బ్రహ్మశక్తి అపారము : సృష్టి అనాది అనంతము

51
ఆవావ జన్మంగళజ్జముత్తజ్జదిరొ ।
ఆవిర్భవిపరిందు మగ మొమ్మగరెనిసి ॥
ఆవగం సావిరూటెయె నీర్గళిం నమ్మ ।
జీవనది బెళెయువుదొ – మరుళ మునియ ॥

ఏవేవొ జన్మముల తాత ముత్తాతలో
ఆవిర్భవింతురిటు పుత్ర పౌత్రులుగా
వేవేల ఊటలతో ఎల్లకాలము మనుజ–
జీవనది వర్ధిల్లు – మంకుతిమ్మ

కడలిలో లేచిన చిన్న అల, ఎదిగి పెద్దదై పడి మరల తరంగమై రూపుదాల్చుకొని, ఒకటి వెనుకొకటి అవిరామంగా ఆవిర్భవించినట్లే, మానవ సంతతి పెరుగును. ఎన్నెన్ని జన్మాలు గడిచాయో! మన తాతముత్తాతలెందరెందరో, వారే కొడుకులై, మనుమండ్లై, తల్లి కూతురులై పుట్టుకొస్తున్నారు. వేయి రీతుల సెలయేళ్ళలా వెదజల్లి ఈ జీవనది వృద్ధిస్తూ ప్రవహిస్తోంది.

సముద్రంలోని అల సముద్రంకంటే వేరే వస్తువు కాదు. అది సముద్రమే. కొద్దిసేపు ‘అల’ అనే రూపం ధరించి మళ్ళీ కడలిలోనే లీనమై మరొక్క అలగా లేచి వస్తుంది. వైజ్ఞానికంగా పరిశీలిస్తే మన శరీరం అణువుల సముదాయం. ఆ అణువులు నక్షత్రాల పేలుళ్ళలో ఏర్పడ్డవని అంటారు. శరీరంలోని మూలకాలు కోట్ల సంవత్సరాల విశ్వపరిణామ ఫలితాలు. అలాగైతే మనం కొత్తగా పుట్టినవారు ఎలా కాగలము? పదార్థమే కొత్త ఆకారం ధరించింది! మన శరీరంలోని పంచభూతజన్యమైన పదార్థాలు ఒకప్పుడు చెట్లలో, జంతువులలో ఉండవచ్చు. అలా మన పూర్వీకుల శరీరాల్లో ఉన్న పదార్థమే, శరీరం మారినా తాను మారక మిగులుతుంది. మన జన్యుపారంపర్య (Genetics) రచనలో తల్లిదండ్రుల లక్షణాలు, తాతల అమ్మమ్మల లక్షణాలు, అనేక తరాల జీవస్మృతులు ఉంటాయి. అవన్నీ కొత్త తరాల్లో మళ్ళీ ప్రత్యక్షమౌతాయి. ఆ విధంగా మన పూర్వీకులు జీవరహస్యంతో ఇంకా బ్రతికే ఉన్నారు, ఉంటారు కూడా. అదే విధంగా ఏ జీవి పూర్తిగా కొత్తది కాదు. అది గత జీవరూపాల కొనసాగింపే.

మన పురాణాలు భూమిపైన 84 లక్షల రకాల జీవరాశులు ఉన్నాయని పేర్కొంటాయి. ఇందులో భూమిని ఛేదించుకుని పుట్టే మొక్కలు, చెట్లు, తీగలు మొదలైన ‘ఉద్భిజ్జ’ములు; చెమట, తేమ లేదా వేడివల్ల పుట్టే దోమలు, నల్లులు, క్రిమికీటకాల వంటి ‘స్వేదజ’ములు; గుడ్డు నుండి జనించే పక్షులు, సర్పాలు, చేపలవంటి ‘అండజ’ములు; మరియు తల్లి గర్భం నుండి పుట్టే పశువులు, మనుష్యులనే ‘జరాయుజ’ములు అని నాలుగు రకాలుగా విభజించారు. ఏకకోశ జీవి నుండి మనిషివరకు వికసించిన పరిణామక్రమమే అనేక జీవరూపాల తరంగ పరంపర విహరిస్తున్న జగత్సముద్రం!

వీటన్నిటికి మూలం సృష్టి. సృష్టికి మూలం పంచభూతాలు. పంచభూతాలలో మొదట పుట్టింది ఆకాశం; దాని పుట్టుకకు మూలం ఆత్మ అని తైత్తిరీయోపనిషత్తు చెబుతుంది. తాతముత్తాతలే పుత్రపౌత్రులుగా పుడుతున్నారు అనే భావం కేవలం శరీర పునర్జన్మ మాత్రమే కాదు. జీవపరంగా వారి జన్యువులు, మానసికంగా వారి వాసనలు, సంస్కారాలు విభిన్నమైనా, ఆధ్యాత్మికంగా ఒకే చైతన్యం అనేక రూపాల్లో ఆవిర్భవించింది అని గ్రహించాలి. శరీరాలు పుట్టినా, పడినా, సంబంధాలు మారినా, పేరులు మారినా జీవప్రవాహం కొనసాగుతూనే ఉంది. బౌద్ధంలో ఇది “క్షణికత్వం” అయితే, అద్వైతంలో ఇది “నామరూప విభ్రాంతి”. సముద్రానికి అలలు వచ్చినంత మాత్రాన సముద్రం పెరగదు, తగ్గదు. అలాగే పరబ్రహ్మంలో స్పురిస్తున్న జగత్తులో జననమరణాలు జరిగినా, ఆ పరమసత్యం మారదు. సహస్రాలుగా సతతమూ పైలేచే నీటిబుడగలుగా నిరంతర పరివర్తనాశీలమైన మన జీవనది వర్ధిస్తూ ఉంటుంది. కడలిలో లేచిన తరంగానికి ఒక స్వతంత్రమైన అస్తిత్వం లేదు. అది దాని వెనుక లేచి పడిన తరంగాల ప్రభావంతోనే పుట్టి లేచింది. పల్లములోని నీరు సాగి నదులై కడలివైపు పరుగెత్తినట్లు జీవప్రవాహము పెరిగి కదలుచున్నది. వ్యక్తి తాత్కాలికం — జీవప్రవాహం శాశ్వతం. రూపాలు వచ్చి పోతాయి కాని వాటికి ఆధారమైన చైతన్యం మాత్రం నిత్యం. ఎలా అగ్నినుండి వేల నిప్పురవ్వలు ఉద్భవించి మళ్ళీ అగ్నిలోనే లీనమవుతాయో, అలాగే అక్షరబ్రహ్మం నుండి అనేక జీవరూపాలు పుట్టి, కనిపించి, మరల బ్రహ్మంలోనే లీనమవుతాయి — అని ముండకోపనిషత్తు ఘోషించింది :

యథా సుదీప్తాత్ పావకాద్
విస్ఫులింగాః సహస్రశః ప్రభవంతే సరూపాః ।
తథాక్షరాద్ వివిధాః సోమ్య భావాః
ప్రజాయంతే తత్ర చైవాపియంతి ॥ ముండకము 2.1.1 ||

పెద్ద అగ్నిలో వేల నిప్పురవ్వలు ఎగురుతూ కొంతసేపు వేరువేరుగా కనిపిస్తాయి. తరువాత చల్లారి అగ్నిలోనే కలిసిపోతాయి. ఆ నిప్పురవ్వలు అగ్నికి భిన్నంకావు. అవి పుట్టింది, ప్రకటమయ్యింది, తుదకు లయమయ్యిందీ అగ్నిలోనే. “యథా నద్యః స్యందమానాః సముద్రేఽస్తం గచ్ఛంతి నామరూపే విహాయ” –

అనేక నదులు తమ తమ పేర్లు, ప్రవాహాలు, గమనాలు కలిగి ఉన్నా, సముద్రంలో కలిసిన తర్వాత గంగ, యమున, గోదావరి అనే భేదాలు నిలవవు. అవన్నీ సముద్రమే అవుతాయి. అలాగే జీవులు కూడా శరీర, మనస్సు, వ్యక్తిత్వ, సంస్కార భేదాలతో వేరువేరుగా కనిపించినా, వారి మూలస్వరూపం ఒక్కటే — పరమాత్మ చైతన్యం. జీవప్రవాహమంతా చివరకు పరసత్యంలోనే లీనమవుతుంది.

52
తనువేను మనవేను ఘనవేను రసవేను ।
గుణవేను జడవేను జీవబలవేను ॥
అనవధిక మూల స్వయంభూత చైతన్య ।
ధునియ శీకరవెల్ల – మరుళ మునియ ॥

తనువేమి మనసేమి ఘనమేమి రసమేమి
గుణమేమి జడమేమి జీవబలమేమి
అనవధిక మూలస్వయంభూత చైతన్య
ధుని-శీకరములెల్ల – మంకుతిమ్మ

దేహముకాని, మనస్సుకాని, ఘనవస్తువో, రసవస్తువో అన్నియూ చైతన్యాంశములే. వ్యక్తివిశేషములైన గుణములూ, అవేమీ లేని జడములు, జీవుల బలమూ — ఇవన్నీ అవధులు లేని (అనవధిక), అనంతమైన, తనకు తానుగా ఉన్న (స్వయంభూత) చైతన్యప్రవాహమున తుంపరలు (శీకరములు).

మనం చూస్తున్న ఈ జగత్తులో వేర్వేరుగా కనిపించే దేహాలు, మనస్సులు, జడపదార్థాలు, గుణగణాలు, జీవుల శక్తులు — ఇవన్నీ స్వతంత్ర వాస్తవాలు కావు. అవన్నీ ఒకే అనంతచైతన్యసముద్రంలో తాత్కాలికంగా ఉద్భవించిన అలలు, తుంపరలు మాత్రమే. మన సాధారణ అనుభవంలో దేహం వేరు, మనస్సు వేరు, పదార్థం వేరు, జీవి వేరు; శరీరం ఘనమైన పదార్థం, మనస్సు భావాల సమాహారంలా అనిపిస్తుంది. రాయి, నీరు, అగ్నివంటి జడపదార్థాలు చైతన్యం లేనివిగా కనిపిస్తాయి. మనిషి, జంతువువంటి జీవులు మాత్రం చైతన్యవంతులుగా అనిపిస్తారు. కాని ఈ భేదమంతా ఉపాధి-కల్పితం. మూలసత్యంలో ఇవన్నీ చైతన్యమే.

