సత్యము – స్వానుభూతి

71
తరుణియా కొరళ మణియెరడు కాణ్బుదు కణ్గె |
సెరగు ముచ్చిరువ సర దొరెవుదూహనెగె ||
పరవస్తు మహిమెయంతరె తోరువుదు కణ్గె |
పరిపూర్ణవదు మనకె – మరుళ మునియ ||

నిండుగా చీర చెరగు వేసుకొన్న తరుణి ధరించిన కంఠహారంలోని రెండు మణులు మాత్రమే మన కళ్లకు కనిపిస్తాయి. మిగిలిన సరము చెరగులో దాగి మన ఊహకే మిగులుతుంది. ఆ రీతిగా పరవస్తు మహిమ మనకు గోచరమగుట కొంత మాత్రమే; మిగిలిన భగవత్‌-పూర్ణాంశము మనస్సుకే గోచరము.

కనిపించేది కొంత — ఉన్నది అనంతం

నవీన వస్త్రవిన్యాసాల ఈ కాలంలో ఈ ఉపమానం కొందరికే గ్రాహ్యమౌతుంది. కనిపించేవి రెండు మణులైనా, ఆ తరుణి హారము ధరించియున్నదని ఊహించినట్లే, బ్రహ్మవస్తు మహిమ జగత్తుగా గోచరిస్తున్నది చాలా చిన్న భాగమే. నక్షత్రమండలాలను, క్షీరపథమును తలచితే ఆ విస్తృతి మరింత పెరుగుతుంది. కాని పరిపూర్ణమైన బ్రహ్మతత్త్వము అగోచరము. కంఠహారం అగోచరంగా ఉన్నట్లే, బ్రహ్మము కనిపించకపోయినా మన ఊహకు పూర్ణముగా లభ్యమవుతుంది.

“సంగీతమపి సాహిత్యం సరస్వత్యాః స్తనద్వయం ।
ఏకమాపాతమధురం అన్యదాలోచనామృతం॥”

అనే సుభాషితంలోని ఉపమానం ఇక్కడ హారరూపంలో గంభీరంగా ప్రయోగించబడింది. విద్యాధిదేవత శారదా స్తనములు సంగీతసాహిత్యములని, ఈ రెండింటిలో సంగీతం ఆపాతమధురం — అందరికీ ఆప్యాయతను కలిగిస్తుంది. ఆ రీతిగా అది అందరికీ కనిపించే హారంలోని రెండు మణుల వంటిది. ఇక సాహిత్యం సంగతి వేరు. అది అందరికీ అందదు; దానిని ఆలోచించి ఆస్వాదించాలి. అది కనిపించని హారాన్ని ఊహించే విధానంవంటిది.

మనిషి ఈ జగత్తును తన ఇంద్రియాల ద్వారా మాత్రమే గ్రహిస్తాడు. కంటికి కనిపించినది, చెవికి వినిపించినది, మనస్సుకు అనుభవమైనది — ఇవే అతని జ్ఞానానికి ఆధారం. కానీ ఈ పరిమితమైన అనుభవాల వెనుక ఒక అపారమైన, అనంతమైన సత్యం దాగి ఉందనే భావన మానవ చింతనను ఎప్పటినుంచో వెంటాడుతోంది. అద్వైత వేదాంతం ఈ రహస్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఎన్నో సున్నితమైన దృష్టాంతాలను ఉపయోగించింది. వాటిలో “పయిటతో కప్పబడిన హారం” అనే దృష్టాంతం అత్యంత హృద్యమైనది, గంభీరమైనది. కంఠసీమలోంచి రెండు మూడు మణులు మాత్రమే కనిపించినా ఆ చిన్న భాగాన్ని చూసి మనం అక్కడ ఒక సంపూర్ణమైన హారం ఉందని గ్రహిస్తాము. ఎందుకంటే కనిపిస్తున్న ఆ భాగం, కనిపించని సంపూర్ణత్వానికి సంకేతం. కనబడినది తక్కువైనా, దాగి ఉన్నది పూర్ణమని మన బుద్ధి అర్థం చేసుకుంటుంది.

ఇదే విధంగా ఈ విశ్వంలో మనకు అనుభవమవుతున్న సత్యం కూడా అపూర్ణ దర్శనమే. మనం ప్రకృతిని చూస్తున్నాము; జీవరాశులను చూస్తున్నాము; ప్రేమను, కరుణను, చైతన్యాన్ని, సౌందర్యాన్ని అనుభవిస్తున్నాము. ఇవన్నీ బ్రహ్మస్వరూప మహిమలో చిన్న చిన్న కిరణాలు మాత్రమే. కానీ ఆ చిన్న వ్యక్తీకరణల వెనుక ఒక అనంతమైన పూర్ణత్వం దాగి ఉన్నదని వేదాంతం చెబుతుంది.

ఉపనిషత్తులు ఈ సత్యాన్ని “పూర్ణమదః పూర్ణమిదం” అనే మహావాక్యంతో ప్రకటించాయి. పరబ్రహ్మం పూర్ణం; దానినుండి వ్యక్తమైన ఈ జగత్తు కూడా పూర్ణత్వమే. కానీ మన అనుభవం మాత్రం పరిమితమైనది. కారణం — మన దృష్టి పరిమితం. సముద్రాన్ని చూసే చీమకు ఒక నీటి బిందువే మహాసముద్రంలా అనిపించినట్టే, మనిషి తన ఇంద్రియ, మానసిక పరిమితుల వల్ల అనంత బ్రహ్మసత్యాన్ని పూర్తిగా గ్రహించలేడు.

అయితే ఈ అపూర్ణ దర్శనం వ్యర్థం కాదు. కనిపిస్తున్న భాగం ద్వారా కనిపించని సంపూర్ణాన్ని ఊహించగల సామర్థ్యం మనిషికి ఉంది. అదే తత్వచింతన. అదే ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణ. ఒక చిన్న పువ్వులో సౌందర్యాన్ని చూసి అనంత సృష్టికర్తను ఊహించడం, ఒక తల్లి ప్రేమలో విశ్వకరుణను దర్శించడం, ఒక సంగీత స్వరంలో నిత్యనాదాన్ని అనుభవించడం — ఇవన్నీ ఆ పూర్ణసత్యం యొక్క చిరు జ్యోత్స్నలు.

వేదాంతం ప్రకారం బ్రహ్మం “అవ్యక్తం”. అంటే అది మన ఇంద్రియాలకు పూర్తిగా గోచరించదు. కానీ అవ్యక్తమని చెప్పి అది అసత్యం కాదు. గర్భంలో దాగి ఉన్న శిశువు కనిపించకపోయినా ఉనికిలో ఉన్నట్టే, విత్తనంలో మహావృక్షం అవ్యక్తంగా ఉన్నట్టే, జగత్తు వెనుక బ్రహ్మసత్యం కూడా అవ్యక్తంగా నిత్యంగా ఉంది. మనం చూస్తున్న విశ్వం ఆ అవ్యక్త బ్రహ్మస్వరూపానికి వ్యక్తరూపం.

మనం అనుభవిస్తున్న ప్రతి పరిమితి, నిజానికి అపరిమితానికి సంకేతం. మన ప్రేమ పరిమితమైనదైనా, ప్రేమించాలనే తపన అనంతం. మన జ్ఞానం చిన్నదైనా, తెలుసుకోవాలనే ఆకాంక్షకు అంతం లేదు. మన జీవితం క్షణికమైనదైనా, శాశ్వతత్వాన్ని కోరుకునే వాంఛ మనలో ఉంది. ఈ అసంతృప్తి, ఈ అనంతాన్వేషణ — ఇవన్నీ మనలో దాగి ఉన్న బ్రహ్మస్మృతులే.

అందుకే శాస్త్రాలు చెబుతాయి — ఈ జగత్తు బ్రహ్మానికి పూర్తి ప్రతిబింబం కాదు; అది సంకేతం మాత్రమే. అద్దంలో కనిపించే సూర్యప్రతిబింబం నిజమైన సూర్యుడి మహిమలో చిన్న భాగం మాత్రమే. అలాగే జగత్తులో మనం అనుభవిస్తున్న సత్యం, ఆనందం, సౌందర్యం, చైతన్యం — ఇవన్నీ బ్రహ్మపూర్ణత్వపు ప్రతిఫలనలు మాత్రమే.

హారం పూర్తిగా కనిపించకపోయినా, కనిపిస్తున్న మణులను తిరస్కరించము. అలాగే అద్వైతం జగత్తును నిరాకరించదు. జగత్తు పరిమితమైనదని చెప్పి దానిని అసత్యంగా పారవేయదు. ఎందుకంటే కనిపిస్తున్న ఈ ప్రపంచమే ఆ అవ్యక్తసత్యానికి ద్వారం. మన అనుభవాల ద్వారానే మనం పరమార్థాన్ని గ్రహించాలి. అందుకే ఆధ్యాత్మిక సాధన అంటే ప్రపంచం నుండి పారిపోవడం కాదు; ప్రపంచంలో దాగి ఉన్న పూర్ణత్వాన్ని దర్శించడం. ప్రతి జీవిలో, ప్రతి ప్రకృతి రూపంలో, ప్రతి ప్రేమలో, ప్రతి జ్ఞానకిరణంలో బ్రహ్మమహిమను గుర్తించడం. కంఠంలో కనిపించిన రెండు మణుల ద్వారా సంపూర్ణ హారాన్ని ఊహించినట్టే, ఈ విశ్వంలోని చిన్న చిన్న వ్యక్తీకరణల ద్వారా అనంత బ్రహ్మసత్యాన్ని అనుభవించడం.

72
కరణ కారక మిశ్రవెల్ల విశ్వపదార్థ |
క్షర దేహవొందు అక్షరసత్త్వవొందు ||
పరిమేయ యంత్రాంశ చేతనాంశవమేయ |
హరవెరడకెరడు తెర – మరుళ మునియ ||

పనులు చేయడానికి సాధనమైనదే కరణము. పనులను చేసేవాడు కారకుడు. సమస్త ప్రపంచమూ కరణ-కారక మిశ్రణమే. అంతఃకరణమైన మనోబుద్ధ్యహంకారాలతో ఇలాంటి పని చేపట్టాలని నిర్ణయించి, బాహ్య కరణములచేత కార్యములను సాధిస్తాము, లేక మరొకరితో చేయిస్తాము.

కరణము సాధనం — కారకుడు సాధకుడు

వైశ్విక దృష్టిలో భగవంతుడు కారకుడు. ఆతని ఈశ్వరశక్తియైనదే కరణము. మన కరణములకు నివాసము దేహము. అది ఎప్పటికైననూ నశించేది (క్షరము). మాయ కూడా నశించేదే. సృష్టికి లయమే అంతిమ అవస్థ. ఈ నశ్యమైన కరణమనే దొకటి, దానికి తోడుగా ఎప్పటికీ నశించని సత్యము (అక్షరము). ఈ రెండింటి మిశ్రమే విశ్వపదార్థము.

