివాడనిపిస్తుంది. అలాగే కొద్దిగా tone deaf కూడా. అలాంటి పాత్రను ఒక సాహిత్య పత్రికకు, అందులోనూ కవిత్వ విభాగానికి సంపాదకుడిగా చూపటం నప్పలేదు. అసలు ఈ కథే వాడి స్థాయిని వెక్కిరించటానికి ఐతే తప్ప.
“బిగుతైన పద్యం”, “ఓ పదం వేయలేని తీయలేని పద్యం” అన్నవి ఆధునిక భావనలు. కాలగమనంలో వచ్చే ప్రతి మార్పూ అభివృద్ధే అన్నది ఒక భ్రమ. వర్తమానం అంతిమం కాదు. చరిత్ర చక్రరూపం. హోమర్ బిగుతైన కవి కాబట్టి అలరిస్తున్నాడా, రామాయణం ఓ పదం వేయలేని తీయలేని కావ్యం కాబట్టి రమణీయమా? కాదు, “నానృషిః కురుతే కావ్యం” కాబట్టి అవి గొప్పవి. మన జైసేకే తైసే సీజనల్ కవులు వందమందికి “పునరుక్తి”, “దుష్టసమాసం”, “ప్రాసానుప్రాసల” గురించి పాఠాలు చెప్పవచ్చు. కానీ ఋషులకు, ఋషిత్వం నుంచి వలికిన కవితలకూ పాఠాలు చెప్తామా. ఈ కవిత చెప్తున్న కవి – తెలుగు విప్లవరాజకీయాల అంటురోగంతో యోగభ్రష్టుడైన శ్రీశ్రీ కాదు; గుహ వంటి కుటిలో చీకటిలో చిరదీక్షా తపస్సమీక్షణలో స్రుక్కిన శ్రీశ్రీ. అనుభవ తీక్ష్ణతకు తాళ లేక కవిత పొంగినపుడు దానికి లావా లాంటి వేడీ వెలుతురూ ఉంటాయి. దాని దగ్గరకు మూసలు తీసుకుని వెళ్ళటం అమాయకత్వం. మూసలు కమ్మరికొలిమి దగ్గర పనికొస్తాయి, అగ్నిపర్వతాల దగ్గర కాదు.
వర్డుకౌంటు ద్వారా ఈ ‘గోగోరా’నే పసిగట్టినట్టు ‘కవితా ఓ కవితా’లో ఉన్న నాలుగువందల పైచిలుగు పదాల్లో “పేశలము, శ్యేనము, ఘూకం, భేకం, సర్పం, భేరుండము..” లాంటి ఆరేడు మాత్రమే జంతు సంబంధమైన పోలికలు ఉన్నవి. రోచిర్నివహాలు, ఝంఝూ ప్రభంజనాలు, చేలాంచలాలూ, కుసుమపరాగాలు, రథాలూ, వజ్రాలు, ఫిరంగులూ, మృదంగాలూ, తాగుబోతులూ, పడుపుకత్తెలూ, శిశువులూ, శస్త్రకారులూ, సమ్మెకూలీలు, ఉరితీయబడ్డ శిరస్సులూ ఇలా భూమి నుంచి అంతరిక్షం దాకా లెక్కలేనన్ని ఉపమానాలు ఇంకెన్నో ఉన్నాయి. ఈ గోగోరా కి కేవలం జంతుసంబంధమైన పోలికలే కనపడుతున్నాయంటే… అవి అతని ఆసక్తులే తప్ప శ్రీశ్రీవి కాదు కదా. “జనానికి మస్కాకొట్టడానికి వాడారా” అంటూ ఆ పదాలకు శబ్దరత్నాకరములో ఉన్న కొన్ని అర్థాలనే ఎత్తిచూపించి వెక్కిరించారు. ఆ పాపం శ్రీశ్రీది కాదు, తెలుగు నిఘంటువులది అని తెలియదా. అర్థాల దుర్బలత్వం ఎరిగిన కవి కనుకనే శ్మశానాల వంటి నిఘంటువులు అన్నాడు. శ్మశానమూ-నిఘంటువూ! ఇలాంటి ఉపమలెన్నో మనకు అలవాటైపోయాయి కాబట్టి బహుశా