జడమూ చైతన్యమే — ఎలా? రాయి ఎలా చైతన్యం అవుతుంది? మనం రాయిని తెలుసుకుంటున్నాం. రాయి అనే అనుభవం కూడా చైతన్యంలోనే ఉద్భవిస్తోంది. చైతన్యం లేకపోతే ‘రాయి’ అనే అనుభవమే ఉండదు. కాబట్టి జడపదార్థం అనేది చైతన్యానికి వెలుపల ఉన్న వస్తువు కాదు; చైతన్యంలో ప్రత్యక్షమవుతున్న ఒక రూపం. స్వప్నంలో కనిపించే పర్వతం, నది, మనుషులు అన్నీ స్వప్నచైతన్యమే అయినట్లే, జాగ్రత్తలో కనిపించే జగత్తూ పరమచైతన్యమే.

‘అతడు ధైర్యవంతుడు’, ‘ఇతనికి కరుణ ఎక్కువ’, ‘వాడు మహాకోపి’, ‘ఈయన మహాజ్ఞాని’ — ఈ విధంగా ధైర్యాది గుణములు వ్యక్తి స్వభావాలుగా మనకు కనిపిస్తాయి. కాని ఈ గుణాలనేవన్నీ చైతన్యప్రవాహంలోని అలలే. చైతన్యం లేనిదే ఏ గుణమూ లేదు. గుణమన్నా, బలమన్నా, ఆలోచనన్నా — అవన్నీ చైతన్యసముద్రంలోని తాత్కాలిక ప్రకంపనలు మాత్రమే.

చైతన్యం అనవధికం, అనంతం. పుట్టుట, గిట్టుట అన్నీ దేహాలకు వర్తిస్తాయి. అలసట, విస్మృతి, అయోమయం అనే పరిమితులు మనస్సుకు ఉన్నాయి. బుద్ధి పదునై ఉండవచ్చు, లేక ఒకోసారి జడమై పనిచేయకపోవచ్చు. దేహము, మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మరియు అహంకారము గాఢనిద్రలో లేనట్లే ఉంటాయి. కాని సాక్షి చైతన్యానికి ఈ అవధులు లేవు. అదొక వస్తువు కాదు; దానికి దేశకాల పరిమితులు లేవు. చెట్టుకు విత్తనం, వర్షానికి మేఘం, దేహానికి తల్లిదండ్రులు — ఇలా జగత్తులోని ప్రతి ఒక్కటికీ కారణముంటుంది. కాని చైతన్యానికి కారణం లేదు. ఎందుకంటే కారణ-కార్య భావన కూడా చైతన్యంలోనే ప్రత్యక్షమవుతుంది. అందువల్ల చైతన్యం పుట్టలేదు, తయారుకాలేదు, లేదా ఎక్కడినుంచీ రాలేదు. అది స్వయంగా ఉన్నది — “స్వతస్సిద్ధం”.

జీవులు, భావాలు, గుణాలు, శక్తులు, పదార్థాలు మొదలైనవి చైతన్యధారలో తాత్కాలికమైన తుంపరలు మాత్రమే. తుంపర తనను “నేను వేరు” అని భావిస్తే అది అజ్ఞానం. ‘నేను జలమే’ అని గ్రహిస్తే అది జ్ఞానం. అదే అద్వైతానుభవం.

ఈ భావన కేవలం తాత్త్వికచర్చ కాదు; జీవనవిధానాన్ని పూర్తిగా మార్చేస్తుంది. భయం తగ్గుతుంది. ఎందుకంటే మరణం అనేది రూపానికి మాత్రమే, చైతన్యానికి కాదు. ద్వేషం కరుగుతుంది. ఎందుకనగా, ఎదుటివాడు “ఇతరుడు” కాదు; అదే చైతన్యపు మరో అల. గర్వం తగ్గుతుంది. ఎలా? ప్రతిభ కూడా వ్యక్తిగతమైన సొత్తు కాదు. కరుణ పెరుగుతుంది. ఎట్లు? అన్ని జీవులూ ఒకే సత్యస్వరూపమనే తెలివి పుట్టిందిగనుక.

మనకు సాధారణంగా ప్రపంచం అనేక వస్తువుల సమాహారంగా కనబడుతుంది. నేను, నీవు, ప్రకృతి, జీవులు, ఆకాశం, కాలం — ఇవన్నీ పరస్పరభిన్నములై ఉన్నట్లనిపిస్తాయి. కాని ఉపనిషత్తు దృష్టిలో ఇవన్నీ వేర్వేరు సత్యాలు కావు; ఒకే పరబ్రహ్మస్వరూపం నానాత్వంగా ప్రత్యక్షమవుతున్నది. బంగారంతో చేసిన ఉంగరం, హారం, కడియం వేర్వేరు ఆకారములు అయినా వాటి సారం బంగారమే అయినట్లే, జగత్తులోని నామరూపభేదములన్నిటికీ ఆధారం బ్రహ్మమే.

బ్రహ్మైవేదమమృతం పురస్తాత్‌ బ్రహ్మ పశ్చాత్‌ బ్రహ్మ దక్షిణతశ్చోత్తరేణ ।
అధశ్చోర్ధ్వం చ ప్రసృతం బ్రహ్మైవేదం విశ్వమిదం వరిష్ఠమ్ ॥ (ముండకము-2.2.12)

ముందున్నది బ్రహ్మమే, వెనుకున్నది బ్రహ్మమే, కుడివైపు బ్రహ్మమే, ఎడమవైపు బ్రహ్మమే; క్రింద బ్రహ్మమే, పైన బ్రహ్మమే; ఈ విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉన్నది బ్రహ్మమే. ఇది స్థలపరమైన దిశలను చెప్పుటకే కాదు; “ఏ దిక్కున చూచినా, ఏ వస్తువును అనుభవించినా, ఏ భావమును గ్రహించినా — ఆ అంతటిలోనూ ఒకే చైతన్యసత్యమే నిండియున్నది” అనే పరమార్థాన్ని తెలియజేయుచున్నది.

53
మూలచేతనద మూటెగళెల్ల వస్తుగళు ।
స్థూలదిం సూక్ష్మగళు సూక్ష్మదిం స్థూల ॥
కాల దేశాసంగ పరివర్త్య జడజీవ ।
మాలాప్రవాహవదు -మరుళ మునియ ॥

మూలచేతనపు మూటలీ సర్వ వస్తువులు
స్థూలమున సూక్ష్మముల్ సూక్ష్మమున స్థూలము
కాలదేశాబద్ధపరిణామశీలమై
జాల్వారు జగమెపుడు – మంకుతిమ్మ

నరుని నయనాలకు కనిపించని సూక్ష్మాతిసూక్ష్మ వస్తువులు, క్రిములతోపాటు, కనులకు అగుపడే స్థూల వస్తువులన్నిటికీ మూలం చైతన్యమే. ప్రతి జీవంలోను, జడంలోను మూలచైతన్యమే నిండియున్నది. అన్నియూ మూలచైతన్యం దాగియున్న చిన్న సంచులే. మహావృక్షంలోని విత్తనం (స్థూలమున సూక్ష్మం), విత్తనంలో దాగియున్న మహావృక్షం (సూక్ష్మమున స్థూలము) వలె, పశు, పక్షి, కీటకాది జీవరాశుల ప్రవాహం ధారగా సాగుచున్నది.

దేశకాలాలతో కలిసి పరివర్తనం చెందుతున్న ఈ ప్రకృతి నిరంతరధారవలె ప్రవహిస్తుంది. అయితే, వీటన్నిటికీ మూలమైన చైతన్యం అపరివర్త్యం. నామరూపాలుగా పరివర్తన చెందింది కదా? కాదు, ఇది రూపపరివర్తనేగాని అంతస్సత్త్వ పరివర్తన కాదు. దీనినే వివర్తమందురు. “నాభావో విద్యతే సతః” (గీ. 2-16). వస్తువు అలాగే ఉంటుంది; రూపం మారుతుంది. దానినే మనం సృష్టి అనుకుంటే, బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ఆ వివర్త సందర్భాన్ని నిర్వహించు అధికారులు అనవచ్చును. ఇదంతయూ బ్రహ్మమే — “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” (ఛాందోగ్యం), ఇదంతా పురుషుడే — “పురుష ఏవేదం సర్వం” (శ్వేతాశ్వతరము), బ్రహ్మ ఒక్కటే, దానికి రెండవది లేదు — “ఏకమేవాద్వితీయం” (ఛాందోగ్యం), ఈ విశ్వమంతయూ బ్రహ్మయే — “బ్రహ్మైవేదం విశ్వం” (ముండకం).

ఈ జగత్తులో మనకు కనబడే ప్రతి వస్తువూ, ప్రతి జీవీ, ప్రతి చలనం — వేర్వేరు రూపాలుగా దర్శనమిస్తున్నప్పటికీ, వాటి అంతరార్థంలో ఒకే మూలచైతన్యపు ప్రకాశమే నిండి ఉన్నది. ఉపనిషత్తులు “ఇదంతయూ బ్రహ్మమే” అని ఉద్ఘోషించినపుడు, అవి కేవలం భౌతికవిశ్వాన్ని కాదు, దాని వెనుక నిత్యంగా స్పందిస్తున్న చైతన్యపు ఏకత్వాన్ని సూచిస్తున్నాయి. మన కంటికి కనబడే స్థూలప్రపంచం అనేక నామరూపాల సమాహారంలా అనిపించినా, ఆ నామరూపాలన్నింటికీ ఆధారభూతమై నిలిచేది ఒకటే — అది బ్రహ్మచైతన్యం. అదే జీవరాశుల గర్భంలో సూక్ష్మస్వరూపంగా దాగి, విశ్వరూపంగా విస్తరించి ఉన్నది.