వీటిలో యంత్రాంశమైన కరణము మేయము. దాని పరిమాణాన్ని కొలువగలము. చేతనాంశము ఇంద్రియాతీతము. అందుకనే అమేయము. మన దేహమూ, విశ్వమూ కరణకారక సంఘాతములే. కరణాలను నడిపించేది చేతనము. కరణాల స్వరూపాన్ని కనుగొనుట సాధ్యమే కాని, చేతనస్వరూపాన్ని అంతుపట్టలేము.

సత్ అనే ఒకటే వ్యక్తావ్యక్తముగా రెండని భాసిస్తుంది. ఏకమే అనేకములైనట్టు కనబడుతుంది. కనిపించేది పూసంతైనా, అవ్యక్తమైనది అపారమని మన మనస్సుకు బోధపడుతుంది. విశ్వములోని పదార్థాలన్నీ కరణకారక మిశ్రములే. పారమార్థికంగా ఉన్న ఏకమైన సత్యాన్ని, బ్రహ్మమును మరువక, కనిపించే వ్యావహారికమైన అనేకత్వాన్ని విస్మరించక, అనేకములో ఏకమును దర్శిస్తూ సాధకుడు ముందుకు సాగాలి. మూలచేతనము తెలుసుకొనుటకు సాధన చేయాలి. సాధన కరణమనే దేహము లేక సాగునా? ఆ సమన్వయపు జీవనమే పూర్ణత్వానికి మార్గము.

ఈ జగత్తులో మనకు కనిపించే ప్రతి కార్యం వెనుక రెండు ప్రధానాంశాలు దాగి ఉంటాయి — కార్యాన్ని నిర్వహించే కారకత్వశక్తి మరియు ఆ కార్యం జరిగేందుకు ఉపకరించే సాధనం. భారతీయ తత్వశాస్త్రం వీటిని “కర్త” (కారక) మరియు “కరణం” అనే పదాలతో వివరిస్తుంది. ఈ రెండు లేకుండా లోకవ్యవహారం జరగదు. ఒక సంగీతకారుడు వీణను పలికించడానికి సంగీతజ్ఞానం, సంకల్పం, చైతన్యం అవసరం; అదే సమయంలో వీణ అనే ఉపకరణమూ అవసరం. కర్త లేకుంటే వీణ నిశ్శబ్దం; వీణ లేకుంటే సంగీతం వ్యక్తం కాదు. ఈ సంబంధమే జగత్తులోని ప్రతి కార్యానికి మూలసూత్రం.

మనిషి జీవితం కూడా ఇదే నియమానికి లోబడి ఉంది. శరీరం ఒక కరణం — ఒక సాధనం. చేతులు పనిచేస్తాయి, కాళ్లు నడుస్తాయి, కళ్ళు చూస్తాయి, చెవులు వింటాయి, మెదడు స్పందిస్తుంది. ఇవన్నీ కొలవగలిగినవి, పరిశీలించగలిగినవి. వైద్యశాస్త్రం వాటిని అధ్యయనం చేస్తుంది. జీవశాస్త్రం వాటి నిర్మాణాన్ని వివరిస్తుంది. ఇవి “మేయము” — అంటే ప్రమాణాలకు, కొలతలకు, పరిశోధనలకు చిక్కేవి. కానీ ఈ సమస్త యంత్రాంగాన్ని నడిపిస్తున్న అంతర్గత చైతన్యం ఏమిటి? శరీరం అనే యంత్రం పనిచేస్తున్నా, దానిని “నేను” అని అనుభవిస్తున్న ఆ అంతరసాక్షి ఎవరు? ఇదే వేదాంతానికి కేంద్రప్రశ్న.

మనిషి శరీరం ఒక అద్భుతమైన యంత్రం. హృదయం కొట్టుకుంటుంది, శ్వాస జరుగుతుంది, నాడీవ్యవస్థ సంకేతాలను పంపుతుంది, మెదడు ఆలోచనలు ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్రం ఈ ప్రక్రియలలో అనేక రహస్యాలను ఛేదించింది. కానీ ఒక ప్రశ్న మాత్రం ఇంకా మిగిలే ఉంది — “ఈ అనుభూతి ఎవరిది?” ఒక శవానికి కూడా హృదయం ఉంటుంది, మెదడు ఉంటుంది, కళ్ళుంటాయి. కానీ అది చూడదు, అనుభవించదు, స్పందించదు. ఎందుకు? ఎందుకంటే దేహంలో పనిచేసే అంతర్గత జీవచైతన్యం శవంలో ప్రతిఫలించదు. ఇదే “కారకత్వం” యొక్క రహస్యం.

ఉపనిషత్తులు ఈ సత్యాన్ని అత్యంత లోతుగా పరిశీలించాయి. “చక్షుషశ్చక్షుః, శ్రోత్రస్య శ్రోత్రం” అని అవి ప్రకటించాయి — కన్నుకు కన్ను, చెవికి చెవి, మనస్సుకు మనస్సు అయినది ఆత్మ. అంటే ఇంద్రియాలు పనిచేసే వెనుక ఉన్న అసలు చైతన్యకేంద్రం అదే. విద్యుత్తు లేకుండా యంత్రం పనిచేయనట్టే, చైతన్యం లేకుండా శరీరం స్పందించదు.

ఇక్కడ ఒక అత్యంత సూక్ష్మమైన విషయం ఉంది. సాధనం కనిపిస్తుంది; కారకత్వం కనిపించదు. వీణ కనిపిస్తుంది; సంగీతస్ఫూర్తి కనిపించదు. దీపం కనిపిస్తుంది; వెలుగు వెనుక ఉన్న విద్యుత్తు ప్రత్యక్షంగా కనిపించదు. అలాగే శరీరం ప్రత్యక్షం; కానీ జీవసత్త్వం గోచరించదు. వేదాంతం శరీరాన్ని “ఉపాధి”గా చూస్తుంది. ఉపాధి అంటే సాధనం. కత్తి ద్వారా శస్త్రచికిత్స జరుగుతుంది; కానీ కత్తి వైద్యుడు కాదు. అలాగే శరీరం ద్వారా కర్మలు జరుగుతున్నాయి; కానీ శరీరమే కర్త కాదు. అసలు కర్తత్వానుభవం చైతన్యంతోనే సంభవిస్తుంది. అయితే పరమార్థదృష్టిలో ఆత్మ అసలు కర్త కూడా కాదు; అది సాక్షిమాత్రం. కర్తృత్వం మనస్సు–అహంకార స్థాయిలో ఉద్భవిస్తుంది. ఇదే గీతలో “ప్రకృతేః క్రియమాణాని గుణైః కర్మాణి సర్వశః” అనే భావం.

ఈ ప్రపంచంలో ప్రతి కార్యం కర్త–కరణ సంబంధంతోనే జరుగుతుంది. కానీ ఈ ద్వంద్వాల వెనుక ఉన్న పరమసత్యం ఒక్కటే — చైతన్యం. అదే శరీరాన్ని నడిపిస్తుంది, అదే మనస్సులో భావాలను అనుభవిస్తుంది, అదే జగత్తును గ్రహిస్తుంది. శరీరం మేయము — కొలవదగినది. ఆత్మ అమేయము — నిర్వచనాలకు అందనిది. శరీరం మార్పులకు లోబడి ఉంటుంది; ఆత్మ నిత్యము. శరీరం ఉపకరణం.

73
హిందిన వివేకాచారవిందిగప్రకృతవెన- |
లిందిన వివేకాచార ముందిగెంతహువు ? ||
ఎందెందిగుం (సంద) తత్త్వవొందల్తె అద-|
రిందెల్లవను నోడు – మరుళ మునియ ||

పూర్వపు వివేకము, ఆచారాలు అప్పటివి. ఇప్పటికి అవేమీ పనికిరావు అంటే, ప్రస్తుత కాలంలో ఏ వివేకముతో ఏ ఆచారాలను పాటిస్తున్నామో అవి ముందు తరంలో ఏమౌను? అప్పటికది, ఇప్పటికిది అనే వ్యవహారదృష్టి పారమార్థానికి పనికిరాదు. అప్పుడూ ఆహార, వ్యాయామ, ఆరోగ్యాలతో ఉండిపోయారు. ఇప్పుడూ అదేమీ మారదు. సూర్యోదయాస్తమానాలు, ఋతుధర్మాలు మారవు. ఎన్నటికీ మారని తత్త్వమేది అని వివేచన చేయగా, ఆ నిశ్చల తత్త్వము బ్రహ్మమొక్కటే అని బోధపడుతుంది. ఆ బ్రహ్మమునే అన్నిటిలో చూడు అంటుంది శ్రుతి. ఆ ఒక తత్త్వమే చాలు. ఆ తత్త్వదృష్టి మూలకంగా అన్నిటిని చూడవలె. “నిర్మోహత్వే నిశ్చలతత్త్వం, నిశ్చలతత్త్వే జీవన్ముక్తిః” అంటున్నది ఆచార్యవాణి.

మారేది వ్యవహారం — మారనిది పరమార్థం

దేశకాలాలు మారిన కొద్దీ ఆచారవ్యవహారాలు, సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు, విధివిధానాలు మారవచ్చు. తరాలతో పాటు ఆహార, విహార, విచార, వస్త్రభూషణాదులూ మార్పును చెందవచ్చు. గతకాలంనాటి ఆ పద్ధతులు ఇప్పటికి సరిపోవు. ఇప్పటి పద్ధతులు ముందు ముందు మారిపోతున్నదానిని మనం చూస్తున్నాము. ఎప్పటికీ మారనిది ఒక్క తత్త్వమే. ఆ తత్త్వదృష్టిని ఆధారంగా చేసుకొని అన్నిటినీ చూడు. అప్పుడు సహజత్వం పెరిగి సమదృష్టి కలుగుతుంది. “తత్ర కో మోహః కః శోకః ఏకత్వమనుపశ్యతః” — ఆ స్థితిలో శోకమోహాల బాధలేదు.
(మూల కన్నడపద్యంలోని మొదటి రెండు పంక్తులలో ఒక్క లఘువు ఎక్కువై, ఛందస్సు తప్పించి. ఇది పరిష్కరణ దోషం. దానిని మార్చక పద్యాన్ని యథాతథంగా ఇవ్వడమైనది.)

మనిషి సమాజం నిరంతర మార్పులో ఉంది. కాలం, జీవనశైలులు, సాంకేతికత, ఆలోచనా విధానాలు మారుతాయి. ఒక యుగంలో అత్యంత సముచితంగా అనిపించిన వ్యవస్థ, మరొక యుగంలో అనవసరంగా కనిపించవచ్చు. అందుకే ఆధునిక సమాజంలో చాలామంది “ప్రాచీన పద్ధతులు ఈ కాలానికి పనికిరావు” అని అంటారు. వారి వాదనలో కొంత సత్యం కూడా ఉంది. ఎందుకంటే కాలపరిమితి గల సామాజిక నియమాలు, జీవనవిధానాలు, రాజకీయ నిర్మాణాలు, శాస్త్రీయ అవగాహనలు మార్పుకు లోబడవలసిందే. జీవితం ప్రవాహం; అది నిలిచిపోదు. కానీ ఇక్కడ ఒక గంభీరమైన ప్రశ్న తలెత్తుతుంది — “అయితే ఈరోజు మనం అత్యాధునికమని భావిస్తున్న ఆలోచనలు కూడా రేపు పాతబడిపోవా?” అవి కూడా కాలగర్భంలో కలిసిపోవాల్సిందే కదా?