వాటి పూర్ణభావవిస్ఫోటనం మన చూపుకు అందటం లేదు. “బ్రదుకును ప్రచండభేరుండ గరుత్పరిరంభంలో పట్టిన గానం” (కవిత ఒక ప్రచండ భేరుండమై తన రెక్కల కౌగిలింత కింద కవి జీవితాన్ని చుట్టేయడం) అన్న ఒక్క పోలిక చాలదూ అతడ్ని కవిత్వ జ్వరం ఎలా పట్టుకుంటుందో సమర్థంగా చెప్పటానికి? కామాలు వేసుకుంటూ అలవోకగా పేర్చినట్టున్న “అమోఘ, మగాధ, మచింత్య, మమేయం” లాంటి పదాల అర్థాల్ని ఒక్కసారి ఆగి తరచి చూసి వాటిని కవిత్వానికి అన్వయిస్తే కదా వాటి సందర్భశుద్ధి తెలిసేది? “శంఖా రావం, ఢంకా ధ్వానం”, “ఘూకం కేకా, భేకం బాకా” అన్నీ కవిని ఆవహించుకున్న, అతడ్ని పట్టి ఊపుతున్న వాతావరణాన్ని సమర్థంగా పట్టిస్తున్నాయి. ఈ సంపాదకుడు ‘గోగోరా’ పదచిత్రాలకు గుడ్డివాడూ, లయకు చెవిటివాడూ మాత్రమే కాదు – ఉపమ, రూపకం ఇత్యాది కవితాసామాగ్రి పని చేసే తీరు కూడా తెలియని పామరునిగా తోస్తున్నాడు.
ఏ విషయంలోనైనా చులకన సులువు, వత్తాసు కష్టం. ఈ కవితలో ఊకదంపుడు లేకపోలేదు. అవే దృశ్యాలు వేర్వేరు పదాల ముసుగులో మల్టిప్లికేట్ కావటం కొంత ఉంది. కొన్ని పదాలు అర్థాన్ని జత చేయకుండా వట్టి నాదాన్ని మాత్రమే తెచ్చి పేర్చడం ఉంది. అయిననూ…. ఇందాకే చెప్పినట్టు – పంక్తి పంక్తికీ పట్టిక వేసి గుణ నిర్ణయం చేయటం కొన్ని కవితల విషయంలో సబబే. కానీ కొన్ని కవితల్ని వాటి శరీరం మొత్తంలో ప్రసరిస్తోన్న చైతన్యం ఆధారంగా నిర్ణయించాలి. ఈ కవితల గుణం ఒక్కొక్క పదంలోనూ, ఒక్కొక్క పంక్తిలోనూ ఉండదు. వాటి కూడిక కలగజేసే యావద్భావనలో ఉంటుంది.
శ్రీశ్రీ ‘మహాకవి’ బిరుదును అంత తేలిగ్గా కొట్టిపారేయనీయకుండా అడ్డుతగిలే కవితల్లో ఇదొకటి. ఈ కవితకి తిరస్కారపత్రం రాసిన సంపాదకుడు నడిపే పత్రికలోని మిగతా రచనలు ఎలా ఉంటాయోనన్న కుతూహలం మాత్రం నాకు లేదు. పాండిత్యం తప్ప రసికత్వం లేదని పైన ఇన్ని నిరూపణలతో తేలుతున్నందువల్ల ఆ పత్రిక స్థితి కళ్ళకుకడుతోంది. చెళ్ళపిళ్ళ వారు ఒకచోట ‘కవి’ – ‘విమర్శకుల’ గురించి మాట్లాడతారు. కవి తప్పనిసరై రాస్తున్నవాడు. విమర్శకునికి ఆ బలవంతం లేదు. కాబట్టి విమర్శకుడు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. తను విసిరే ప్రతి రాయికీ జవాబు చెప్పుకోవాలసి ఉంటుంది. అంతేకాదు, అన్ని విసుర్లలో ఏ ఒక్క విసురు నిర్హేతుకమని తేలినా మొత్తం దాడి అభాసుపాలవుతుంది.