ఒక చిన్న విత్తనాన్ని పరిశీలిస్తే, అందులో ఒక మహావృక్షం దాగి ఉన్నదని మనం తెలుసుకుంటాం. ఆ విత్తనం చూస్తే వృక్షం కనిపించదు; కానీ వృక్షం యొక్క సంపూర్ణ సాధ్యత అంతా దానిలో నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. అదే విధంగా, మహావృక్షాన్ని చూస్తే — వృక్షమంతా ఆ విత్తన విస్తారమే. స్థూలంలో సూక్ష్మం దాగి ఉంటుంది; సూక్ష్మంలో స్థూలం సంభావ్యరూపంగా నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. ఉపనిషత్తులలోని “అణోరణీయాన్ మహతో మహీయాన్” అనే వాక్యం ఈ సత్యాన్నే ప్రతిధ్వనిస్తుంది. పరమాత్మ అణువుకన్నా సూక్ష్ముడు, విశ్వానికన్నా విస్తారుడు. అంటే సృష్టిలోని ప్రతి పరిమిత రూపంలో అపరిమితమైన చైతన్యం అంతర్భూతమై ఉన్నది.

సృష్టిలో కనిపించే పశుపక్షికీటకాది అనేక జీవరాశులు ఈ చైతన్య ప్రవాహంలోని వివిధ అలలవంటివి. సముద్రంలో అలలు వేర్వేరుగా కనిపించినా, వాటి జలస్వరూపం ఒక్కటే. అలాగే జీవరాశులన్నీ రూపరీత్యా వేర్వేరు అనిపించినా, వాటి జీవత్వానికి ఆధారం ఒకటే చైతన్యము. బ్రహ్మమే అనేక జీవరూపాలలో తనను తాను ఆవిష్కరించుకుంటూ ఉన్నది. ఈ భావాన్ని గీత కూడా “క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత” అని వివరిస్తుంది. ప్రతి శరీరంలో నివసించే క్షేత్రజ్ఞుడు ఒకడే — అదే పరమాత్మచైతన్యం.

ప్రకృతిలో ప్రతి దృశ్యం ఈ సత్యాన్ని నిరంతరం బోధిస్తోంది. గర్భంలోని శిశువులో భవిష్యత్తు మనిషి దాగి ఉన్నాడు. అణువులో అపారశక్తి దాగి ఉన్నది. ఒక చిన్న కణంలో సంపూర్ణ జీవక్రమం సంకేతరూపంగా నిక్షిప్తమై ఉంది. సూక్ష్మమే స్థూలమై వికసిస్తుంది; స్థూలమే మళ్ళీ సూక్ష్మంలో లీనమవుతుంది. ఈ సృష్టి ప్రవాహం ఆద్యంతరహితమైన చైతన్య క్రీడ. ఉపనిషత్తులు దీనినే “యతో వా ఇమాని భూతాని జాయంతే, యేన జాతాని జీవంతి, యత్ ప్రయంత్యభిసంవిశంతి” అని వర్ణించాయి — దేనినుండి సమస్త భూతాలు ఉద్భవిస్తున్నాయో, దేనివల్ల జీవిస్తున్నాయో, దేనియందే లీనమవుతున్నాయో అదే బ్రహ్మం.

మనిషి జీవితపు పరమార్థం ఈ చైతన్యైకత్వాన్ని అనుభవించడం. బయట ప్రపంచాన్ని జయించడం కాదు; అంతరంగంలోని ఆ మూలస్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడం. యోగం, ధ్యానం, భక్తి, జ్ఞానం — ఇవన్నీ చివరికి ఈ అనుభూతికే దారితీస్తాయి. “అహం బ్రహ్మాస్మి” అనే అనుభవం కలిగినపుడు జీవి తనను శరీరపరిమితిలో చూడడు; సమస్త సృష్టిలో తన స్వరూపాన్ని దర్శిస్తాడు. అప్పుడు పశువులోనూ, పక్షిలోనూ, వృక్షంలోనూ, గిరిలోనూ, నదిలోనూ అదే పరమాత్మ ప్రకాశాన్ని అనుభవిస్తాడు. అందువల్ల ఈ విశ్వం అనేక వస్తువుల సమాహారం కాదు; అది ఒకే మూలచైతన్యపు అనంత విస్తారం. ప్రతి వస్తువూ ఆ చైతన్యపు చిన్న సంచి; ప్రతి జీవీ ఆ పరమస్వరూపపు ఒక ప్రతిబింబం. స్థూలంలో సూక్ష్మం, సూక్ష్మంలో స్థూలం అనే ఈ ఆధ్యాత్మిక రహస్యం తెలుసుకున్నవాడే వేదాంతసారాన్ని గ్రహిస్తాడు. అతనికి సృష్టి విభిన్నంగా కనిపించినా, అనుభూతి మాత్రం ఏకత్వమే.

54
తృణ సస్య తరుగళలి కనక కబ్బిణగళలి ।
మణి మరళు శిలెగళలి శునక హరిణదలి ॥
గుణ శక్తి వివిధతెయననువంశవిరిసిర్పు – ।
దన్యోన్యతెయ కలిసె – మరుళ మునియ ॥

తృణ సస్య తరులందు యినుము కనకములందు
మణి సికత శిలలలో శుని హరిణములలో
గుణ శక్తి వైవిధ్య మనువంశికత నేర్పు
మనకు నన్యోనతను – మంకుతిమ్మ

గడ్డి, పైరు, చెట్టు — ఈ మూడూ అన్యోన్యతగా చేరి పెరిగే గుణములు కలిగినవి. ఇనుము, బంగారం భిన్నములైనా రెండూ లోహజాతికి చెందినవే. రత్నాలు, రాళ్ళు, ఇసుక (సికతము) — వీటిదొక జాతి. కుక్క, జింకవంటి ప్రాణులదొక వైవిధ్యం. సికతశిలాదులు జడపదార్థములు; ఎరువు, నీళ్ళను స్వీకరించి తరులతాది సస్యలోకము పెరుగుతుంది. మానవులు, పశుపక్షికీటకాది జీవరాశులలో అంతర్గతమైన ఆనువంశికత ఉన్నది. ఈ ఆనువంశికత గుణశక్తులు మనకు అన్యోన్యతను నేర్పిస్తున్నవి. శిల, తరువు, పశ్వాదులన్నిటిలోనూ పరస్పరావలంబన, స్నేహసహకారములు, వ్యత్యాస వైవిధ్యములు ఉన్నా, వీటన్నిటికీ మూలము భూమి. ‘మీరందరూ అన్యోన్యతతో జీవించండి’ అని ఇవన్నీ మనకు బోధిస్తున్నాయా అని ప్రకృతిగుణశక్తి తెలుపుతున్నదా ఏమి?

ఈ విశ్వసృష్టిని మనం లోతుగా పరిశీలించినప్పుడు, ప్రకృతి మన ముందుంచే గొప్ప సత్యం ‘వైవిధ్యంలో ఏకత్వం’. తృణసస్యములలోనూ-మహావృక్షములలోనూ, ఇనుములోనూ-కనకంలోనూ, మణులలోనూ= సికతంలోనూ-శిలలలోనూ, శునకంలోనూ-హరిణంలోనూ —- రూపభేదం ఉన్నది; గుణభేదం ఉన్నది; శక్తి వైవిధ్యం ఉన్నది; అనువంశీయతలో వ్యత్యాసం ఉన్నది. అయినప్పటికీ, వీటన్నిటినీ అంతర్గతంగా అనుసంధానించి నిలిపేది ఒకే మూల చైతన్యసూత్రం. ఈ సత్యాన్నే వేదాంతం ‘ఏకమేవాద్వితీయం బ్రహ్మ’ అని ప్రకటించింది. సృష్టిలో అనేకత్వం కనిపించినా, సత్యస్వరూపంగా నిలిచింది ఒక్కటే బ్రహ్మచైతన్యం.

భూమిపై మొలిచే చిన్న గడ్డి మొక్కను చూచినప్పుడు, అది మహావృక్షంలా గొప్పగా కనిపించదు; కానీ దానిలోనూ జీవస్పందనే ప్రవహిస్తుంది. ఒక మహావృక్షం ఆకాశాన్ని తాకేంత ఎత్తుకు ఎదిగినప్పటికీ, దాని జీవత్వం కూడా అదే ప్రకృతి చైతన్యానికి ప్రతిఫలనం. గడ్డికి, చెట్టుకు మధ్య పరిమాణ వ్యత్యాసం ఉన్నది; కానీ జీవత్వానికి మూలమైన చైతన్యం ఒకటే. అదే విధంగా ఇనుము దృఢత్వానికి చిహ్నం; కనకం మృదుత్వానికి, కాంతికి ప్రతీక. మణులు విలువైనవి; సికతము చిన్న చిన్న రేణువులై ఉంటుంది, శిలలు పెద్దవి. అయినప్పటికీ, ఈ పదార్థాలన్నీ పంచభూత వికాసాలే. వాటి గుణాలు వేరైనా, వాటి మూలతత్త్వం ప్రకృతిలోని అదే చైతన్య స్పందన. ఇవన్నీ నామరూప భేదాలు, ఉపాధిమాత్రాలు. ఉపనిషత్తులు ‘వాచారంభణం వికారో నామధేయం మృత్తికేత్యేవ సత్యం’ అని బోధిస్తాయి. అనేక పాత్రలు మట్టితో తయారవుతాయి; వాటి పేర్లు, ఆకారాలు వేరైనా, వాటి అసలు సత్యం మట్టియే. అలాగే సృష్టిలోని అనేక జీవరాశులు, పదార్థరాశులు, శక్తి వైవిధ్యాలు అన్నీ నామరూప భేదాలే; వాటి మూలసత్యం బ్రహ్మచైతన్యమే. ఈ దృష్టి కలిగినవాడు వైవిధ్యాన్ని తిరస్కరించడు; దాని వెనుకనున్న ఏకత్వాన్ని దర్శిస్తాడు.