ఈ ప్రశ్న మనలను మరింత లోతైన తత్వచింతన వైపు నడిపిస్తుంది. మార్పులకు లోబడే విషయాలన్నింటి వెనుక, మార్పురాని ఏదైనా సత్యం ఉందా? భారతీయ దర్శనం ఈ ప్రశ్నకు అత్యంత గంభీరమైన సమాధానం ఇచ్చింది. అవును — మార్పులన్నింటి వెనుక ఒక నిత్యమైన తత్త్వం ఉంది. కాలాలు మారినా అది మారదు. సంస్కృతులు రూపాంతరం చెందినా అది నిలుస్తుంది. శాస్త్రాలు విస్తరించినా, తత్వాలు పరిణామం చెందినా, మానవుని అంతరంగంలో నిలిచే ఒక “సనాతన తత్త్వం” ఉంది.

వ్యవసాయాధారిత సమాజానికి అనువైన కొన్ని నియమాలు, పరిశ్రమాధారిత ప్రపంచానికి యథాతథంగా వర్తించకపోవచ్చు. అదే విధంగా ఈరోజు మనం నిర్మిస్తున్న సాంకేతిక నాగరికత కూడా భవిష్యత్తులో మారిపోవచ్చు. కానీ ఈ మార్పులన్నింటిలోనూ ఒక విషయం మాత్రం మారదు — మానవుని అంతరంగ అన్వేషణ. అతను ఎప్పుడూ సత్యాన్ని వెదుకుతూనే ఉంటాడు; శాంతిని కోరుతూనే ఉంటాడు; ప్రేమను అన్వేషిస్తూనే ఉంటాడు; మరణాన్ని అర్థం చేసుకోవాలని ప్రయత్నిస్తూనే ఉంటాడు. ఇవి కాలానికి అతీతమైన ప్రశ్నలు.

కాలంతో మారేవి ఉపరితల రూపాలు మాత్రమే. కానీ వాటి వెనుకనున్న చైతన్యసత్యం మారదు. సముద్రంపై అలలు మారుతుంటాయి; కానీ సముద్రం నిలుస్తుంది. బంగారంతో చేసిన ఆభరణాల రూపాలు మారవచ్చు; కానీ బంగారం తన స్వరూపాన్ని కోల్పోదు. అలాగే నాగరికతలు మారుతాయి, తత్వవ్యాఖ్యానాలు మారుతాయి, మతాచారాలు మారుతాయి; కానీ జీవసత్యం, చైతన్యసత్యం, ధర్మసత్యం నిలుస్తాయి. “ప్రాచీనత” మరియు “సనాతనత” ఒకటే కావు. పాతది అన్నది కాలపరిమితి గలది; సనాతనమైతే కాలాతీతం. ఉదాహరణకు ఒక పురాతన సామాజిక ఆచారం కాలానుగుణంగా మారవచ్చు. కానీ “సత్యం”, “అహింస”, “కరుణ”, “చైతన్యం”, “ఆత్మస్వరూపం” వంటి విలువలు కాలంతో మారవు. అవి మానవజీవితానికి మూలాధారాలు.

ఆధునికత మనిషికి అపారమైన సౌకర్యాలను ఇచ్చింది. విజ్ఞానశాస్త్రం విశ్వ రహస్యాలను విప్పుతోంది. కానీ అదే సమయంలో మానవుడు అంతరంగ అస్థిరతను కూడా అనుభవిస్తున్నాడు. భౌతికాభివృద్ధి పెరిగిన కొద్దీ, ఒంటరితనం, ఆందోళన, అర్థహీనత భావాలు కూడా పెరుగుతున్నాయి. ఎందుకు? ఎందుకంటే బాహ్య ప్రగతి మాత్రమే సరిపోదు; అంతరంగానికి ఆధారం కావాలి. ఆ ఆధారమే శాశ్వతతత్త్వం.

ఈ తత్త్వాన్ని ఆధారం చేసుకొని జీవితాన్ని చూడమని భారతీయ దర్శనం చెబుతుంది. అప్పుడు మార్పులకు భయపడవలసిన అవసరం లేదు. కాలం మారుతుంది; కానీ సత్యం నిలుస్తుంది. శరీరం మారుతుంది; కానీ చైతన్యం నిలుస్తుంది. భావాలు మారుతాయి; కానీ సాక్షి నిలుస్తాడు. నాగరికతలు వస్తాయి, పోతాయి; కానీ ధర్మసూత్రం నిలుస్తుంది.

ఇదే కారణంగా మహర్షులు “ధర్మం”ను కేవలం సామాజిక నియమంగా కాక, విశ్వనియమంగా చూశారు. అగ్ని వేడి ఇవ్వడం ఎలా దాని ధర్మమో, చైతన్యం ప్రకాశించడం కూడా అలాగే దాని ధర్మం. ఈ ధర్మం కాలానికి అతీతం. మనిషి దానిని గుర్తించినప్పుడు, అతని దృష్టి విస్తరిస్తుంది. అతడు పాతదానిని మూఢంగా ఆరాధించడు; కొత్తదానిని అహంకారంతో స్వీకరించడు. రెండింటినీ తత్త్వదృష్టితో పరిశీలిస్తాడు.

అందువల్ల అసలు ప్రశ్న “పాతది సరైందా? కొత్తది సరైందా?” అనేది కాదు. “ఏది శాశ్వతసత్యానికి దగ్గరగా ఉన్నది?” అనేదే ముఖ్యమైనది. కాలంతో మారేవాటిని మారనివ్వాలి; కానీ కాలానికి అతీతమైన సత్యాన్ని మరవకూడదు. అలలు ఎప్పటికప్పుడు మారుతున్నప్పటికీ, సముద్రాన్ని గుర్తుంచుకోవాలి. రూపాలు మారుతున్నప్పటికీ, మూలస్వరూపాన్ని మరవకూడదు. ఇదే సనాతన దృష్టి. ఇదే మనిషిని కాలప్రవాహంలో స్థిరంగా నిలబెట్టే ఆధ్యాత్మిక ఆధారం.

74
నిత్య మంగళవిరలి నిత్య సంతసవిరలి |
నిత్యవెదెయిరలి తాళలికె – తళ్ళలికె ||
సత్య నినగంతరాత్మజ్యోతి బెళగిరలి |
సత్య జయ ధర్మ జయ – మరుళ మునియ ||

ఆ పరమసత్యాన్నే చింతిస్తూ, అన్నిటియందు దానినే చూస్తూ, అందులో ఉంటూ అన్నిటినీ చూస్తూ ఉండేది ఎలా సాధ్యము అన్న ప్రశ్నకు కవి ఇక్కడ సమాధానమిస్తున్నాడు. నిత్యమూ శుభమగుగాక, నిత్యమూ సంతోషముండుగాక. లోకభారాన్ని తాళుకొనడానికి మరియు అనగత్యాన్ని పక్కకు నెట్టడానికి హృదయంలో ధైర్యోత్సాహాలు ఉండాలి. తనవంతు జీవితకార్యాలను చేయు సందర్భాలలో శుభ-సంతోషములను విడువని సహనమూ, వైరుధ్యాలను తాళుకొనే ఓర్పునూ సాధించవలె. పురుషప్రయత్నముతో అడ్డంకులను త్రోసివేయవలె. దీనికి తోడుగా నిలిచే వెలుగే సత్యం. సత్యమే నీకు అంతరంగజ్యోతి. ఆ వెలుగు ఎప్పుడూ ప్రకాశిస్తూ ఉండనీ. సత్యం జయిస్తే ధర్మం జయించినట్లే.

సత్యజ్యోతిలో జీవనయానం

మనిషి ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో అడుగుపెట్టినప్పుడు అతని ముందుకు వచ్చే అత్యంత సహజమైన ప్రశ్న ఇదే — “పరమసత్యాన్ని ఎప్పుడూ చింతిస్తూ, అన్నిటిలో దానినే చూస్తూ, లోకవ్యవహారాల నడుమ జీవించడం ఎలా సాధ్యం?” ఎందుకంటే సాధారణంగా మనకు ఆధ్యాత్మికత అంటే జీవనభారం నుండి దూరంగా వెళ్లడం, ప్రపంచాన్ని నిరాకరించడం అన్న భావన కలుగుతుంది. కానీ పరమసత్యాన్ని తెలుసుకోవడం అంటే ప్రపంచాన్ని వదిలేయడం కాదు; ప్రపంచమంతటిలో ఆ సత్యాన్ని దర్శించడం. జీవితం నుండి పారిపోవడం కాదు; జీవితాన్నే సత్యజ్యోతితో ప్రకాశింపజేయడం.

జీవితం అనేది ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు. సుఖదుఃఖాలు, విజయాపజయాలు, అనుకూలత–ప్రతికూలతలు, ఆశ–నిరాశలు — ఇవన్నీ ప్రవాహంలా మారుతూ ఉంటాయి. ఈ మార్పుల మధ్య మనస్సు స్థిరంగా ఉండటం చాలా కష్టం. అందుకే కవి “నిత్యమూ శుభమగుగాక, నిత్యమూ సంతోషముండుగాక” అని కోరుతున్నాడు. ఇది బాహ్య పరిస్థితులు ఎప్పుడూ మనకు అనుకూలంగా ఉండాలని కోరుకోవడం కాదు; అంతరంగంలో శుభదృష్టి, ధైర్యం, ప్రశాంతత నిలవాలని సూచన.

లోకభారాన్ని మోయడం సులభం కాదు. ప్రతి మనిషి తన జీవితంలో అనేక బాధ్యతలను మోస్తున్నాడు — కుటుంబం, సమాజం, ఉపాధి, ఆరోగ్యం, సంబంధాలు, ఆశలు, నిరాశలు. ఈ భారాల వల్ల చాలాసార్లు మనస్సు అలసిపోతుంది. కొన్ని సందర్భాలలో నిస్సహాయత, నిరాశ మనిషిని చుట్టుముడతాయి. ఆధ్యాత్మికత మనిషిని బలహీనుడిగా కాక, అంతరంగబలంతో నిండినవాడిగా ఉండమని ఉపదేశిస్తుంది. ఎందుకంటే అతని లోపల ఉన్న చైతన్యం పరిమితమైనది కాదు; అది పరమసత్యానికి ప్రతిబింబం. అందుకే హృదయంలో ధైర్యోత్సాహాలు అవసరం. ఇవి కేవలం మానసిక ప్రేరణలు కాదు; ఆధ్యాత్మిక శక్తులు. ఒక విత్తనం భూమిని చీల్చుకొని పైకి రావడానికి ఎంత అంతర్గత శక్తి అవసరమో, మనిషి కూడా జీవిత అడ్డంకులను అధిగమించడానికి అంతర్గత దీప్తిని పెంపొందించుకోవాలి. ఈ శక్తి లేకపోతే ప్రతికూలతలు అతన్ని విరగదీస్తాయి. కానీ సత్యంలో నిలిచినవాడికి ప్రతిబంధకాలు కూడా సాధనమార్గమవుతాయి.