బైబిలులో పాపపంకిలమైన నగరాలు ‘సొడోం అండ్ గొమొరాహ్’ లను నాశనం చేయటానికి వచ్చిన దేవుడ్ని మధ్యలో ఆపి అబ్రహాం అడుగుతాడు: “మొత్తం నగరంలో 50 మంది నీతిమంతులు ఉంటే ఆ నగరాన్ని నాశనం చేయకుండా వదిలేస్తావా” అని. దేవుడు వదిలేస్తానంటాడు. “మొత్తం నగరంలో 45 మంది నీతిమంతులు ఉంటే వదిలేస్తావా” అని అడుగుతాడు అబ్రహం. దేవుడు వదిలేస్తాననే అంటాడు. అబ్రహాం లెక్క తగ్గిస్తూ పోతాడు, దేవుడు చివరకు 10 మంది నీతిమంతులు ఉన్నా వదిలేస్తాననే దాకా వస్తాడు. అక్కడితో అబ్రహాం ఆపేస్తాడు. కానీ నా ఉద్దేశంలో 1 నీతిమంతుడు ఉన్నాడన్నా దేవుడు వదిలేస్తాననే అని ఉండేవాడు.
రాంగ్ నంబర్! గురించి Venkat Suresh అభిప్రాయం:
01/02/2016 4:17 am
చాలా బాగుంది మీ అనువాధం. ముగింపు చదివాక బాధగా అయిపొయింది మనసు.
ప్రాకృతకవనము: సేతు బంధ కావ్యము గురించి రవి అభిప్రాయం:
01/01/2016 10:33 pm
మాన్యులు మురళీధరరావు గారికి,
ప్రణామాలు. ఎంతో దయతో చదివి ప్రోత్సహిస్తున్నందుకు ధన్యవాదాలు. ఉత్సాహమూ, తపన తప్ప పాండిత్యమూ, ఇతర సమగ్రసాధనాసంపత్తి లేని పరిస్థితి నాది. మీరు ఉటంకించిన రాధాగోవింద బసక్ గారి పుస్తకమూ, ఇతర సమాచారమూ ఇప్పుడే తెలిసింది.
కావ్యమాలాసిరీస్ వారి సేతుబంధంలో అపపాఠాలు అలానే ఉన్నాయి. వాటిని సవరించే ధైర్యం లేకపోయింది. మీరు చూపించిన సవరణలు, స్ఖాలిత్యాలు ఇకపై దిద్దుకుంటాను.
జిజ్ఞాసువు,
రవి.
సంపాదకుని తిరస్కరణ లేఖ గురించి కటకటా! అభిప్రాయం:
01/01/2016 5:49 pm
సంపాదకులకు:
రెండు విషయములపై నాగరికచర్చ అవసరము.
1. ” ఇది వ్యాసము రాయు తీరు కాదు కదా,” అని మీరు ఆఖరిమాటగా తీర్పునిచ్చి యున్నారు. వ్యాసము రాయు తీరు, ” ఈ విధము,” అని నిర్థారించుట కష్టమని మీకు తెలిసే ఉండును. వ్యాసము ఎట్లు రాయవలెను అనెడి మకుటముతో ఒక వ్యాసము రాయవలసి ఉన్నది. ( పుస్తకములు ఎట్ట్లు అచ్చు వేయవలెను, అనే శీర్షికతో మీ పత్రికలో వచ్చిన తీరు వలె!)