శునకమునకు ఉన్న ప్రవృత్తి వేరు; హరిణమునకు ఉన్న స్వభావం వేరు. ఒకటి భద్రతను, విశ్వాసాన్ని సూచిస్తే, మరొకటి సౌమ్యతను, చపలత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రకృతి ప్రతి జీవికి వేర్వేరు గుణాలను ప్రసాదించింది. ఈ గుణశక్తి వైవిధ్యమే సృష్టి సౌందర్యానికి మూలం. ఒకే రాగంతో సంగీతం ఉండదు; అనేక స్వరాలు కలిసినప్పుడే సంగీతం పరిపూర్ణమవుతుంది. అలాగే సృష్టిలోని వైవిధ్యం కూడా ఆ పరబ్రహ్మస్వరూపం తనను తాను అనేక రూపాలలో వ్యక్తపరచుకొనుట. గీతాచార్యుడు “చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృష్టం గుణకర్మవిభాగశః” అని చెప్పినప్పుడు, గుణభేదాల ఆధారంగా ప్రకృతి వైవిధ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు. కానీ అదే గీతలో ‘విద్యావినయసంపన్నే బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని శుని చైవ శ్వపాకే చ పండితాః సమదర్శినః’ అని చెప్పి, ఆ గుణభేదాల వెనుకనున్న చైతన్య సమత్వాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు. జ్ఞాని బ్రాహ్మణునిలోనూ, గోవులోనూ, ఏనుగులోనూ, శునకంలోనూ ఒకే ఆత్మచైతన్యాన్ని దర్శిస్తాడు.

అనువంశీయత కూడా ఈ సృష్టి రహస్యానికి ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. ఒక విత్తనంలో దాని వంశపారంపర్య లక్షణాలు దాగి ఉంటాయి. జీవులలో శరీర నిర్మాణం, స్వభావం, బలహీనతలు, శక్తులు తరతరాలుగా సంక్రమిస్తాయి. అయితే ఈ అనువంశిక వైవిధ్యమంతా చైతన్య ప్రవాహానికి ఉపాధిమాత్రమే. వంశాలు వేరైనా, జీవస్వరూపం ఒకటే. తరంగాలు వేర్వేరు అయినా, సముద్రం ఒక్కటే. వేదాంతం ఈ విషయాన్ని మరింత లోతుగా ‘ఆత్మవత్ సర్వభూతేషు’ అనే దృష్టితో ప్రతిపాదిస్తుంది. అంటే ప్రతి జీవిలోనూ మన ఆత్మస్వరూపాన్నే చూడగలగడం.

ప్రపంచంలోని పదార్థ వైవిధ్యం కూడా ఇదే సత్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇనుము అయస్కాంతాన్ని ఆకర్షిస్తుంది; కనకం కాంతిని ప్రతిఫలిస్తుంది.; వజ్రం దృఢత్వానికి ప్రతీక; నీరు ప్రవాహానికి చిహ్నం. ప్రతి పదార్థానికి తన స్వభావగుణం ఉంది. ఈ గుణవైచిత్ర్యం వల్లనే జగత్తు సమతుల్యంగా నిలుస్తుంది. కానీ ఈ వైవిధ్యాల వెనుకనున్న మూలసూత్రం ఒకటే — అదే సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపమైన బ్రహ్మం. ‘నేహ నానాస్తి కించన’ అని బృహదారణ్యకోపనిషత్ చెప్పినప్పుడు, అది ఈ ఆంతరంగికమైన ఏకత్వాన్నే సూచిస్తుంది. ‘ఇక్కడ నిజంగా అనేకత్వం లేదు; కనిపిస్తున్నది భ్రమ మాత్రమే’ అని ఆ వాక్యం మనకు తెలియజేస్తుంది.

మనిషికి సాధారణ దృష్టిలో భేదాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. అందం–అందవిహీనత, బలం–బలహీనత, విలువ–నిర్మౌల్యం, జంతువు–మనిషి, చెట్టు–రాయి అనే విభాగాలతో ప్రపంచాన్ని చూస్తాడు. కానీ జ్ఞానదృష్టి కలిగినవాడు ఈ భేదాల మధ్యనున్న అన్యోన్యతను దర్శిస్తాడు. గడ్డి లేకపోతే పశువులు ఉండవు; పశువులు లేకపోతే ప్రకృతి సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది; వృక్షాలు లేకపోతే జీవవాయువు ఉండదు; రాళ్ళు లేకపోతే భూమి నిర్మాణం ఉండదు. చిన్నదనిపించే సికతరేణువుకూడా విశ్వ నిర్మాణంలో తన పాత్రను పోషిస్తోంది. అందువల్ల సృష్టిలో వ్యర్థం అనేదేమీ లేదు. ప్రతి వస్తువూ, ప్రతి జీవీ, ప్రతి శక్తీ పరస్పర ఆధారితమైన విశ్వ సమన్వయంలో భాగమే. ఈ అన్యోన్యతను అనుభవించినపుడే మనిషిలో కరుణ పుడుతుంది, అహంకారం కరుగుతుంది. ‘నేను వేరే, ప్రపంచం వేరే’ అనే భావన తొలగిపోగలదు. అప్పుడు ప్రకృతిని దోచుకోవడం కాదు, పూజించడం ప్రారంభం కావాలి. జంతువులను హింసించడం కాదు, సహజీవనం నేర్చుకోవాలి.

55
బత్త గొబ్బరవాగి నెలకిళిదు మణ్ణాగి ।
మత్తె తాం తెనెయొళేళ్వంతె నరకులద ॥
సత్త్వ కణవిల్లల్లి తమకిళిదొడం తానె ।
మత్తెద్దు మెరెయువుదు – మరుళ మునియ ॥

వరిగింజ నేలదిగి యెరువు మన్నైననూ
వరివెన్ను లేచినటు నరకులపు సత్త్వ-
పరమాణువులు కొన్ని తమములో దాగినన్
తిరిగి మెరియును లేచి – మంకుతిమ్మ

ఈ విశ్వసృష్టి ఒక నిరంతర ప్రవాహం. ఆ ప్రవాహానికి ఆది లేదు, అంతం లేదు. అది ఒక గంభీరమైన చైతన్యస్పందనగా యుగయుగాలలో విస్తరించి, లయమై, మరల వ్యక్తమవుతూ ఉంటుంది. ప్రకృతిని లోతుగా పరిశీలించినవారికి ఈ సత్యం ప్రతి దృశ్యంలో ప్రత్యక్షమవుతుంది. ఒక చిన్న వరిగింజ నేలలో పడి మట్టిలో కలిసిపోతుంది. నీరు, ఎరువు, భూమి తేమలతో తన పూర్వరూపాన్ని అది కోల్పోయినట్టు అనిపిస్తుంది. బయటికి చూస్తే ఆ గింజ ఇక లేనట్టే. కాని కనుమరుగైన ఆ గింజలో దాగియున్న జీవసత్త్వం మరుగున పడిన అగ్నివలె, అనుకూల సమయాన మళ్ళీ మేల్కొంటుంది. చీకట్ల నేలను చీల్చుకొని పైకి వస్తుంది. మొలకగా, మొక్కగా, పంటగా వికసించి విస్తరిస్తుంది. ఈ ప్రకృతి రహస్యం కేవలం వ్యవసాయచక్రం కాదు; అది సృష్టి అంతరార్థాన్ని బోధించే సత్యం. వృక్ష సామర్థ్యం, శాఖలు, ఆకులు, పుష్పాలు, ఫలాలు అన్నీ సూక్ష్మస్వరూపంగా గింజలోనే దాగియుంటాయి. అనుకూల పరిస్థితులు వచ్చినప్పుడు అవే వ్యక్తమై బయటకు వస్తాయి. అలాగే ఈ విశ్వమంతా సృష్టికి ముందు బ్రహ్మములో అవ్యక్తరూపంగా నిగూఢమై యుండెను. ‘బీజస్యాంతరివాంకురో జగదిదం ప్రాగ్నిర్వికల్పం పునః | మాయాకల్పిత దేశకాలకలనావైచిత్ర్యచిత్రీకృతమ్…’ — విత్తనములో అంకురం సూక్ష్మరూపముగా దాగి ఉన్నట్లే, ఈ జగత్తంతా సృష్టికి పూర్వం బ్రహ్మములో అవ్యక్తంగా అంతర్లీనమై యుండెను. తరువాత మాయాశక్తివల్ల దేశకాల నామరూప వైవిధ్యాలతో వ్యక్తమై కనిపించుచున్నది. బ్రహ్మము ఒకటే అయినప్పటికీ, అనేక నామరూపాలుగా కనిపించుటకు కారణమైన శక్తినే మాయ అంటారు. తెల్లని తెరపై సినిమా చిత్రాలు కనిపించినట్లే, బ్రహ్మచైతన్యంపై ఈ జగద్వ్యవహారం ఆవిర్భవిస్తున్నది. చిత్రాలు మారుతుంటాయి; తెర మాత్రం మారదు. అలాగే జగత్తు అనేక పరిణామాలకు లోబడినా, ఆధారమైన బ్రహ్మము నిర్వికారంగా నిలిచియుంటుంది.

ఈ జగత్తులో ఏదీ పూర్తిగా నశించదు. రూపాలు, పేర్లు మాత్రమే మారుతాయి. కానీ వాటి మూలమైన చైతన్యప్రవాహం నిత్యంగా కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఉపనిషత్తులు ‘న జాయతే మ్రియతే వా కదాచిత్’ అని ఆత్మస్వరూపాన్ని వర్ణించినపుడు, జీవుని అసలు తత్త్వం జననమరణాలకు అతీతమని ప్రకటిస్తున్నాయి. శరీరం పుడుతుంది, ఎదుగుతుంది, క్షీణిస్తుంది, లయమవుతుంది; కాని జీవచైతన్యం మాత్రం మరల మరల వ్యక్తమవుతూనే ఉంటుంది. వరిగింజ మట్టిలో కలిసిపోయి మరల మొలకెత్తినట్టే, జీవసత్త్వం కూడా మరుగున పడి తిరిగి కొత్త రూపంలో వెలుగులోకి వస్తుంది.