“సత్యం” అంటే కేవలం అబద్ధం చెప్పకపోవడం మాత్రమే కాదు. సత్యం అంటే జీవితం యొక్క మూలస్వరూపం. మనిషి తనలోని నిత్యచైతన్యాన్ని, ధర్మాన్ని, అంతరంగ పవిత్రతను అనుసరించి జీవించడం. మనస్సు, వాక్కు, కర్మ — ఇవన్నీ సమన్వయంతో ఉండడం. సత్యంలో నిలబడినవాడికి అంతరంగంలో ఒక వెలుగు ఉద్భవిస్తుంది. అదే “అంతరంగజ్యోతి”.

ఈ అంతరంగజ్యోతి లేకుండా జీవితం చీకటిగా మారుతుంది. బయట ప్రపంచం ఎంత ప్రకాశవంతంగా ఉన్నా, మనసులో సత్యదీపం వెలగకపోతే జీవితం దిశారహితమవుతుంది. అందుకే ఉపనిషత్తులు “తమసో మా జ్యోతిర్గమయ” అని ప్రార్థించాయి — చీకటి నుండి వెలుగులోకి నడిపించుము. ఈ వెలుగు బయట నుంచి రాదు; అది మన అంతరంగంలోని సత్యస్వరూపం నుండి ప్రస్ఫుటమవుతుంది.

అయితే ఈ సత్యంలో నిలవడం అనేది కేవలం ధ్యానంలో కూర్చోవడం కాదు. కుటుంబంలో, కార్యక్షేత్రంలో, సమాజంలో, కష్టాలలో, విభేదాలలో — ప్రతి సందర్భంలో శుభదృష్టిని కోల్పోకపోవడం నిజమైన సాధన. సుఖంలో ఉప్పొంగక, దుఃఖంలో కుంగిపోక, సమత్వంతో నిలబడటం. గీతలో శ్రీకృష్ణుడు దీనినే “స్థితప్రజ్ఞత”గా వివరించాడు.

వైరుధ్యాలను తాళుకోవడం కూడా ఆధ్యాత్మిక పరిపక్వతలో భాగమే. ప్రపంచం ఎప్పుడూ మన ఆలోచనల ప్రకారం నడవదు. మనుషులు విభిన్నంగా ఆలోచిస్తారు, పరిస్థితులు విరుద్ధంగా ఉంటాయి, అన్యాయం కూడా ఎదురవుతుంది. ఈ వైరుధ్యాలను చూసి ద్వేషంతో మండిపోవడం సులభం; కానీ ఓర్పుతో నిలబడి, ధర్మబద్ధంగా స్పందించడం కష్టం. ఈ కష్టమైన మార్గాన్నే జ్ఞానులు ఎంచుకున్నారు. ఎందుకంటే వారికి తెలుసు — సత్యం తాత్కాలిక విజయాల కంటే గొప్పది.

ఇక్కడ పురుషప్రయత్నానికి కూడా ప్రాధాన్యం ఉంది. అద్వైతం విధివాదం కాదు. “సత్యం ఉంది కాబట్టి ఏమీ చేయనవసరం లేదు” అని అది చెప్పదు. జీవితం ఒక యుద్ధరంగం కూడా. అజ్ఞానం, భయం, అలసత్వం, అన్యాయం, నిరాశ — ఇవన్నీ అడ్డంకులుగా నిలుస్తాయి. వాటిని అధిగమించడానికి ప్రయత్నం, ధైర్యం మరియు కర్తవ్యనిష్ఠ అవసరం. గీతలో “ఉత్తిష్ఠ” అని శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని ప్రేరేపించినది ఇదే కారణంతో.

కానీ ఈ ప్రయత్నం అహంకారంతో కాక, సత్యాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఉండాలి. ఎందుకంటే మనిషి ప్రయత్నానికి నిలకడనిచ్చేది అంతరంగసత్యమే. అది లేకపోతే ప్రయత్నం స్వార్థంతో అలసిపోయి విరుగుతుంది. “సత్యమేవ జయతే” అనే భారతీయ వాక్యం కేవలం నైతిక సూక్తి కాదు; అది విశ్వనియమం. అసత్యం కొంతకాలం మెరుస్తుంది; కానీ నిలవదు. ధర్మం కొన్నిసార్లు ఓడిపోయినట్టనిపిస్తుంది; కానీ అంతిమంగా గెలిచేది అదే. ఎందుకంటే ధర్మం విశ్వసమతుల్యతతో ముడిపడి ఉంది. అందువల్ల పరమసత్యాన్ని చింతిస్తూ జీవించడం అంటే ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు; ప్రతి క్షణాన్ని సత్యజ్యోతితో నింపడం. శుభదృష్టిని నిలబెట్టుకోవడం. కష్టాలను ఎదుర్కొనే ధైర్యాన్ని పెంపొందించుకోవడం. వైరుధ్యాల మధ్య సమత్వంతో నిలబడటం. కర్తవ్యాన్ని యోగంగా మార్చుకోవడం. అంతరంగంలో సత్యదీపాన్ని వెలిగించి, దాని వెలుగులో జీవితం మొత్తం చూడడం.

75
జయద ఫల నిజది నిన్నొళగె హొరగేనల్ల |
నియమదిం పాలిసిద సత్య ధర్మగళిం ||
లయవాగె మమతెయాత్మం బలియె సర్వత-|
న్మయతెయనుభవవె జయ – మరుళ మునియ ||

సత్యమనే జ్యోతి ఎదలో వెలిగి, ప్రతిక్షణాన్నీ సత్యజ్యోతి నింపి, ఆ శక్తితో కర్తవ్యాన్ని యోగంగా మార్చుకొన్నప్పుడు మనిషి విజయవంతుడౌతాడు. అదేదో బయటినుండి ప్రాప్తమయ్యే ఫలం కాదు. అది వాస్తవంగా ఉన్నది నీలోనే. ధర్మమార్గంలో సత్యాన్ని విడువక సాగితే లభించేది జయఫలము. సత్యధర్మాలను నియమం తప్పక పాటిస్తూ సాగితే, నాది నావాళ్లు అనే మమత లయమై, ఆత్మశక్తి దృఢంకాగా, అందరిలో అన్నిటిలో తల్లీనమై నీకు అనుభవానికి (కుదుపు) వచ్చే ’సర్వతన్మయత్వమే’ జయము.

సర్వతన్మయత్వమే నిజమైన విజయం

“విజయం” అనే పదానికి ఎన్నో అర్థాలు ఉన్నాయి. కొందరికి అది సంపద, కొందరికి అధికారము, మరికొందరికి ఖ్యాతి, ఇంకొందరికి సాధన. కానీ ఈ విజయాలన్నీ కాలానుగుణంగా మారిపోతాయి. ఈరోజు గెలుపుగా అనిపించినది రేపు శూన్యంగా అనిపించవచ్చు. ఎందుకంటే బాహ్య విజయాలు పరిస్థితులపై ఆధారపడినవి. ఆధ్యాత్మిక దృష్టి మరో విధమైన విజయాన్ని సూచిస్తుంది — అది అంతరంగ జయం. ఆ జయం మనిషి తనలోని సత్యజ్యోతిని వెలిగించి, జీవితం మొత్తాన్ని ఆ వెలుగుతో నింపుకున్నప్పుడు కలుగుతుంది. ఇదే నిజమైన “జయఫలం”.

ఉపనిషత్తులు “సత్యం జ్ఞానం అనంతం బ్రహ్మ” అని చెప్పినప్పుడు, సత్యాన్ని పరమస్వరూపంతో ఏకీభవింపజేశాయి. అంటే సత్యం అనేది బయట ఎక్కడో ఉండే ఒక సిద్ధాంతం కాదు; అది మన అంతరంగంలో వెలిగే చైతన్యజ్యోతి. ఈ జ్యోతి వెలిగినప్పుడు జీవితం మారుతుంది. సాధారణ కర్తవ్యమూ యోగమవుతుంది. ఎందుకంటే కార్యం కేవలం స్వార్థసాధనంగా కాక, ధర్మప్రకటనగా మారుతుంది. గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “యోగః కర్మసు కౌశలం” అని చెప్పినదీ ఇదే భావం. కర్మను యోగంగా మార్చేది బాహ్యచర్య కాదు; అంతరంగ దృష్టి. అదే కార్యం అహంకారంతో చేస్తే బంధం; సత్యబోధతో చేస్తే విముక్తి.

మనిషి సాధారణంగా సంతోషం, శాంతి, విజయాన్ని బాహ్యప్రపంచంలో వెతుకుతాడు. కానీ మనం వెదుకుతున్నది మనలోనే ఉంది. అగ్ని దాగి ఉన్న కట్టెలను రుద్దితే మంట బయలుదేరినట్టే, మన అంతరంగంలో దాగి ఉన్న ఆత్మశక్తి కూడా సాధనతో వెలుగులోకి వస్తుంది. ఈ శక్తి మనిషిని భయాలనుండి, మమకారాలనుండి, అజ్ఞానంనుండి విముక్తి చేస్తుంది. ధర్మమార్గంలో సత్యాన్ని విడువక సాగడం సులభం కాదు. ఎందుకంటే ప్రపంచం చాలాసార్లు అసత్యానికి తాత్కాలిక విజయాన్ని ఇస్తుంది. మోసం త్వరగా ఫలితమిచ్చినట్టనిపిస్తుంది. అహంకారం బలంగా, స్వార్థం విజయమార్గంలా అనిపిస్తుంది. కానీ ఇవన్నీ తాత్కాలిక ఉద్రేకాలు మాత్రమే. నిలిచేది సత్యమే. అందుకే మన ఋషులు “సత్యమేవ జయతే” అని ప్రకటించారు. ఎందుకంటే అది విశ్వనియమంతో ఏకమై ఉంది.

సత్యధర్మాలను నిరంతరం పాటిస్తూ జీవించినప్పుడు మనిషిలో ఒక అంతర్గత పరివర్తన ప్రారంభమవుతుంది. జీవితం కేవలం వ్యక్తిగత పోరాటం కాదు; అది విశ్వప్రవాహంలో భాగమని గ్రహించినప్పుడు, “నాది”, “నావాళ్లు”, “నా లాభం”, “నా గెలుపు” అనే సంకుచిత భావాలు క్రమంగా కరిగిపోతాయి. ఇదే “మమతా లయం”. ఇది సంబంధాలను విడిచిపెట్టడం కాదు; వాటిని విశాలమైన దృష్టితో చూడడం. తల్లి తన బిడ్డను ప్రేమించడంలో స్వార్థం తగ్గి, ఆ ప్రేమ విశ్వకరుణగా విస్తరించినట్టే, జ్ఞాని తన కుటుంబాన్ని మాత్రమే కాదు, సమస్త జీవరాశులను తనలో భాగంగా భావిస్తాడు. ఈ అనుభవమే ఆత్మశక్తిని దృఢపరుస్తుంది.