అటులనే కథ, నవల, విమర్శల తీరులపై పుస్తకములే రాసిన సాహితీవేత్తలున్నారు. అయిననూ, అవి Cast in Concrete అని చెప్పుట సమంజసమా?
2. కాల్పనిక సాహిత్యమంతయు కథ అన్న శీర్షిక కింద గోగోరా రచనని జమ కట్టడం ఆరోగ్యము కాదుకదా! కల్పనలో కథ ఉండవచ్చు; కాదనను. కాని, కథలన్నీ కల్పనలు కావుకదా? ఉదాహరణకి: దినపత్రికలలో సంపాదకుడు, Print the story or Kill the story అంటారని మీకు తెలియదా? వారి భాషలో వార్తలు కథలు. పోతే పేరడీలు కథలా? కాదని నేను అంటాను. కాదంటే అవుననిలే, అవునంటే కాదనిలే అని మీరు పాడుకొన్నచో నాకభ్యంతరము లేదు.
మీరు ఏర్పరచుకొన్న Template లోకి దీనిని బలవంతముగా తోసి మీ అభిరుచులు మా బోంట్లపై రుద్దుట అసమంజసము కదా!
ఒక ఉచిత సలహా. “అవీ, ఇవీ” అనో “కలగాపులగం” అనో “పేరడీలు” అనో, Not in A Serious Vein, అనో వేరొక శీర్షిక ప్రవేశపెట్టుట సమంజసము అని నా అభిప్రాయము. అయిననూ,మీ పత్రికకు ఉచితముగానైనా సలహా ఇచ్చుటకు నేనెవరిని గనుక?
విధేయుడు,
కటకటా!
సంపాదకుని తిరస్కరణ లేఖ గురించి కటకటా! అభిప్రాయం:
01/01/2016 4:03 pm
ఈమాట సంపాదకులకి:
సంపాదకుని తిరస్కరణలేఖ కథ కాదు. మీరు కథగా అచ్చొత్తించటం అసమంజసము. ఇది “వ్యాసము” అనబడు శీర్షిక పరిథిలో ఉండుట సమంజసము.
రిగార్డులతో,
కటకటా!
[ఒకానొక సంపాదకుడు శ్రీశ్రీ కవితను ఈ విధముగా తిరస్కరించుట రచయిత యొక్క కల్పన. అందవలన ఇది కథయే. ఇది వ్యాసము రాయు తీరు కాదు కదా. – సం.]
ప్రాకృతకవనము: సేతు బంధ కావ్యము గురించి ఏల్చూరి మురళీధరరావు అభిప్రాయం:
01/01/2016 1:28 pm
శ్రీ రవి గారికి
నమస్కారములతో,
అమోఘమైన మహారచనను అద్భుతావహంగా పరిచయం చేశారు. ఇందాక శబ్దతరంగాలలో శ్రీ వెంపరాల వారి కంఠస్వనాన్ని విన్న వెంటనే వచ్చి చదివిన ఈ మీ వ్యాసం నాకు ఎంతో హృద్యమై, అభినందించాలనిపించి సంక్షిప్తంగా వ్రాస్తున్నాను. మీ మాటలలో కొంత పుట్టపర్తి వారి ప్రసంగధోరణి, రాయలసీమ పలుకుబళ్ళు చక్కటి సమన్వయాన్ని పొందాయి. అది బహుధా ప్రశంసనీయం.