ఇదే విధంగా మనుష్యకులపు సూక్ష్మాణువులు కూడా తమంలో దాగి, కొంతకాలం కనిపించకుండా ఉండి, అనుకూల సమయంలో నవమాసాలు నిండగానే శిశురూపంలో బయల్పడతాయి. ఈ గర్భస్థితి కూడా ఒక గూఢసృష్టి. కనబడని స్థితినుండి కనబడే స్థితికి రావడం. సూక్ష్మంనుండి స్థూలం వైపు ప్రయాణించడం. ఇదే సృష్టి యొక్క నిత్యక్రియ.

సృష్టి, స్థితి, లయ అనే మూడు ప్రక్రియలు ఒకే చైతన్యక్రీడలోని భాగాలు. గింజలో మొక్క దాగి ఉన్నట్టే, జీవబీజంలో భవిష్యత్ జీవితమంతా సూక్ష్మరూపాన నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. మనిషి జననం కూడా ప్రకృతి విత్తనపు రహస్యానికి ప్రతిరూపమే. గర్భంలో ఒక సూక్ష్మజీవకణం దాగి ఉన్నా, అది కనిపించదు. కాని ఆ కణంలో సంపూర్ణ మానుష్య సంభావ్యత దాగి ఉంటుంది. నవమాసాల అనంతరం అది శిశువుగా వెలుగులోకి వస్తుంది. ఆ శిశువు పెరిగి భావాలు, జ్ఞానం, సంస్కారాలు, అనుభవాలు సంతరించుకుంటుంది. ఇక్కడ శరీరం మాత్రమే ఎదగడం కాదు; చైతన్యం కూడా క్రమంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ ప్రక్రియ యాదృచ్ఛికం కాదు; అది విశ్వచైతన్యపు అంతర్గత నియమం. గీతలో “బీజం మాం సర్వభూతానాం విద్ధి” అని, సమస్త జీవరాశుల బీజస్వరూపం తానే అని శ్రీకృష్ణుడు ప్రకటిస్తున్నాడు. ప్రతి జీవకణములో పరమాత్మ చైతన్యమే అంతర్లీనంగా ఉన్నది.

జీవసత్త్వం ప్రకటమై, ప్రజ్వలించి, మరల మరుగున పడి, తిరిగి ఉద్భవించడం ప్రకృతియొక్క నిత్యనృత్యం. సూర్యోదయం–సూర్యాస్తమయం, ఋతువుల మార్పు, వర్షచక్రం, మొక్కల పుట్టుక, లయము — ఇవన్నీ అదే సూత్రాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి. ఒక దశలో లయమైపోయినట్టు కనిపించేది, మరొక దశలో మళ్ళీ వ్యక్తమవుతుంది. ఇది చైతన్యపు రూపాంతర క్రీడ.

అయితే ఈ సమస్త ప్రవాహంలో నిత్యమైనది ఏమిటి? — రూపాలు నశిస్తాయి; చైతన్యం నశించదు. శరీరాలు మారుతాయి; ఆత్మ మారదు. ‘వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ’ అనే గీతావాక్యం ఇదే సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. జీవుడు పాత వస్త్రాలను విడిచి కొత్తవాటిని ధరించినట్టే, పాత శరీరాన్ని విడిచి కొత్త శరీరాన్ని స్వీకరిస్తాడు. వరిగింజ తన పాతరూపాన్ని కోల్పోకుండా మొలకగా మారలేనట్టే, జీవసత్త్వం కూడా రూపాంతరాల ద్వారా తన యాత్ర కొనసాగిస్తుంది.

ఈ సృష్టి రహస్యాన్ని గ్రహించినవారికి మరణం ఒక అంతం కాదు; అది మరొక ఆవిర్భావానికి మార్గం. లయం వినాశనం కాదు; అది కొత్త ఉద్భవానికి సిద్ధస్థితి. గర్భంలోని శిశువు చీకటిలో దాగి ఉన్నా, వెలుగులోకి రావడం నిశ్చయం అయినట్టే, జీవసత్త్వం కూడా మరుగున పడినా మళ్ళీ వ్యక్తమవడం సృష్టి ధర్మం. విత్తనం, మొలక, వృక్షం అన్నీ భిన్న దశలే అయినప్పటికీ, వాటి అంతరార్థం ఒకటే అయినట్టే, జీవుడి జనన–వృద్ధి–లయ–పునరుద్భవాల వెనుక నిలిచియున్నది ఒకటే చైతన్యం.

అందువల్ల ఈ విశ్వసృష్టి ఒక అంతులేని చైతన్యయాత్ర. వరిగింజలలోనూ, గర్భస్థ శిశువులలోనూ, జీవకణాలలోనూ, వృక్షవనాలలోనూ, మనిషి హృదయంలోనూ — ఒకే జీవస్పందన ప్రవహిస్తున్నది. అది కొన్నిసార్లు మరుగున పడుతుంది; కొన్నిసార్లు ప్రజ్వలిస్తుంది; కాని ఎన్నడూ నశించదు.

56
ఎంతు నాం కాడిదొడమివనళియదుళిదిర్పన్ ।
ఎంతప్ప ధీరనివనేనమృతసారన్ ! ॥
ఇంతెనుతె మర్త్యరొళె పంథ హూడిపను విధి ।
సంతత స్పర్ధెయదు – మరుళ మునియ ॥

“ఎంత నే వేధించినను చనక మిగులునే
ఎంత ధీరుడొ వీడమృతసారుడనగ?”
పంతమ్ముబూనె నిట్లనుచు; విధి మర్త్యులలొ
సంతత స్పర్ధ యిది – మంకుతిమ్మ

మనిషి చరిత్రను పరిశీలించినప్పుడు ఒక అద్భుతమైన సత్యం మన ముందుకు వస్తుంది. ప్రకృతి ఎన్నో విఘ్నాలను సృష్టించింది; కాలం అనేక విధ్వంసాలను మోసుకొచ్చింది; వ్యాధులు, యుద్ధాలు, కరువులు, మరణభయాలు, అనిశ్చితాలు పదే పదే చుట్టుముట్టాయి. అయినప్పటికీ మానవుడు అంతరించిపోలేదు. కూలిపోయినా మళ్ళీ లేచాడు. ఓడిపోయినా మళ్ళీ యుద్ధరంగంలో నిలిచాడు. అందుకే విధి ఆశ్చర్యపడి ‘నేనెంత వేధించినా వీడు ఇంకా నిలిచియున్నాడే!’ అని అనుకుంటున్నట్టుగా చెప్పే ఈ భావం కేవలం కవితాత్మకమైనది మాత్రమే కాదు; అది మానవసృష్టి, చైతన్యం, పురోగతి, ఆధ్యాత్మిక పరిణామం అనే విశాలసత్యాల అంతరాళాలను స్పృశించే గంభీరమైన ప్రశ్న.

ప్రపంచంలోని ప్రతి జీవికి జీవించాలనే సహజవాంఛ ఉంది. కానీ మనిషిలో ఉన్న జీవనదాహం సాధారణ జీవస్వభావాన్ని దాటి మరింత ఉన్నతమైనది. ఇతర జీవులు ప్రకృతికి అనుగుణంగా మాత్రమే జీవిస్తాయి; మనిషి మాత్రం ప్రకృతిని అర్థం చేసుకొని, దానిని మార్చి, దానితో సహకరించి, కొన్ని సందర్భాలలో దానిని అధిగమించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఇదే మానవప్రగతి మూలం. ఒకప్పుడు అరణ్యాలలో సంచరించిన మనిషి అగ్నిని కనుగొన్నాడు; చక్రాన్ని సృష్టించాడు; భాషలను నిర్మించాడు; నాగరికతలను నెలకొల్పాడు; సముద్రాలను దాటాడు; ఆకాశంలో విహరించాడు; చివరకు విశ్వాన్ని పరిశీలించే స్థాయికి చేరుకున్నాడు. ఈ ప్రయాణం వెనుక ఒక అగోచరమైన శక్తి ఉంది. వేదాంతం దానినే ‘ఆత్మచైతన్యం’ అంటుంది.

విజ్ఞానశాస్త్రం చెబుతుంది — జీవం అనేది నిరంతర అనుకూలన ప్రక్రియ. ప్రకృతి ఎంపికలో బలహీనమైనవి నశిస్తాయి; అనుకూలించగలిగినవే నిలుస్తాయి. కానీ మానవుడు కేవలం జీవశాస్త్రపరంగా మాత్రమే కాదు, మానసికంగా, సామాజికంగా, ఆధ్యాత్మికంగా కూడా అనుకూలించగలిగాడు. అతడు తన అనుభవాలను తరతరాలకు అందించాడు. జ్ఞానాన్ని సమీకరించాడు. ఒక వ్యక్తి కనుగొన్న సత్యం మానవజాతి సంపదగా మారింది. ఇదే సంస్కృతి. ఇదే నాగరికత. ఈ సమిష్టి జ్ఞానప్రవాహమే మానవుణ్ణి ఇతర జీవులకంటే ప్రత్యేకునిగా నిలిపింది.

కాని ఈ పురోగతిలో ఎప్పుడూ ఒక ప్రశ్న మనిషిని వెంటాడింది — ‘మన ప్రయత్నాలన్నింటికీ మించి ఏదైనా అదృశ్యశక్తి ఉన్నదా?’ కొందరు దానిని విధి అంటారు; మరికొందరు అదృష్టం అంటారు; ఇంకొందరు కర్మఫలం అంటారు. నిజానికి ఈ భావన మానవానుభవంనుండే వచ్చింది. ఎందుకంటే అనేక సందర్భాలలో సమర్థుడైనవాడు ఓడిపోతాడు; బలహీనుడైనవాడు గెలుస్తాడు. ఎంతటి జాగ్రత్తలు తీసుకున్నా విపత్తులు సంభవిస్తాయి. అనుకోని అవకాశాలు కూడా జీవితాన్ని మార్చేస్తాయి. ఈ అనిశ్చితి మనిషిని విధి భావన వైపు నడిపించింది.