ఆత్మశక్తి అంటే శారీరకబలం కాదు; మానసిక మొండితనం కూడా కాదు. అది అంతరంగ ఏకత్వానుభూతి. “నేను ఒంటరివాడిని కాదు; విశ్వచైతన్యంతో అనుసంధానమైన వాడిని” అనే అనుభవం. ఈ అనుభవం కలిగినప్పుడు మనిషి భయాన్ని అధిగమిస్తాడు. ఎందుకంటే అతని ఉనికి వ్యక్తిగత పరిమితుల్లో బంధింపబడదు. అప్పుడు ఒక మహత్తరమైన అనుభూతి కలుగుతుంది — అదే “సర్వతన్మయత్వం”. అంటే అన్నిటిలోనూ తనను తాను చూడడం, తనలో అన్నిటినీ అనుభవించడం. ఉపనిషత్తులు “యః పశ్యతి సర్వాణి భూతాని ఆత్మన్యేవానుపశ్యతి” అని చెప్పినది ఇదే. ప్రతి జీవిలోనూ అదే ఆత్మను దర్శించినవాడికి ద్వేషం, భయం మరియు శోకం ఉండవు. ఈ స్థితినే అసలు జయం అంటారు. ఎందుకంటే ఇక్కడ గెలుపు మరొకరిపై కాదు; అజ్ఞానంపై. ఇక్కడ జయము సంపదలపై కాదు; స్వార్థంపై. ఇక్కడ విజయం కాలంతో నశించదు; అది చైతన్యవిస్తారంగా నిలుస్తుంది.

ప్రపంచవిజయాలు మనిషిని బయట పెద్దవాడిని చేయవచ్చు; కానీ సత్యజ్యోతి మాత్రమే అతన్ని లోపల విశాలుడిని చేస్తుంది. ధర్మబద్ధమైన జీవితం మాత్రమే అతన్ని నిలకడగలవాడిని చేస్తుంది. కర్తవ్యాన్ని యోగంగా మార్చుకున్నవాడికి ప్రతి కార్యం పూజగా మారుతుంది. ప్రతి క్షణం సత్యజ్యోతితో నిండుతుంది. ప్రతి జీవి తనతో అనుసంధానమైనవాడిగా అనిపిస్తాడు. అందువల్ల నిజమైన జయము బాహ్యఫలితాలలో లేదు. అది ఆత్మలోని సత్యదీపం వెలిగినప్పుడు కలిగే విస్తారానుభూతి. మమత కరిగి, ధర్మం స్థిరపడి, సత్యం ప్రకాశించి, ఆత్మశక్తి దృఢపడినప్పుడు మనిషి సర్వతన్మయత్వాన్ని అనుభవిస్తాడు. అదే పరమజయం. అదే జీవితం యొక్క అంతిమ సాధన.

76
బరగాలదవసరది దొరెతన్నవుండొడెయు-|
మరసుతిహెయల్తె నీ మేలుణిస నెనెదు ||
అరివిగెటుగిద మతవనేణియాగిసుతేరి |
పరమ సత్యవనడరొ – మరుళ మునియ ||

కరువు సందర్భంలో ఆకలిబాధతో అలమటిస్తున్నప్పుడు, అప్పుడేది దొరికినదో దానిని తిని క్షుధ్బాధను తీర్చుకొన్ననూ, అంతకంటే మేలైన, రుచియైన భోజనాన్ని వెనుకెప్పుడో తిని సంతోషించిన సందర్భం జ్ఞాపకానికి వస్తుంది. అప్పుడు మనస్సు, “అయ్యో, అది గతవైభవం; ఇప్పుడు చిక్కిన గంజితో పొట్ట నింపుకొని తృప్తిపడుతున్నాను, సరే” అంటుంది.

గంజిలో తృప్తి — జ్ఞాపకంలో వైభవం

అప్పుడెప్పుడో ఆరగించిన ఒక మంచి భోజనమూ, పిండివంటలో రసపాకమూ ఎంత రుచికరంగా ఉండెనో, అంతకూ మించిన రుచికరమైన భోజనపదార్థాలు ఉండవచ్చును కదా అంటూ, మనం నెమరువేసుకోవటం లేదా! అదే రీతిగా పరమసత్యాన్ని ఒక పట్టుతో తెలుసుకొనే జ్ఞానం మనకు లేకపోయినా, మన బుద్ధికి అందినదాన్ని, మనకు సంప్రదాయం అందించిన శ్రుతివిచారాన్ని నిచ్చెనగా చేసుకొని, శమదమాది సాధనతో కర్మయోగాన్ని అనుసరిస్తూ పైపైకి సాగుతూ పరమార్థాన్ని అందుకోవాలి.

మనిషి జీవితంలో ఒక విశేషమైన అంతరంగ అనుభవం ఎప్పుడూ కనిపిస్తుంది. కష్టకాలంలో, ఆకలితో అలమటిస్తున్నప్పుడు కూడా, గతంలో ఎప్పుడో అనుభవించిన సుస్వాద భోజనం జ్ఞాపకానికి వస్తుంది. అప్పుడతడు ప్రస్తుతం దొరికిన గంజితో పొట్ట నింపుకుంటున్నా, “దీనికంటే మేలైన రుచి కూడా ఉంది” అని గుర్తుంచుకుంటాము. ఈ సాధారణ అనుభవంలోనే ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సత్యం దాగి ఉంది. మనిషి పరిమిత అనుభవాలలో జీవిస్తున్నప్పటికీ, అతని అంతరంగంలో ఎప్పుడూ ఉన్నతమైన, సంపూర్ణమైన ఆనందం కోసం ఒక తపన ఉంటుంది. అదే పరమసత్యపు స్మృతి.

ప్రపంచంలోని సుఖాలు తాత్కాలికమైనవి. అయినప్పటికీ వాటిలో కనిపించే ఆనందపు చిరుకిరణాలు, పరమానందస్వరూపమైన బ్రహ్మానికి సంకేతాలు. “సుఖమాత్యంతికం యత్తద్ బుద్ధిగ్రాహ్యం అతీంద్రియమ్” — గీతా(6.21) -ఇంద్రియసుఖం కన్నా బుద్ధికి గోచరమయ్యే, అతీంద్రియమైన పరమసుఖం ఉందని గీత చెప్పుతుంది. ఒక చిన్న రుచిని ఆస్వాదించినవాడు మరింత మాధుర్యాన్ని ఊహించగలిగినట్లే, జీవుడు కూడా ప్రపంచంలో అనుభవించే ప్రేమ, శాంతి, సౌందర్యాల ద్వారా పరమసత్యాన్ని ఊహించగలడు. కానీ ఆ సత్యం బుద్ధికి పూర్తిగా చిక్కదు. ఉపనిషత్తులు “యతో వాచో నివర్తంతే” అని చెప్పినట్లుగా, అది వాక్కూ మనస్సూ పూర్తిగా చేరలేని స్థితి.

అయితే మనిషి ఆ సత్యాన్ని పూర్తిగా తెలియదని వదిలేయకూడదు. అందుకే భారతీయ సంప్రదాయం శ్రుతి, గురుపరంపర, తత్త్వవిచారాలను మార్గదర్శకాలుగా స్వీకరించింది. పర్వతశిఖరాన్ని నేరుగా చూడలేనివాడు, ముందుగా ఏర్పడిన దారిని అనుసరించి పైకి ఎక్కినట్లే, సాధకుడు కూడా శ్రుతివాక్యాలను నిచ్చెనగా చేసుకొని క్రమంగా పరమార్థసత్యం వైపు ప్రయాణించాలి. ఈ యాత్రలో శమదమాదిసాధనకు ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది. శమం అంటే మనస్సు ప్రశాంతత; దమం అంటే ఇంద్రియనిగ్రహం. చంచలమైన మనస్సులో సత్యం ప్రతిఫలించదు. అలలతో కదులుతున్న నీటిలో చంద్రబింబం స్పష్టంగా కనిపించనట్లే, అశాంతమైన మనస్సులో బ్రహ్మజ్ఞానం నిలవదు. అందుకే సాధన అనేది ప్రపంచాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు; మనస్సును శుద్ధి చేసుకోవడం.

ఆధ్యాత్మికజీవితం ఒక నిచ్చెన ఎక్కినట్లే. ప్రతి మెట్టు ఒక అవగాహన. మొదట ప్రపంచసత్యం, తర్వాత ధర్మసత్యం, ఆపై చైతన్యసత్యం, చివరకు బ్రహ్మసత్యం. ఈ ప్రయాణంలో తొందరపాటు అవసరం లేదు; కానీ నిరంతర సాధన అవసరం. మనిషి తన పరిమిత అనుభవాలలోనే పరమసత్యపు సంకేతాలను గుర్తిస్తూ ముందుకు సాగాలి. చివరికి అతడు గ్రహించేది ఏమిటంటే — తాను వెతికిన పరమానందం బయట ఎక్కడో లేదని; అది తనలోనే నిత్యంగా ఉన్నదని. ప్రపంచంలోని అన్ని రుచులు, సుఖాలు, అనుభవాలు ఆ పరమానందానికి కేవలం చిన్న ప్రతిబింబాలేనని తెలుసుకుంటాడు. ఈ భావాన్నే ఛాందోగ్యం “యో వై భూమా తత్ సుఖమ్ । నాల్పే సుఖమస్తి ।” (7.23)- అనంతమే నిజమైన సుఖం. అల్పంలో సుఖం లేదు అంటున్నది.

77
నృత్య లీలెయ తోర్ప సత్త్వవదు సౌందర్య |
నిత్య నిశ్చలమిర్ప సత్త్వవదు సత్య ||
సత్య సౌందర్యగళ్ బ్రహ్మమాయెగళొడలు |
ప్రత్యేకమవరిరరొ – మరుళ మునియ ||

దృశ్యమైన నృత్యం వివిధ భావ భంగిమల చలనశీలమైన కళ. నర్తకియొక్క అభినయం వెనుకనున్న నాట్యశాస్త్ర పరిజ్ఞానం అచలమైన సత్యం. (చూడుము : నృత్యమే బ్రహ్మనటరాజునిది జగమంత – 850 మంకుతిమ్మని మిణుకు భాగం 1) విశ్వచైతన్య శక్తి ఒకటే, అదే సత్త్వము. ఆ అచలమైన సత్త్వమే సగుణరూపంలో చలనశీలమైన విశ్వమై సౌందర్యరూపాన్ని ధరించించి. అచల నాట్యశాస్త్రజ్ఞానమే చలిత నృత్యలీలా భంగిమలైనట్టు. ఉన్నది సత్యమనే బంగారము – కనిపించేది సుందరమైన కంఠహారము. ఆ రెండూ ప్రత్యంక కావు. ప్రవహించే నదిలోని నీరు చలితమైనది. సరస్సులలోని జలము నిశ్చలమైనది. జలము ఒక్కటే గనుక రెంటీకీ తేడా లేదు. ఆ విధంగ, సత్యము బ్రహ్మశరీము, సౌందర్యము మాయయొక్క శరీరము. అవిరెండూ ఎప్పుడూ జతలో కలిసే ఉంటాయి. సత్యమంటే ఉనికి, నిజంగా ఉన్నది, దేని ఆధారంగ మిగిలనవన్నీ ఉన్నాయో అది, ఎప్పటికీ మారకుండా ఉన్న పరమాత్మ. అనగా బ్రహ్మవస్తువు. సత్యమూ సౌందర్యము అభిన్నమేగాని ప్రత్యేకములు కావు.