అయితే, సేతుబంధ కావ్యాన్ని అధికరించిన సద్విమర్శలు, ప్రవరసేనుని చరిత్రను గురించిన పెక్కు వాదోపవాదాలు బహుళంగా అచ్చయి అందుబాటులోనే ఉన్నాయి. ఉపాధ్యే గారు, జయస్వాల్ గారు, రాఘవన్ గారు, మానవల్లి రామకృష్ణకవి మహోదయులు, ఇంకా విద్వాంసులనేకులు ఈ విషయమై సాకల్యములైన పరిశోధనలు చేశారు. మీరు కావ్యమాలలో సంకలితమైనదానిని గాక 1959లో అచ్చయిన రాధాగోవింద బసక్ గారి సేతుబంధ ముద్రణను చూచివుంటే ఎన్నో చారిత్రికాంశాలను, సుష్ఠుపాఠాలను గ్రహించే వీలుండేది. వీటి తోడ్పాటు లేకుండానే మీరు చూపిన ప్రాకరగ్రంథాల సమాచారంతోనూ, స్వీయాన్వయసంపత్తితోనూ మీరు ఇంత సహృద్విశదమైన చక్కని వ్యాసరచన చేయగలగటం నిజంగా ముదావహం.
అంతంలో మీరు ఉదాహరించిన కృష్ణకవి భరత చరిత శ్లోకం ఈ విధంగా ఉండాలి. లేకుంటే అన్వయింపదు:
జడా(లా)శయస్యాంత రగాధమార్గ మలబ్ధరన్ధ్రం గిరి చౌర్యవృత్త్యా
లోకేష్వలఙ్కాన్త మపూర్వసేతుం బబంధ కీర్త్యా సహ కుంతలేశః.
అని. వ్యాసంలో ప్రవరసేనుని పాఠగ్రహణం ఇంకా శ్రద్ధగా చేయవలసి ఉన్నది. ఒక్క చిన్న ఉదాహరణ:
“దీసఇ విద్దుమఅమ్వం సిన్దూరాహఅగఇన్దకుమ్భచ్చాఅమ్
మన్దరధాఉకలఙ్కిఅవాసుఇమన్డలనిఅక్కలం రఇవిమ్వమ్.”
ఛాయ: దృశ్యతే విద్రుమాతామ్రం సిన్దూరాహతగజేన్ద్రకుంభచ్ఛాయామ్
మన్దరధాతుకలఙ్కితవాసుకిమండలనిశ్చక్రలం రవిబిమ్బమ్.
అన్నది చూడండి: ఇక్కడ అన్వయం సరిగా లేదని తెలుస్తూనే ఉన్నది. గాథ –
“దీసఇ విద్దుమఅంబం సిందూరారుణగడందకుంభచ్ఛాఅం, మందరధాఉకలంకిఅ వాసుఇమండలణివకలం రవిబింబం.” అనీ; దాని ఛాయ “దృశ్యతే విద్రుమతామ్రం సిన్దూరారుణగజేన్ద్రకుమ్భచ్ఛాయం, మన్దరధాతుకలఙ్కితవాసుకిమణ్డలవర్తులం రవిబిమ్బం.” అనీ ఉండాలి. లేకుంటే అర్థాన్వయం తప్పవుతుంది. అది సిందూరాహతం కాదు; సిందూరారుణం.
పైని ఉదాహరించిన రెండు పూర్వముద్రణలలోనూ అపపాఠాలున్నాయి. సేతుబంధానికి సరైన ముద్రణ ఇంకా వెలువడవలసే ఉన్నది.
కాళిదాసే సేతుబంధ కర్త అన్నది రామదాస వ్యాఖ్యలోనే గాక ఆంధ్రదేశంలోనూ ప్రచారంలో ఉన్నది. ‘మహాకవి కాళిదాసు’ సినిమాలోనూ కాళిదాసు (అక్కినేని నాగేశ్వరరావు) “ఇది నేను వ్రాసిన సేతుబంధ కావ్యం” అంటాడు. ప్రవరసేనుని గురించి ఇతరానేకగాథలనూ ఆంధ్రదేశంలో చెప్పుకోవటం ఉన్నది.
వ్యాసం చివర మీరు సర్వసేనుని హరివిజయం కాలగర్భంలో అంతరించిపోయిందని ఎందుకు వ్రాశారో, తెలియలేదు. ఉపలభ్యమైనంత మేర అది అచ్చయి ప్రచారంలో ఉన్నదే.