అయితే వేదాంతం విధిని మూఢనమ్మకంగా చూడదు; అలాగే అది మానవప్రయత్నాన్ని కూడా తక్కువ చేయదు. వేదాంత దృష్టిలో ‘విధి’ అనేది కారణ–కార్య సంబంధాల సమగ్ర ప్రవాహం. ప్రతి చర్యకు ఫలితం ఉంటుంది; ప్రతి అనుభవానికి పూర్వకారణం ఉంటుంది. దీనినే కర్మసిద్ధాంతం అంటారు. కానీ మనిషి కేవలం గతకర్మల బానిస కాదు. అతనిలో స్వేచ్ఛా చైతన్యం కూడా ఉంది. గీతలో శ్రీకృష్ణుడు ‘ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం’ అని చెప్పినప్పుడు, మనిషి తనను తాను పైకి లేపుకోగల శక్తి తనలోనే ఉందని ఉపదేశిస్తున్నాడు. ఇదే మానవుడిలోని అమృతశక్తి.

ఈ అమృతశక్తి ఏమిటి? అది కేవలం శారీరకబలం కాదు; కేవలం మేధస్సు కాదు. అది జీవితాన్ని నిరంతరం అధిగమించాలనే అంతర్గత తపన. ఒక శిశువు పడిపడి మళ్ళీ నడవడం నేర్చుకోవడం నుండీ, శాస్త్రవేత్త అనేక వైఫల్యాల తర్వాత కొత్త ఆవిష్కరణ చేయడం వరకు — ఇదే చైతన్యశక్తి పనిచేస్తోంది. థామస్ ఎడిసన్ వేలసార్లు విఫలమైన తర్వాత విద్యుత్ దీపాన్ని రూపొందించాడు. వ్యాధులతో పోరాడుతూ వైద్యశాస్త్రం వ్యాక్సిన్లను సృష్టించింది. యుద్ధాల బూడిదలోనుండి సమాజాలు మళ్ళీ పునర్నిర్మించబడ్డాయి. ఈ నిరంతర పునరుజ్జీవనశక్తి మానవత్వపు అమృతత్వం.

సామాజికంగా కూడా మానవప్రగతి ఇదే ఆత్మశక్తి ఫలితం. ఒకప్పుడు బానిసత్వం సహజమని భావించిన సమాజం, తర్వాత మానవహక్కుల భావనను ఆవిష్కరించింది. స్త్రీలను అణగదొక్కిన యుగాల తర్వాత సమానత్వాన్ని అంగీకరించింది. కుల, వర్ణ, జాతి విభేదాల మధ్య కూడా ‘మానవత్వం’ అనే విశ్వమూల్యాన్ని కనుగొంది. ఈ పరిణామం యాదృచ్ఛికం కాదు. అది మానవచైతన్యం క్రమంగా విశాలమవుతున్న ప్రక్రియ. వేదాంతం ‘ఆత్మవత్ సర్వభూతేషు’ అని చెప్పినపుడు, ప్రతి జీవిలోనూ అదే ఆత్మను దర్శించే సమదర్శనాన్ని బోధించింది. ఆధునిక మానవహక్కుల తత్త్వం కూడా అంతిమంగా ఇదే భావానికి సమీపంగా ఉంటుంది.

శాస్త్రపరంగా చూస్తే విశ్వం నిరంతర పరిణామంలో ఉంది. నక్షత్రాలు పుడుతున్నాయి; లయమవుతున్నాయి. జీవరాశులు రూపాంతరం చెందుతున్నాయి. మనిషి మెదడు కోట్ల సంవత్సరాల పరిణామ ఫలితం. కానీ ఈ పరిణామాన్ని కేవలం యాంత్రిక ప్రక్రియగా మాత్రమే చూడటం అసంపూర్ణం. ఎందుకంటే చైతన్యం అనే రహస్యం ఇంకా విజ్ఞానశాస్త్రానికి పూర్తిగా అర్థం కాలేదు. మనిషి ‘నేను ఉన్నాను’ అని తెలుసుకోవడం, సత్యాన్ని వెదకడం, సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించడం, ధర్మాన్ని అన్వేషించడం — ఇవి కేవలం జీవరసాయనిక చర్యలకే పరిమితం కావు. ఇక్కడే ఆధ్యాత్మికత ప్రవేశిస్తుంది. ఈ విశ్వమంతా ఒకే చైతన్యస్వరూపం యొక్క విస్తారం. మనిషిలో కనిపించే అజేయసంకల్పం, సత్యాన్వేషణ, ప్రేమ, కరుణ, జ్ఞానదాహం — ఇవన్నీ ఆ పరమచైతన్యపు వ్యక్తీకరణలు. ‘అమృతస్య పుత్రాః’ అని ఉపనిషత్తులు మనిషిని సంబోధించినపుడు, అతడు నశ్వర శరీరం మాత్రమే కాదని, అమృతచైతన్యానికి ప్రతిబింబమని ప్రకటిస్తున్నాయి. అందుకే మానవుడు ఎన్ని విఘ్నాలు ఎదురైనా పూర్తిగా ఓడిపోడు. అతని లోపల ఒక శాశ్వత దీప్తి ఉంది.

విధి మనిషిని పరీక్షించవచ్చు; ప్రకృతి అతడిని సవాలు చేయవచ్చు; కాలం అతని నిర్మాణాలను కూల్చివేయవచ్చు. కాని మానవచైతన్యం మళ్ళీ సృష్టిస్తుంది. ఇదే సృష్టిరహస్యం. ఇదే మానవప్రగతి యొక్క అంతరార్థం. విత్తనం నేలలో కుళ్ళిపోయినట్టే కనిపించినా, దానిలోని జీవశక్తి మళ్ళీ మొలకెత్తుతుంది. అలాగే మానవజాతి కూడా ఎన్నో సంక్షోభాలతో ప్రయాణిస్తూ, మరింత ఉన్నతమైన చైతన్యాన్ని పొందుతూ ముందుకు సాగుతుంది.

అందువల్ల మానవచరిత్ర అనేది కేవలం యుద్ధాల, రాజ్యాల, ఆవిష్కరణల కథ కాదు; అది ఆత్మచైతన్యం తనను తాను క్రమంగా ఆవిష్కరించుకుంటున్న గాథ. విజ్ఞానం, సమాజం, తత్త్వం, ఆధ్యాత్మికత — ఇవన్నీ వేర్వేరు మార్గాలైనా, అంతిమంగా ఒకే సత్యాన్ని సూచిస్తున్నాయి: మనిషిలో ఒక అమృతశక్తి ఉంది. అది విఘ్నాలను అధిగమిస్తుంది. అది చీకట్లను ఛేదిస్తుంది. అది మరణభయాన్ని కూడా జయిస్తుంది. అదే మానవత్వపు జైత్రయాత్ర, పరమ చైతన్య క్రీడ.

57
నమ్మ రవి భూగోలగళినాచె నూరారు ।
నూర్మడియ బలద రవి భూగ్రహగళిహవు ॥
హొమ్మిసువళిన్నెష్టనో ప్రకృతి మరమరళి ।
బ్రహ్మశక్తియపార – మరుళ మునియ ॥

ఇమ్మహికి రవికి యావలనుండు శతసహ-
స్రమ్ముగా బలమైన రవిభూగ్రహములు
క్రమ్మి సృష్టించునెన్నో ప్రకృతి పలుమారు
బ్రహ్మ సమధిక శక్తి – మంకుతిమ్మ

మన ఉనికికి ఆధారమైన ఈ భూమండలానికి, అందులోని జీవశక్తికి బలాన్నిచ్చే సూర్యునికి దూరంగా వీటికంటే వేయిరెట్ల బలంతో మరెన్నో సూర్యులు, గ్రహాలున్నాయి. సౌరకుటుంబము నక్షత్రవీథిలో (Milky Way) ఒక భాగము. ఇలాంటి నక్షత్రపుంజములు (Galaxies) అక్కడే పుట్టి లయాన్ని పొందుతాయి. వాటి వెలుగు మన నేలకు రావడానికి కోట్యానుకోట్ల సంవత్సరాలే పడుతుందని ఖగోళ శాస్త్రజ్ఞులంటారు. మరెన్నో కొత్త తారాగ్రహాదులను మళ్ళీ మళ్ళీ ఉత్పత్తి చేసే సామర్థ్యం ప్రకృతికి కలదు. ఈ బ్రహ్మశక్తి అపారమైనది. దానికి అవధులు లేవు. ఈ సృష్టికి ఇది కారణము, కాదు అది కారణము అని ఎన్నో వాదవిభేదాలున్నా, దీని సంగతి ఇంతే అంటూ నిర్వచించడం అసాధ్యం. అవ్యక్తమైన ఈ మాయాశక్తిని శంకరులు ‘అనిర్వచనీయం’ అన్నారు (‘తత్త్వాన్యత్వాభ్యామనిర్వచనీయే’ – సూ.భా., బృ.భా.). వ్యవహార దృష్టికి ఇవి అనిర్వచనీయమైనా, పరమార్థ దృష్టికి ఇది ఆత్మస్వరూపమే. దానినే కవి బ్రహ్మశక్తి అంటున్నాడు.