అచల సత్త్వం — చలిత విశ్వం

పాశ్చాత్య తాత్వికులూ సౌందర్యంలో దైవత్వాన్ని అంగీకరిస్తారు. సౌందర్యమే సత్యము, సత్యమే సౌందర్యము (‘Beauty is truth, truth beauty,—that is all Ye know on earth, and all ye need to know.’ – కీట్స్ కవి). బాహ్యంగా కనిపించే విశ్వసౌందర్యానికి కారణము అంతరంగోలో ఉన్న సత్యచైతనము. అదే ఇది; ఇదే అది. ఉన్నదొకటో – ’జీవో బ్రహ్మ నాపరః’

John Keats చెప్పిన “Beauty is truth, truth beauty” అనే వాక్యం ఎంతో లోతైన తాత్త్విక భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ఇది ఆయన రచించిన Ode to a Grecian Urn కవితలో చివరగా వచ్చే ప్రసిద్ధ పంక్తి. “సత్యమే సౌందర్యం; సౌందర్యమే సత్యం.” ఈ “సౌందర్యం” కేవలం రూపలావణ్యం కాదు. కేవలం వాస్తవ సమాచారం కాదు. అది మనస్సును శాంతింపజేసేది, హృదయాన్ని పరిపూర్ణంగా తాకేది, నిత్యమైన ఆనందాన్ని కలిగించేది — అదే నిజమైన సౌందర్యం. అలాంటి సౌందర్యం అసత్యంలో ఉండదు; అది సత్యంలోనే ఉంటుంది. కాలాంతరాల్లో మారిపోని, లోతుగా అనుభూతి చెందగల, మనసును మలిచే పరమార్థమది. ఆ సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు మనకు అది అందమైనదిగా అనిపిస్తుంది. ప్రకృతిలోని నిర్మలత్వం, నిస్వార్థ ప్రేమ, కరుణ, సంగీతంలోని పరమ మాధుర్యం, ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి — ఇవన్నీ మనకు “అందంగా” అనిపించడమే కాక “నిజమైనవి” కూడా అనిపిస్తాయి. సత్యం మరియు సౌందర్యం వేర్వేరు కావు. అవి ఒకే పరమసత్త్వం యొక్క రెండు ప్రకాశాలు. ఉపనిషత్తులు “సత్యం జ్ఞానం అనంతం బ్రహ్మ” అని బ్రహ్మస్వరూపాన్ని నిర్వచించినప్పుడు, ఆ సత్యం కేవలం నిర్జీవ తత్త్వం కాదని, అది చైతన్యమూ, ఆనందమూ, సౌందర్యమూ కలిగిన పరిపూర్ణస్వరూపమని సూచించాయి.

ఈ జగత్తులో కనిపించే ప్రతి రూపం — పుష్పపు వర్ణం, సంగీతపు స్వరం, సూర్యోదయపు కాంతి, గంగప్రవాహం, మానవహృదయంలోని ప్రేమ, తల్లి కరుణ, శిశువు నవ్వు — ఇవన్నీ బ్రహ్మశక్తి యొక్క నృత్యలీలలు. సత్త్వమే ప్రకృతిగా విస్తరించి, నామరూపాలతో తనను తాను వ్యక్తపరుచుకుంటోంది. అందుకే ఉపనిషత్తు “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” అని ప్రకటించింది. ఈ సమస్త విశ్వం బ్రహ్మస్వరూపమే. జీవమూ అదే, జడమూ అదే, కాంతియూ అదే, చీకటియూ అదే.

కానీ ఈ చలిత విశ్వరూపం వెనుక ఒక నిశ్చలసత్యం ఉంది. అలలు ఎన్ని ఉప్పొంగినా సముద్రగర్భం ప్రశాంతంగా ఉన్నట్లే, ప్రకృతి యొక్క నిరంతర నాట్యం వెనుక బ్రహ్మస్వరూపం నిశ్చలంగా నిలిచి ఉంది. ఉపనిషత్తులు దీనినే “తదేజతి తన్నైజతి” అని వర్ణించాయి — “అది కదులుతుంది; అదే కదలదు.” ప్రకృతి మారుతుంది, రూపాలు పుడతాయి, నశిస్తాయి; కానీ వాటి ఆధారమైన సత్త్వం మారదు.

సత్యం మరియు సౌందర్యం ఎప్పుడూ విడిగా ఉండవు. నిజమైన సౌందర్యం సత్యం నుండే పుడుతుంది. పుష్పం సువాసన లేక అసంపూర్ణమైనట్లే, సత్యం సౌందర్యరహితంగా ఉండదు. అందుకే భారతీయ దర్శనం బ్రహ్మాన్ని “సత్–చిత్–ఆనంద” స్వరూపంగా చూచింది. “సత్” — నిత్యసత్యం; “చిత్” — చైతన్యప్రకాశం; “ఆనంద” — పరిపూర్ణ సౌందర్యానుభూతి. ఈ మూడు వేర్వేరు కాదు; ఒకే పరబ్రహ్మస్వరూపం యొక్క త్రిముఖ ప్రకాశాలు.

ప్రపంచంలో మనకు కనిపించే సౌందర్యం తాత్కాలికమైనదే అయినప్పటికీ, అది శాశ్వత సౌందర్యానికి సంకేతం. ఒక సంగీతస్వరాన్ని విని మన హృదయం ఎందుకు కదిలిపోతుంది? ఒక చంద్రోదయాన్ని చూసి ఎందుకు మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది? ఆ క్షణాలలో మన అంతరంగం పరమసత్యపు స్పర్శను పొందుతుంది. అందుకే ఉపనిషత్తులు “రసో వై సః” అని బ్రహ్మాన్ని “రసస్వరూపం”గా పేర్కొన్నాయి. సౌందర్యానుభూతి అనేది ఆ పరమరసానికి చిరుకిరణం.

మాయ కూడా ఇక్కడ శత్రువు కాదు; అది బ్రహ్మస్వరూపం యొక్క వ్యక్తీకరణశక్తి. అదే సత్యాన్ని అనేక రూపాలలో దర్శింపజేస్తుంది. ఒక తెల్లని సూర్యకాంతి ఇంద్రధనుస్సులో ఏడు రంగులుగా విభజింపబడినట్లే, బ్రహ్మసత్యం ప్రకృతిలో అనేక వర్ణాలు, స్వరాలు, రూపాలు, భావాలుగా విస్తరిస్తుంది. కానీ మూలంలో ఉన్నది ఒక్కటే. ఈ దృష్టి కలిగినవాడికి ప్రపంచం సాధారణ పదార్థరాశిగా కనిపించదు. ప్రతి వస్తువులోనూ అతడు బ్రహ్మసౌందర్యాన్ని దర్శిస్తాడు. ప్రతి జీవిలోనూ అదే చైతన్యాన్ని అనుభవిస్తాడు. అప్పుడు సత్యం తర్కవిషయం కాదు; అది సౌందర్యానుభూతిగా మారుతుంది. సౌందర్యం కేవలం కళ కాదు; అది బ్రహ్మస్పర్శ. అందుకే సత్యసౌందర్యాలకు పుట్టినిల్లు బ్రహ్మమే. అవి రెండు కావు. సత్యమే సౌందర్యంగా ప్రకాశిస్తుంది; సౌందర్యమే సత్యంగా అనుభవమవుతుంది. ఇదే ఉపనిషత్తుల అద్వైతదృష్టి. ఇదే విశ్వనాట్యంలో నిశ్చలసత్యాన్ని దర్శించిన ఋషుల అనుభవం.

78
సత్ ఎన్నల్ ఇరువికెయదస్తిత్వ బరి ఇర్కె |
ఎత్తెత్తల్ ఎందెందుం ఇరువుదదు సత్య ||
గొత్తిల్ల గురియిల్ల గురుతు గెయ్మెగళిల్ల |
సత్ ఒళ్మెయొళ్ళితదు – మరుళ మునియ ||

సత్ అనగా ఉనికి, వట్టి అస్తిత్వము. ’ఎందెందు వెదకి చూచిన అదందే గలది’, ఎప్పుడూ గలది, తాత్కాలికము కాని శాశ్వత సత్యము. అది మంచితనంలోని సారము. దానికి క్రియ, ధ్యేయము, అపేక్ష ఏదియూ లేదు. “సదేవ సౌమ్య ఇదమగ్ర ఆసీత్” – ఛాందోగ్యం — సృష్టికి ముందు ఈ జగత్తు కేవలం ‘సత్’ (పరబ్రహ్మం) రూపంలోనే ఉండేది. “ఆత్మా వా ఇదమేకమేవాగ్ర ఆసీత్‌, నాన్యత్కించన మిషత్‌” – ఐతరేయోపనిషత్‌ — ఆత్మయే ఈ సమస్త జగత్తు. ఆది కాలంలో ఒక్కటిగానే ఉండెను. మరేదియూ కదలి వ్యక్తంకాలేదు. సత్యమన్నది నిర్మలాకాశమువలె, సజాతీయ–విజాతీయ–స్వగత భేదరహితమై, ఒక్కటియే ఉండును. బ్రహ్మవస్తువే సత్యము, అనగా సత్ పదార్థముయొక్క సారము.

సత్ — శాశ్వత ఉనికి

“సత్” — ఈ చిన్న పదంలోనే భారతీయ వేదాంతమంతా దాగి ఉంది. సత్ అనగా ఉనికి, అస్తిత్వం, నిత్యసత్యం. అది కాలంతో పుట్టినది కాదు; కాలంతో నశించేది కాదు. అది ఎప్పటికీ ఉండేది. మన కంటికి కనిపించే ప్రపంచం మారుతూ ఉంటుంది — రూపాలు వస్తాయి, పోతాయి; జీవులు పుడతాయి, మరణిస్తాయి; నాగరికతలు ఉద్భవించి లయమవుతాయి. కానీ ఈ సమస్త మార్పుల వెనుక ఒక మార్పురాని సత్యం నిలిచి ఉంది. అదే “సత్”.