ఇవి గాక, మీరు ఇక్కడ, ఇతరత్ర లేఖనంలోనూ ప్రత్యయాంతాన్ని “కవిత్త్వము”, “అసాధారణత్త్వము”, “విలక్షణత్త్వము”, “దుష్కరత్త్వము”, “భావుకత్త్వము” అని ఎందుకు వ్రాస్తున్నారు?
వ్యాసంలో చర్చనీయాంశాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఆ చర్చ ఇప్పుడు కాదు. ప్రకృతం మీ కృషి అభినందనీయమని చెప్పటం వరకే.
సప్రశ్రయంగా,
ఏల్చూరి మురళీధరరావు
గేయపినవీరభద్రీయము గురించి Dr Sastry B Cherla అభిప్రాయం:
01/01/2016 11:44 am
Kudos and congratulations to the writer Dr Desikachary and the singer Smt Ratna Sastry for an excellent job. This should be presented as a dance drama to a wider audience to promote Telugu literature and culture. I do hope more such writings will be forthcoming from the author.
వెంపరాల వారి సాహిత్య యాత్ర గురించి ఏల్చూరి మురళీధరరావు అభిప్రాయం:
01/01/2016 10:19 am
శ్రీ పరుచూరి శ్రీనివాస్ గారికి
నమస్కారములతో,
ముప్ఫైఅయిదేళ్ళ క్రితం విజయవాడ ఆకాశవాణిలో ఉద్యోగిస్తుండిన తరుణంలో ఢిల్లీలోని ఆర్కైవ్సుకోసం 1979లో నేను రికార్డు చేసిన ఈ అపరపతంజలి కంఠస్వనాన్ని మళ్ళీ ఇన్నాళ్ళకు మీ పుణ్యాన వినటం సాధ్యమయింది. దీనిని వెలికితీసి సూర్యాలోకాన్ని కల్పించిన మీకు కృతజ్ఞతతో ఎన్ని మెప్పుల కుప్పలని చెప్పినా తక్కువే.
శ్రీ శాస్త్రిగారు సర్వం ఆశుగతిని చెబుతుంటే రికార్డు చేయాలని అనుకొన్నాను కాని, వాగ్ధోరణిలో వ్యర్థపదాలు దొర్లవచ్చునని, ఒక్క క్షణంకూడా వృధ కారాదని వారు దానిని ఆనాడు ముందుగా వ్రాసికొని చదవటం జరిగింది. అందువల్లనే వ్యావహారికంలో కొంత గ్రాంథికత తప్పలేదు. శ్రీవారి గురుదేవులైన పూజ్యపాదులు శ్రీ దర్భా సర్వేశ్వరశాస్త్రివరేణ్యుల చిట్టచివరి తరం శిష్యులు మా గురుదేవులైన శ్రీ తమ్మన వేంకటేశ్వరరావు గారు కావటం వల్ల ఆరోజు నేను వారింట శిష్యరూపునిగా వారి ఆతిథ్యానికి నోచుకోగలిగాను. నాకు చిత్రకవిత్వాభిమానం ఉన్నదని ఆరోజు వారు, “నేనూ ఒక నాగబంధమును వ్రాసితినండీ” అంటూ, అనర్ఘమైన ఈ నాగబంధపద్యాన్ని ధారణవశాన అలవోకగా వినిపించారు:
శివ పరమేశ పావన యజేయగతిక్రమ దాంతమోహనా
భవ నగచాప దేవబలపాలన భవ్యశరీరకాంతివై
భవజితపారదా వరకృపాకృతి ధర్మపరా రమాజశా
త్రవ గిరిజామనోవనజరంజదహస్కర నాగబంధనా.
అని. ఆ తర్వాత ఇది నాకు లభ్యపడిన వారి ముద్రితకృతులలో కానరాలేదు. ఎందులో ఉన్నదో ఇంకా అన్వేషింపవలసి ఉన్నది. వారి చాటుకృతులు సైతం అచ్చుకావాలి.