ఖగోళశాస్త్రజ్ఞులు చెబుతున్నారు — మనం చూస్తున్న కొన్ని నక్షత్రాల వెలుగు భూమిని చేరడానికి లక్షల, కోట్ల సంవత్సరాలు పట్టింది. అంటే మనం ఇప్పుడు చూస్తున్న ఆ నక్షత్రం, ఆ రూపంలో ఇక ఉండకపోవచ్చు కూడా. విశ్వంలో కాలం, దూరం, శక్తి — ఇవన్నీ మన సాధారణ అనుభవానికి అందని స్థాయిలో ఉన్నాయి. ఒక నక్షత్ర జననం కోసం అపార వాయుగోళాలు సంకోచిస్తాయి; అణుసంయోగం ప్రారంభమవుతుంది; అనంత శక్తి ప్రస్ఫుటమవుతుంది. అదే నక్షత్రం ఒక దశలో ఇంధనం కోల్పోయి మహావిస్ఫోటంతో విచ్ఛిన్నమవుతుంది. ఆ విస్ఫోటనపు ధూళి మరల కొత్త నక్షత్రాలకు, గ్రహాలకు మూలమవుతుంది. ఈ విధంగా విశ్వం ఒక నిరంతర సృష్టి–లయ–పునరుత్పత్తి ప్రక్రియగా కొనసాగుతోంది.

ఇక్కడే విజ్ఞానశాస్త్రం ఒక అద్భుతమైన సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది: విశ్వం స్థిరమైనది కాదు; అది చలనమయం. ప్రతి క్షణం పరిణామంలో ఉంది. కానీ ఈ పరిణామానికి అంతిమ కారణమేమి? శాస్త్రం ‘ఎలా?’ అనే ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పగలదు; కాని ‘ఎందుకు?’ అనే ప్రశ్న ముందు అది మౌనమవుతుంది. నక్షత్రాలు ఎలా పుడతాయి? గెలాక్సీలు ఎలా ఏర్పడతాయి? విశ్వవిస్తరణ ఎలా జరుగుతోంది? — ఇవన్నీ శాస్త్రం వివరిస్తుంది. కానీ ‘ఈ సమస్తం ఎందుకు ఉంది?’, ‘ఈ చైతన్యపూర్ణ క్రమబద్ధత వెనుక అంతరార్థం ఏమిటి?’ అనే ప్రశ్నలు తత్త్వశాస్త్రాన్ని, ఆధ్యాత్మికతను ఆహ్వానిస్తాయి.

అద్వైత వేదాంతం ఈ విశ్వరహస్యాన్ని అత్యంత లోతుగా దర్శించింది. ఉపనిషత్తులు ‘యతో వా ఇమాని భూతాని జాయంతే, యేన జాతాని జీవంతి, యత్ ప్రయంత్యభిసంవిశంతి’ అని ప్రకటించినప్పుడు, సమస్త సృష్టి ఏ మూలం నుండి ఉద్భవిస్తున్నదో, దేనివల్ల జీవిస్తున్నదో, దేనిలో లయమవుతున్నదో అదే బ్రహ్మమని తెలియజేస్తున్నాయి. ఈ బ్రహ్మం వ్యక్తమైన రూపాలలో మాత్రమే కాదు; అవ్యక్తమైన సామర్థ్యంగా కూడా ఉంది. అదే మాయాశక్తి. అదే ప్రకృతి. అదే సృష్టిని వ్యక్తం చేసే అనంత శక్తి.

‘తత్త్వాన్యత్వాభ్యాం అనిర్వచనీయం’ – అంటే ఈ ప్రపంచాన్ని పూర్తిగా ‘సత్యం’ అని చెప్పలేము; ‘అసత్యం’ అని కూడా చెప్పలేము. ఎందుకంటే ఇది అనుభవంలో ఉంది; కానీ పరమసత్యం కాదు. ఇది బ్రహ్మస్వరూపంపై ఆధారపడి ఉన్న నామరూప విస్తారం. సముద్రంలో అలలు ఉద్భవించి లయమయ్యే విధంగా, బ్రహ్మచైతన్యంలో విశ్వాలు ఉద్భవించి లయమవుతున్నాయి. అలకు స్వతంత్రమైన ఉనికి లేదు; సముద్రమే దాని ఆధారం. అలాగే విశ్వానికి స్వతంత్ర సత్యం లేదు; బ్రహ్మమే దాని ఆధారం. అందుకని జగత్తు సత్యమూ కాని అసత్యమూకాని అనిర్వచనీయము.

ఆధునిక భౌతికశాస్త్రం కూడా విశ్వాన్ని ఒక గంభీరమైన శక్తిక్షేత్రంగా చూస్తోంది. పదార్థం అనేది ఘనమైన వాస్తవం కాదు; అది శక్తి యొక్క ఒక రూపం మాత్రమే అని Theory of Relativity మరియు క్వాంటం భౌతికశాస్త్రం సూచించాయి. అణువులో అపారశక్తి దాగి ఉంది. ఖాళీగా కనిపించే అంతరిక్షం కూడా శక్తితరంగాలతో నిండి ఉంది. ఈ దృక్పథం వేదాంత భావనలకు ఆశ్చర్యకరమైన సమీపాన్ని కలిగిస్తుంది. వేదాంతం చెప్పేది కూడా ఇదే — నామరూపాల వెనుక ఒకే చైతన్యస్వరూపం ఉంది. కనిపిస్తున్న భేదాలు ఉపాధిమాత్రాలు.

అయితే వేదాంతం మరింత లోతైన దృష్టిని అందిస్తుంది. విశ్వం కేవలం పదార్థ–శక్తి వ్యవస్థ మాత్రమే కాదు; అది చైతన్యానికి వ్యక్తీకరణ. ‘ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ’ అని ఉపనిషత్తులు చెప్పినప్పుడు, చైతన్యమే పరమసత్యమని ప్రతిపాదిస్తున్నాయి. మనిషి ఈ విశ్వాన్ని గ్రహించగలగడం, దాని గురించి ఆశ్చర్యపడగలగడం, అనంతాన్ని ఊహించగలగడం — ఇవన్నీ అతని లోపల కూడా అదే బ్రహ్మచైతన్యం ఉన్నదనే సంకేతాలు. ఒక చిన్న మానవమేధస్సు కోట్ల కాంతివత్సరాల దూరంలోని గెలాక్సీల గురించి ఆలోచించగలగడం యాదృచ్ఛికం కాదు; అది చైతన్యం తనను తాను తెలుసుకునే ప్రక్రియ.

విశ్వానికి అవధులు లేవని శాస్త్రం సూచిస్తోంది. మనకు తెలిసిన విశ్వం విస్తరిస్తూనే ఉంది. కాని ఆ విస్తరణ ఎంతవరకు? దాని అవతల ఏముంది? ఈ ప్రశ్నలకు స్పష్టమైన సమాధానం ఇప్పటికీ లేదు. ఇదే చోట శంకరుల ‘అనిర్వచనీయం’ అనే భావం గంభీరంగా ప్రతిధ్వనిస్తుంది. విశ్వాన్ని పూర్తిగా నిర్వచించడం అసాధ్యం. ఎందుకంటే నిర్వచించే మనస్సే ఆ విశ్వంలో భాగం. పరిమితమైన బుద్ధి అపరిమితాన్ని పూర్తిగా ఆవరించదు. అందుకే వేదాంతం చివరికి మౌనాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది. ‘యతో వాచో నివర్తంతే అప్రాప్య మనసా సహ’ — అది వాక్కూ, మనస్సూ చేరలేని సత్యము.

అయితే ఈ అవ్యక్త బ్రహ్మశక్తి మనకు పూర్తిగా పరాయి కాదు. అదే మనలో జీవస్పందనగా ఉంది. అదే సూర్యునిలో అగ్నిశక్తిగా ఉంది. అదే గెలాక్సీల చలనంగా ఉంది. అదే నక్షత్రాల జనన–లయాలకు మూలం. పరమార్థదృష్టిలో ఈ సమస్తం ఆత్మస్వరూపమే. ‘సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ’ అని ఉపనిషత్తులు చెప్పినది ఇదే. అంటే విశ్వం బయట ఉన్న ఏదో దేవుడు కాదు; విశ్వమే దైవప్రకాశం. ప్రకృతి యొక్క అపారశక్తి, చైతన్యపు అనంత విస్తారం, నక్షత్రాల మహిమాన్వితం — ఇవన్నీ బ్రహ్మస్వరూప వ్యక్తీకరణలు.

మనిషి ఈ విశ్వంలో సూక్ష్మజీవి మాత్రమే అయినప్పటికీ, అతనిలో ఒక విశేషత ఉంది: అతడు ఈ విశ్వాన్ని గురించి ప్రశ్నించగలడు. అనంతాన్ని ఆలోచించగలడు. తన ఉనికిని విచారించగలడు. ఇదే ఆధ్యాత్మికతకు ఆరంభం. ఖగోళశాస్త్రం మనకు విశ్వవిస్తారాన్ని చూపిస్తుంది; వేదాంతం ఆ విస్తారానికి ఆధారమైన చైతన్యాన్ని దర్శింపజేస్తుంది. ఒకటి బాహ్య విశ్వాన్ని అన్వేషిస్తుంది; మరొకటి అంతరంగ విశ్వాన్ని అన్వేషిస్తుంది. కానీ రెండూ చివరికి ఒకే ఆశ్చర్యం ముందు నిలుస్తాయి — ఈ సమస్తం ఒక అద్భుతమైన రహస్యం.

అందువల్ల ఈ బ్రహ్మశక్తి కేవలం భౌతికశక్తి కాదు; అది సృష్టి, స్థితి, లయల అనంత చైతన్యస్వరూపం. అది గెలాక్సీలలో ఉంది; నక్షత్రాలలో ఉంది; మనిషి హృదయంలో ఉంది. దానికి ఆది లేదు; అంతం లేదు; అవధులు లేవు. దానిని పూర్తిగా నిర్వచించడం అసాధ్యం. కాని దానిని అనుభవించవచ్చు. ఆ అనుభవమే వేదాంతం చెప్పే బ్రహ్మానుభూతి. అదే విశ్వసత్యం. అదే అపారమైన బ్రహ్మశక్తి.