ఉపనిషత్తులు ఈ సత్యాన్ని అత్యంత గంభీరంగా ప్రకటించాయి. “సదేవ సౌమ్య ఇదమగ్ర ఆసీత్” (ఛాందోగ్యం) — సృష్టికి ముందు ఉన్నది “సత్” మాత్రమే అని తెలియజేస్తుంది. అంటే ఈ జగత్తులో కనిపిస్తున్న అనేక నామరూపాలు మొదట వేరుగా లేవు; అవన్నీ పరబ్రహ్మస్వరూపమైన సత్‌లో అవ్యక్తంగా ఏకమై ఉన్నాయి. అలాగే ఐతరేయంలో “ఆత్మా వా ఇదమేకమేవాగ్ర ఆసీత్‌, నాన్యత్కించన మిషత్‌” అని చెప్పబడింది — ఆది కాలంలో ఉన్నది ఒక్క ఆత్మ మాత్రమే; మరేదీ వ్యక్తమై లేదు. మనం ఇప్పుడు చూస్తున్న విశ్వం అనేకత్వంతో నిండినదిగా కనిపించినప్పటికీ, దాని మూలంలో ఏకత్వమే ఉంది. సముద్రంలో అనేక అలలు ఉన్నా వాటి స్వరూపం జలమే అయినట్లే, జగత్తులోని జీవజడరాశులన్నీ సత్‌స్వరూపమే. రూపభేదాలు అనుభవస్థాయిలో నిజమే; కానీ పరమార్థంలో ఉన్నది ఒక్కటే.

సత్‌ను ఉపనిషత్తులు నిర్మలాకాశంతో పోలుస్తాయి. ఆకాశం అన్నిటిని ఆవరించి ఉన్నప్పటికీ, దేనితోనూ కలుషితం కాదు. అలాగే సత్‌ కూడా సమస్తాన్ని వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, దేనిచేతనూ పరిమితం కాదు. దానికి “సజాతీయ, విజాతీయ, స్వగత భేదాలు” లేవు. అంటే దానికి సమానమైన మరొక వస్తువు లేదు; దానికి భిన్నమైన వస్తువు లేదు; దానిలో అంతర్గత విభాగాలూ లేవు. అది అవిభాజ్యమైన, అనంతమైన ఏకస్వరూపం.

మనిషి సాధారణంగా ప్రపంచాన్ని భేదాలతో చూస్తాడు — నేను, నువ్వు; జీవి, జడము; మంచి, చెడు; సుఖం, దుఃఖం. కానీ ఇవన్నీ నామరూపస్థాయిలోని భేదాలు మాత్రమే. బంగారంతో చేసిన ఉంగరం, హారం, కంకణం వేర్వేరుగా కనిపించినా, వాటి సారము బంగారమే. అలాగే జగత్తులోని అనేకత్వం వెనుక ఉన్న అసలు సారము “సత్”. ఇక్కడ “సత్” అనేది కేవలం తత్త్వశాస్త్రపదం కాదు; అది జీవనానికి మూలాధారం. మనిషి ఎందుకు శాశ్వతత్వాన్ని కోరుకుంటాడు? ఎందుకు ప్రేమను నిలబెట్టుకోవాలని తపిస్తాడు? ఎందుకు సత్యాన్ని వెదుకుతాడు? సత్‌ అంతరంగంలో ఉన్న ఆత్మస్వరూపమే. తన అసలు స్వరూపం నిత్యమైనదే . తాత్కాలిక వస్తువులతో అతడు పూర్తిగా తృప్తిపడలేడు. బ్రహ్మవస్తువే సత్యం. అదే సత్‌పదార్థసారం. జగత్తు దాని వ్యక్తీకరణ. అలలు సముద్రం నుండే పుడుతున్నట్లే, విశ్వం సత్‌స్వరూపం నుండే వ్యక్తమవుతోంది. కానీ అలలు వచ్చి పోయినా సముద్రం నిలిచినట్లే, జగత్తు మారినా సత్‌ నిత్యంగా నిలుస్తుంది.

ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినవాడికి జీవితం మీద దృష్టి మారుతుంది. అతడు తాత్కాలిక మార్పులలో చిక్కుకోడు. లాభనష్టాలు, జననమరణాలు, విజయాపజయాలు — ఇవన్నీ అలలవలె అనిపిస్తాయి. వాటి వెనుక నిలిచిన నిత్యసత్యాన్ని దర్శించినవాడికి భయం తగ్గుతుంది, మోహం కరిగిపోతుంది, అంతరంగం ప్రశాంతమవుతుంది. అందువల్ల “సత్” అనేది కేవలం “ఉంది” అనే భావం కాదు; అది సమస్త ఉనికికి మూలం. అదే బ్రహ్మం. అదే నిత్యసత్యం. అదే జగత్తులో ప్రతి రూపంగా వ్యక్తమవుతున్న అనంత అస్తిత్వస్వరూపం.

79
బానొళెలరాటక్కె సిక్కిర్ప ధూళుకణ |
భానువింగెష్టు సనిహవదెష్టు దూర ||
అనుభావద మాతు ఊహె తర్కగళల్ల |
స్వానుభూతియె సత్య – మరుళ మునియ ||

ఆకాశంలో గాలియాటకు చిక్కిన ధూళికణం సూర్యునికి ఎంత దూరంలో ఉంది, ఎంత దగ్గరగా ఉంది, చెప్పగలమా? ఇవన్నీ అనుభవానికి చెందిన మాటలే గాని, ఊహలకూ తర్కానికీ చిక్కేవి కావు. స్వానుభవమే ప్రముఖమైన ప్రమాణం గాని, వట్టి మాటలతో, తర్కాలతో ప్రయోజనం లేదు.

స్వానుభవమే ప్రమాణం

సర్వవ్యాపకమైన బ్రహ్మవస్తువు మనకంటే అన్యంకాదు. తనకంటే వేరుగా ఉన్నదానిని తెలుసుకొనవచ్చును. అందుకు ప్రత్యక్ష, అనుమానాది ప్రమాణములు సహాయకము. తనను తానే తెలుసుకొనటకు అన్యప్రమాణాలేల? ఆత్మ అనుభవమాత్ర స్వరూపుడు — (ఏష వ్యావృత్త సర్వసంసార ధర్మకః అనుభవాత్మకః బ్రహ్మసంజ్ఞకః – సూత్రభాష్యము). “నేను ఉన్నాను” అనుట స్వానుభవము. అనుభవమనగా వేదాంత ప్రమాణంలో అంతిమమైన తెలివి. ధర్మజిజ్ఞాసలో ఎట్లు శ్రుత్యాదులే ప్రమాణమో, బ్రహ్మజిజ్ఞాసలో శ్రుతి మరియు అనుభవమే ప్రమాణము (న ధర్మజిజ్ఞాసాయామివ శ్రుత్యాదయ ఏవ ప్రమాణం బ్రహ్మజిజ్ఞాసాయాం, కింతు శ్రుత్యాదయః అనుభవాదయశ్చ యథాసంభవమ్ ఇహ ప్రమాణమ్ – సూత్రభాష్యము). బ్రహ్మవస్తువును తెలుసుకొనేందుకు ఊహ, తర్కము పనికిరాదు; స్వానుభూతే ముఖ్యమన్న సంగతి ఇక్కడ ప్రస్తుతించబడినది.

మనిషి జ్ఞానప్రయత్నమంతా సాధారణంగా బాహ్యప్రపంచాన్ని తెలుసుకోవడంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. కంటితో చూస్తాడు, చెవితో వింటాడు, తర్కంతో విశ్లేషిస్తాడు, ఊహతో నిర్మాణాలు చేస్తాడు. ఈ విధంగా శాస్త్రాలు, తత్వాలు, పరిశోధనలు పుట్టుకొస్తాయి. కానీ ఒక స్థాయికి వచ్చిన తర్వాత మనిషి ముందు ఒక గంభీరమైన ప్రశ్న నిలుస్తుంది — “నన్ను నేనే ఎలా తెలుసుకోవాలి?” బాహ్యవస్తువులను తెలుసుకోవడానికి ఉపయోగించే ప్రమాణాలు, ఆత్మసత్యాన్ని తెలుసుకోవడానికి సరిపోతాయా? వేదాంతం ఈ ప్రశ్నకు అత్యంత సూక్ష్మమైన సమాధానం ఇస్తుంది: ఆత్మ అనుభవమాత్రస్వరూపం; దానిని తెలుసుకోవడానికి అంతిమ ప్రమాణం స్వానుభూతి.

ఆకాశంలో గాలికి చిక్కిన ఒక ధూళికణాన్ని ఊహించుకుందాం. అది సూర్యునికి ఎంత దూరంలో ఉంది? ఎంత దగ్గరగా ఉంది? ఈ ప్రశ్నకు ఖచ్చితమైన సమాధానం చెప్పడం కష్టం. ఎందుకంటే దూరం, దగ్గర అనే భావనలు మన అనుభవానికి సంబంధించినవి. అవి పరిమిత దృష్టిలోనే అర్థవంతం. అలాగే జీవుడు మరియు బ్రహ్మం మధ్య సంబంధాన్ని కూడా కేవలం తర్కంతో కొలవలేము. బ్రహ్మం సర్వవ్యాపకం అయితే, అది మనకు దూరంగా ఎలా ఉంటుంది? అలాగే పూర్తిగా వేరైతే, మన అనుభవంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుంది? ఈ విషయాలు ఊహలకు, వాదప్రతివాదాలకు పూర్తిగా చిక్కవు.

వేదాంతం చెబుతుంది — బ్రహ్మం మనకు అన్యమైన వస్తువు కాదు. మనకంటే వేరుగా ఉన్న వస్తువును తెలుసుకోవడానికి ప్రత్యక్షం, అనుమానం, తర్కం వంటి ప్రమాణాలు అవసరం. ఉదాహరణకు అగ్ని ఉందని పొగను చూసి అనుమానిస్తాము. దూరంలో ఉన్న వస్తువును కంటితో చూస్తాము. ఇవన్నీ “అన్యవస్తువుల్లు” గురించి. కానీ ఆత్మ అనేది అన్యమైనది కాదు. అది “నేను” అనే అనుభవానికి మూలస్వరూపం. అందుకే దానిని బాహ్యవస్తువుల మాదిరిగా తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు.

“నేను ఉన్నాను” అనే అనుభవం ప్రతి మనిషికీ ప్రత్యక్షం. దీనికి వేరే ప్రమాణం అవసరం లేదు. ఎవరూ “నీవు ఉన్నావని నిరూపించు” అని చెప్పలేరు. ఎందుకంటే ఉనికిని అనుభవిస్తున్న చైతన్యమే ఆత్మ. ఇదే వేదాంతంలో “అనుభవం” అనే పదానికి గంభీరమైన అర్థం. ఇది సాధారణ భావోద్వేగం కాదు; చైతన్యం తన స్వరూపాన్ని తానే ప్రత్యక్షంగా గ్రహించుకోవడం. శంకరులు తమ సూత్రభాష్యంలో “అనుభవాత్మకః బ్రహ్మసంజ్ఞకః” అని చెప్పినది ఇదే. బ్రహ్మస్వరూపం అనుభవానికి అతీతం కాదు; అది అనుభవస్వరూపమే. కానీ అది ఇంద్రియానుభవం కాదు. కంటితో చూడలేం, చెవితో వినలేం, తర్కంతో బంధించలేం. ఎందుకంటే ఇవన్నీ ఆత్మప్రకాశం వల్లే పనిచేస్తున్న ఉపాధులు.