ఆ ఉచ్చారణను, ఆ పలుకుబడిని వింటుంటేనే వశీకృతపాణినీయులై సూత్రకార వృత్తికార భాష్యకార మునిత్రయచరిత్రను వ్రాసిన ఆ మహానుభావుని శబ్దాధికారం ఎటువంటిదో సువ్యక్తమవుతూ ఉన్నది. ఆ మూర్తిని మళ్ళీ మీరు శబ్దతరంగాల రూపాన కన్నులకు కట్టారు.
దీనిని అప్పుడే ఆకాశవాణి సరిక్రొత్తగా కొనుగోలుచేసిన స్విట్జర్లాండు నాగ్రా టూ ఛానెల్ స్పూలు రికార్డరుతో తొలి రికార్డింగును చేయటం జరిగింది. ఆరోజే శ్రీ బులుసు వేంకటేశ్వర్లు గారి అనుభవాలను కూడా రికార్డుచేశాను. అప్పటి క్యూషీట్లు, వారి వారి వ్రాతప్రతులు ఇంకా ఉన్నాయో లేవో. ఇవి పూర్తయిన ఒక వారం రోజులకు అప్పికట్లకు వెళ్ళి శ్రీ తుమ్మల సీతారామమూర్తి గారి ఇంట్లో రెండు రోజులుండి వారి అనుభవాలూ, జ్ఞాపకాలను రికార్డు చేశాను. మీ కృషిఫలంగా అవీ వెలుగులోకి రాగలవని ఎదురుచూస్తుంటాను.
అమేయశ్రద్ధతో శుభ్రపరచి దీనిని పునఃశాశ్వతీకరించిన మీకు ధన్యవాద సాహస్రితో,
సప్రశ్రయంగా,
ఏల్చూరి మురళీధరరావు
మనుచరిత్రము – మాఘములలో పురస్త్రీ విలాసముల పోలిక గురించి రవి అభిప్రాయం:
01/01/2016 8:51 am
చాలా అమూల్యమైన వ్యాఖ్య చేశారు.
>>”పైఁడిగోళ్ళు”
మీరు చెప్పిన అర్థమే సరిపోతుంది. వావిళ్ళ (శేషాద్రి రమణ కవుల వ్యాఖ్యానం) వారి ప్రతి చూస్తే మీరు చెప్పిన అర్థమే చెప్పారు. పసిడిపూత అన్న అర్థం మరెక్కడో చూశాను. ఇప్పుడు గుర్తు రావట్లేదు.
సంస్కృతంలో సాధారణంగా ఒక శ్లోకంలో ఒక్క పదచిత్రమే కూర్చడం జరుగుతోంది. తెలుగులో (అచ్చర యొక్క) మూడు నాలుగు విలాసాలను ఒకే పద్యంలో కూర్చడం కనిపిస్తుంది. ఇది తెలుగు కవితలో ఉన్న సౌలభ్యమూ, సంస్కృతానికి భిన్నంగా తెలుగులో ఏర్పడిన కవిత్త్వ రీతి అని అనుకుంటున్నాను. అలాంటివి సంస్కృతంలో లేకపోలేదు కానీ బహుళం కాదు. బహుశా సంస్కృత కవిత్త్వ ఆరంభం/ప్రస్థానం అనుష్టుప్పు వంటి లఘు ఛందస్సులతో జరగటం మూలాన, సంస్కృతంలో ఉన్న కర్మణి ప్రయోగాల వలన ఆ రీతి అక్కడ విరివిగా లేదు. ఇంకా లోతుగా పరిశీలించదగిన విషయం ఇది.
తెనుగు కున్న ఈ సౌలభ్యాన్ని పెద్దన చాలా ప్రతిభావంతంగా పూర్తిగా పిండుకున్నాడు. 🙂 రసధ్వని కి ఇది ఒక ముఖ్యకారణం కావచ్చు.