ఇక్కడ శ్రుతి ప్రాముఖ్యత కూడా అత్యంత కీలకం. ధర్మజిజ్ఞాసలో శాస్త్రవాక్యాలు ఎలా ప్రమాణమో, బ్రహ్మజిజ్ఞాసలో కూడా శ్రుతి మార్గదర్శకం. కానీ అక్కడితో ఆగిపోదు. శ్రుతి చివరకు మనలను స్వానుభవం వైపే నడిపిస్తుంది. ఉపనిషత్తులు “తత్త్వమసి”, “అహం బ్రహ్మాస్మి” వంటి మహావాక్యాల ద్వారా జీవుడి అసలు స్వరూపాన్ని సూచిస్తాయి. అయితే ఈ వాక్యాలు కేవలం తాత్త్విక సిద్ధాంతాలుగా మిగిలిపోతే ప్రయోజనం లేదు. అవి అనుభవసత్యంగా అంతరంగంలో ఉదయించాలి. అందుకే వేదాంతం వాదవివాదాలను అంతిమసత్యంగా స్వీకరించదు. తర్కం మనస్సును సిద్ధం చేయగలదు; సందేహాలను తొలగించగలదు; కానీ బ్రహ్మానుభూతిని ఇవ్వలేడు. ఒక మనిషికి తేనె రుచి గురించి ఎంత చెప్పినా, అతడు స్వయంగా రుచి చూడకపోతే నిజమైన అనుభవం కలగదు. అలాగే బ్రహ్మసత్యం కూడా అనుభూతి చేయవలసిందే. ఈ అనుభూతి కొత్తగా సంపాదించేది కాదు. అది ఎప్పటినుంచో ఉన్న సత్యాన్ని గుర్తించడం. మేఘాలు తొలగినప్పుడు సూర్యుడు కొత్తగా పుట్టడు; అప్పటివరకు కప్పబడి ఉన్న ప్రకాశమే బయటపడుతుంది. అలాగే అజ్ఞానం తొలగినప్పుడు ఆత్మసత్యం వ్యక్తమవుతుంది.

అందువల్ల బ్రహ్మజ్ఞానం అనేది బాహ్యవస్తువుల జ్ఞానం కాదు; స్వరూపప్రత్యభిజ్ఞ. తనను తానే తెలుసుకోవడం. ఇది ఊహలకూ, మాటలకూ పూర్తిగా చిక్కదు. అందుకే ఉపనిషత్తులు చివరికి మౌనాన్ని ఆశ్రయిస్తాయి. ఎందుకంటే ఆత్మసత్యం వర్ణనాతీతం; కానీ అనుభవసిద్ధం. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినవాడికి బ్రహ్మం దూరంలోని దేవుడు కాదు; తనలోనే వెలిగే చైతన్యజ్యోతి. అప్పుడు వేదాంతం ఒక సిద్ధాంతం కాదు — జీవానుభవం అవుతుంది.

80
అనుభవవదేను ? నిన్నుద్దిష్టవస్తువను |
మనవప్పికొండిహుదు హొరగొళగె సర్వం ||
తనువొళిహ రక్తమాంసగళ తొగలినవోలు |
మన పిడియలనుభవవొ – మరుళ మునియ ||

మనం ఉద్దేశించిన వస్తువును బయట చూసి, మనసులో భావించుకొని దానిని సంపూర్ణంగా తెలుసుకోవడమే అనుభవం. ఇది ఎలాగంటే, మన చర్మం శరీరపు రక్తమాంసాలను భద్రంగా పట్టుకొనే రీతి. మనస్సు అలా ఉద్దిష్ట వస్తువును పట్టుకొనేదే అనుభవం. అంటే? మనస్సు అంటుకొంటేనే అనుభవము. ఒక పుష్పాన్ని చూసి కళ్ళు మూసుకున్నా, ఆ పుష్పము మనసుకు కనిపించును. బయట ఉన్న వస్తువుయొక్క ఆకారమునే మనసు దాల్చి దానిని పట్టుకొనును. అప్పుడే ఆ పువ్వుయొక్క అనుభవము మనసులో నిలుచును. మనసుకున్న ఆసక్తి వేదాంతానుభవానికి చాలా ముఖ్యమైనది.

మనస్సు విషయాకారమవడమే అనుభవం

మన జీవితమంతా అనుభవాల సమాహారం. మనం చూస్తాం, వింటాం, స్పృశిస్తాం, ఆలోచిస్తాం, గుర్తుంచుకుంటాం. కానీ వీటన్నిటిలో “అనుభవం” అనే పదానికి చాలా లోతైన అర్థం ఉంది. కేవలం కంటితో ఒక వస్తువును చూడడం అనుభవం కాదు; ఆ వస్తువు మనస్సులో ప్రతిబింబించి, అంతరంగాన్ని తాకినప్పుడు మాత్రమే అది నిజమైన అనుభవమవుతుంది. అందుకే భారతీయ తత్వం అనుభవాన్ని కేవలం ఇంద్రియగ్రాహ్య ప్రక్రియగా కాక, మనస్సు ఒక వస్తువును ఆవరించి, తనలో దాల్చుకునే చైతన్యక్రియగా చూచింది.

మన చర్మం శరీరంలోని రక్తమాంసాలను ఎలా గట్టిగా కప్పి ఉంచుతుందో, అలాగే మనస్సు కూడా ఒక వస్తువును తనలో పట్టుకొని నిలుపుకుంటుంది. ఇదే అనుభవస్వరూపం. బయట ఉన్న వస్తువు కేవలం ఇంద్రియాలకు తాకుతుంది; కానీ దానిని మనస్సు స్వీకరించినప్పుడే అది మనలో జీవిస్తుంది. ఒక పుష్పాన్ని చూసి కళ్ళు మూసుకున్నా, ఆ పుష్పం మనసులో కనిపిస్తూనే ఉంటుంది. ఎందుకంటే మనస్సు ఆ పుష్పాకారాన్ని తనలో ధరించింది. బయట ఉన్న రూపం అంతరంగరూపంగా మారింది. ఈ అంతరంగ ప్రతిబింబమే అనుభవం.

ఇక్కడ ఒక అత్యంత సూక్ష్మమైన విషయం ఉంది. మన ఇంద్రియాలు కేవలము ద్వారాలు మాత్రమే; అనుభవం నిజంగా సంభవించేది మనస్సులో. కళ్ళు చూస్తాయి; కానీ మనస్సు గమనించకపోతే చూసినదే తెలియదు. చెవులు వింటాయి; కానీ మనస్సు ఆసక్తి చూపకపోతే వినిపించిన మాటలు నిలవవు. అందుకే ఒకే దృశ్యాన్ని చూసినా, ప్రతి మనిషి అనుభవం వేరుగా ఉంటుంది. కారణం — మనస్సు యొక్క ఆసక్తి, ఏకాగ్రత, అంతరంగ స్పందన.

వేదాంతసాధనలో ఈ “మనస్సు అంటుకోవడం” అత్యంత ప్రధానమైనది. పరమసత్యం గురించి వెయ్యింతలు విన్నా, మనస్సు దానిపై నిలవకపోతే అది కేవలం శబ్దమే. కానీ ఒక మహావాక్యం — “తత్త్వమసి”, “అహం బ్రహ్మాస్మి” — మనస్సును లోతుగా తాకినప్పుడు, అది సాధారణ వాక్యం కాదు; అంతరంగంలో మేల్కొనే జ్యోతి అవుతుంది. అందుకే ఉపనిషత్తులు శ్రవణం తరువాత మననం, నిదిధ్యాసనాన్ని సూచించాయి. విన్న సత్యం మనస్సులో పక్వమై, జీవానుభవంగా మారాలి. మనస్సు ఆసక్తి లేకుండా వేదాంతం అర్థం కాదు. ఒక విద్యార్థి ఆసక్తి లేక పుస్తకం చదివితే, అక్షరాలు కంటికి కనిపిస్తాయి కానీ జ్ఞానం హృదయంలో నిలవదు. అలాగే ఆధ్యాత్మికజీవితంలో కూడా ఆసక్తి, శ్రద్ధ, అంతరంగ ఆకర్షణ చాలా ముఖ్యమైనవి. గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “శ్రద్ధావాన్ లభతే జ్ఞానం” అని చెప్పినదీ ఇదే. శ్రద్ధ లేకపోతే శాస్త్రం మాటగానే మిగులుతుంది; శ్రద్ధతో విన్నప్పుడు అది అనుభవమవుతుంది.

ఇక్కడ “అనుభవం” అనేది కేవలం భావోద్వేగం కాదు. అది మనస్సు ఒక సత్యాన్ని తనలో సంపూర్ణంగా గ్రహించుకోవడం. ఒక సంగీతరాగాన్ని వినేటప్పుడు మనస్సు పూర్తిగా లీనమైతే, ఆ రాగం కేవలం శబ్దంగా కాక, జీవానుభూతిగా మారుతుంది. అలాగే బ్రహ్మసత్యం కూడా మనస్సు దానిలో లీనమైనప్పుడు మాత్రమే ప్రత్యక్షమవుతుంది. అందుకే వేదాంతం మనస్సును శత్రువుగా చూడదు; అది సాధనపాత్రం. చంచలమైన మనస్సు బంధానికి కారణం; ఏకాగ్రమైన మనస్సు జ్ఞానానికి ద్వారం. పుష్పరూపాన్ని దాల్చినట్టే, మనస్సు బ్రహ్మతత్త్వాన్ని కూడా దాల్చగలదు. అప్పుడు జీవుడు ప్రపంచాన్ని వేరుగా చూడటం ప్రారంభిస్తాడు. శాస్త్రవాక్యాలు పుస్తకపదాలు కావు; అవి అంతరంగసత్యాలుగా వికసిస్తాయి.

ఈ దృష్టిలో అనుభవం అంటే “తెలుసుకోవడం” మాత్రమే కాదు; “అవడం”. పుష్పసౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించినప్పుడు మనస్సు కొంతసేపు పుష్పస్వరూపమవుతుంది. అలాగే బ్రహ్మసత్యాన్ని ధ్యానించినప్పుడు మనస్సు క్రమంగా ఆ సత్యరూపాన్ని దాల్చుతుంది. ఇదే నిదిధ్యాసనఫలం. అందువల్ల వేదాంతానుభవం దూరంలో ఉన్న మర్మం కాదు. మనస్సు ఏ దానిపై నిలుస్తుందో, అదే మన అనుభవజగత్తుగా మారుతుంది. ప్రపంచాసక్తి ఉంటే ప్రపంచమే నిజంగా అనిపిస్తుంది; బ్రహ్మాసక్తి కలిగితే పరమసత్యమే ప్రత్యక్షమవుతుంది. అందుకే మనస్సు యొక్క ఆసక్తి, శ్రద్ధ, లీనత — ఇవే ఆధ్యాత్మికజీవితానికి మూలాధారాలు. అనుభవం అనేది మనస్సు తాకిన చోటే పుడుతుంది; మనస్సు లీనమైన చోటే సత్యం ప్రకాశిస్తుంది.