58
జగవిహుదనాదియదు మొదలిల్ల కొనెయిల్ల ।
యుగదింద యుగకె హరివుదు జీవనదివొల్ ||
అఘపుణ్యగళ బేర్గళెందినిం బందిహవొ |
బగె ముందె గతి యెంతొ – మరుళ మునియ ||

జగమనాదిగ నుండు ఆద్యంతములు లేవు
యుగ యుగాలకు జీవనదిలా స్రవించు
అఘము పుణ్యముల వేరులవెప్పటివొ? ముందు
అగుపడదు గతియేమొ? – మంకుతిమ్మ

జగత్తు ఎప్పటినుండి ప్రారంభమైనదో తెలియదు. కల్పాంతంలో లయమైన విశ్వం కనిపించక అవ్యక్తంగా ఉంటూ, మరల సృష్టి ఆరంభమైనప్పుడు వ్యక్తం కాగలదని శాస్త్రాలంటున్నాయి. ఏది యేమైననూ మనకది నికరంగా తెలియదు. అందుకే జగత్తు అనాదినుండి ఉన్నదని అనక తప్పదు. నిరంతరంగా వ్యక్తావ్యక్తరూపంలో ఉన్న విశ్వానికి ఆద్యంతములు లేవు. సృష్టిలోని సమస్తమూ ఒక యుగంలోనుండి మరొక యుగానికి జీవనదిలా ప్రవహిస్తుంది. కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలియుగాల పౌరాణిక అవతారాలూ వీటినే సంకేతిస్తాయి. కర్మసిద్ధాంత విషయమూ ఈ పద్యంలో సూచితమైనది. పాపపుణ్యాలు కర్మఫలితాలు. ఇప్పటి మన జీవితానికి పూర్వపాపపుణ్యాలు ఆధారమైతే, ఆ పూర్వకర్మలను చేసిన అప్పటి శరీరానికి, దాని వెనుకటి జన్మ ఆధారమని చెబుతూ పోతే దానికి అంతుండదు. భవిష్యంలో ఈ జగత్తు ఏమౌనో, దాని గతి ఎట్లో అన్నది మనకు అగుపడని రహస్యము. (మిణుకులో డి.వి.జి గారు ఇలాంటి సర్వజనీనమైన ప్రశ్నలను వేస్తారు. చదువరులకు, ఔనౌను, ఈ ప్రశ్నకు పరిహారం లేదని అనిపిస్తుంది. కాని ఈ అన్ని ప్రశ్నలకూ ముందు ముందు పద్యాలలో విస్తారంగా పరిహారం, వివరణ మనకు లభిస్తుంది)

మనిషి ఈ విశ్వాన్ని చూసినప్పటినుండీ ఒక ప్రశ్న అతని అంతరంగాన్ని వెంటాడుతూనే ఉంది — ‘ఈ జగత్తు ఎప్పుడు ప్రారంభమైంది? దీనికి అంతం ఎప్పుడు?’ పర్వతాలు, నదులు, ఋతువులు, జననమరణాలు, నక్షత్రాల గమనం-నిర్గమనం ఇవన్నీ నిరంతర ప్రవాహంలా కనిపిస్తాయి. ఏదీ స్థిరంగా లేదు; కానీ ఏదీ పూర్తిగా నశించిపోతున్నట్టూ అనిపించదు. ఈ అనుభవమే భారతీయ తత్త్వాన్ని ‘అనాది విశ్వం’ అనే భావనవైపు నడిపించింది. జగత్తుకు ఒక నిర్ణీత ఆరంభ బిందువును సూచించడం మనిషికి సాధ్యం కాలేదు. ఎందుకంటే ప్రతి కారణం వెనుక మరొక కారణం కనిపించింది; ప్రతి ఆరంభం వెనుక మరొక పూర్వస్థితి దర్శనమిచ్చింది. అందువల్ల భారతీయదర్శనం విశ్వాన్ని ఒక నిరంతర వ్యక్త–అవ్యక్త ప్రవాహంగా గ్రహించింది.

ఒక దశలో విశ్వం వ్యక్తమవుతుంది — నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, జీవరాశులు, మనుష్యులు, నాగరికతలు రూపుదాలుస్తాయి. మరొక దశలో ఇవన్నీ లయమవుతాయి. కానీ ఆ లయం సంపూర్ణ నాశనం కాదు; అది అవ్యక్తస్థితి. సముద్రంలో అలలు లయమైపోయినా సముద్రం నిలిచే ఉంటుంది. అలాగే విశ్వం కూడా అవ్యక్త చైతన్యరూపంలో నిలిచి, మరల సృష్టిగా వ్యక్తమవుతుంది. ఈ వ్యక్త–అవ్యక్త గమనమే సృష్టి యొక్క శాశ్వత లయతాళమా?

‘ఎందుకు కొందరు సుఖంగా జన్మిస్తారు? ఎందుకు కొందరు బాధలతో జీవిస్తారు? ఎందుకు మనుషుల స్వభావాలు అంత భిన్నంగా ఉంటాయి?’ ఒక విత్తనం ఏ మొక్కను ఇస్తుందో దాని స్వభావమే నిర్ణయించినట్టే, మన కర్మలు కూడా మన అనుభవాలకు విత్తనాలవుతాయి అంటారు. కాని వెంటనే మరో ప్రశ్న వస్తుంది — ‘ఈ జన్మలో కనిపిస్తున్న ఫలితాలకు కారణమైన పూర్వకర్మలు ఎక్కడి నుండి వచ్చాయి?’ అక్కడినుండే జన్మాంతర భావన ఉద్భవించింది.

ప్రతి జన్మకు పూర్వజన్మ కారణమైతే, ఆ మొదటి జన్మ ఎక్కడ? కారణమే లేక ఆ మొదటి జన్మ ఎలా వచ్చింది? పాపపుణ్యాలే జన్మాలకు కారణమైతే ఆ పాపపుణ్యాల విత్తనం ఎక్కడనుండి వచ్చింది? ఎప్పుడు వచ్చి ఇందులో చేరుకొన్నది? ఇలా వెనక్కు వెళ్తూ పోతే అంతులేని కారణపరంపర ఎదురవుతుంది. దీనినే ‘అనవస్థాదోషం’ అంటారు. భారతీయ తత్త్వం ఈ సమస్యను విశ్వాన్ని ‘అనాది’గా స్వీకరించడం ద్వారా పరిష్కరించింది. అంటే జీవప్రవాహానికి మన బుద్ధి గుర్తించగల మొదటి స్థానం లేదు. కాలం కూడా ఈ ప్రవాహంలో భాగమే. అందువల్ల ‘మొదలు’ అనే భావన మన అనుభవపరిమితి మాత్రమే; పరమసత్యం కాదు. విశ్వం గురించి మనకు సంపూర్ణజ్ఞానం లేదు. భవిష్యత్తులో ఈ జగత్తు ఏమవుతుందో, విశ్వానికి అంతిమ గతి ఏమిటో, చైతన్యం యొక్క పూర్తి రహస్యం ఏమిటో మనిషి ఇంకా తెలుసుకోలేదు. ఈ తెలియకపోవడం బలహీనత కాదు; అది మానవజ్ఞానానికి సహజ పరిమితి. అందుకే ఉపనిషత్తులు చివరికి మౌనాన్ని ఆశ్రయిస్తాయి. ‘యతో వాచో నివర్తంతే’ — వాక్కూ, మనస్సూ చేరలేని స్థితి పరబ్రహ్మస్వరూపం.

59
సావిర కులగళిం తాయ్తందె తాయ్‍తందె ।
మావ మావందిరిందగణితాదిగళిం ॥
జీవవొందుదిసిహుదు హీరి సారగళనిత-।
నావనెణిసువనదను – మరుళ మునియ ॥

ఎందరో తల్లితండ్రులు వెయ్యి కులములన్
ఎందరో మామలగణితాదిమములు
అందించు చేవలను పీల్చి జీవుడు పుట్టె
పొందెదవ లెక్కలను-మంకుతిమ్మ

ఈ జీవానికి ఎన్నెన్ని జన్మల్లో ఎందరెందరు తల్లి తండ్రులైనారో, ఎన్నెన్ని కులాలలో, పశు, పక్షి, కీటకాది జాతులలో జన్మించితినో తెలియదు. నా పూర్వజన్మాలలో ఎందరు మామలో, బావలో, బంధుగణమో తెలియదు. ఎన్ని సారములను పీల్చుకొని ఈ జీవమొకటి పుట్టెనో, వాటిని లెక్కపెట్టగలమా?

మనం ‘నేను’ అని అనుభవిస్తున్న ఈ వ్యక్తిత్వం, ఈ శరీరం, ఈ మనస్సు — ఇవి ఒక్క జన్మలో ఏర్పడిన సంఘటనలా? మనిషి తన జన్మను మాత్రమే గుర్తుంచుకుంటాడు; కాని తనలో ప్రవహిస్తున్న జీవసత్త్వం అనాదిగా ఎన్నో రూపాలలో ప్రయాణించి ఉండవచ్చని వేదాంతదృష్టి సూచిస్తుంది. ఈ రోజు మనిషిగా కనిపిస్తున్న జీవస్పందన, గతంలో పశువుగా ఉండి ఉండవచ్చు; పక్షిగా విహరించి ఉండవచ్చు; కీటకరూపంలో భూమిపై పాకి ఉండవచ్చు; వృక్షజీవనంలో నిశ్శబ్దంగా నిలిచి ఉండవచ్చు. ఏ జన్మలో ఎలాంటి అనుభవాలు సేకరించిందో, ఎన్ని సంస్కారాలను పొందిందో, ఎన్ని బంధాలను నిర్మించిందో, ఎన్ని సుఖదుఃఖాలను అనుభవించిందో — ఇవన్నీ మన బుద్ధికి అందని రహస్యాలు. చిన్ననాటి జ్ఞాపకాలలో ఎంతో భాగం మనకు తెలియదు. అనేక జన్మల ప్రవాహాన్ని మనసు ఎలా గుర్తుంచుకోగలదు? అందుకే జీవయాత్ర ఒక అంతులేని నదీప్రవాహం. ప్రతి అనుభవం మరొక అనుభవానికి విత్తనం. ఈ చక్రానికి మొదలు ఎక్కడో అన్వేషించడం మన పరిమిత బుద్ధికి సాధ్యం కాదు.

అంటే భారతీయ దర్శనం ఈ జీవయాత్రను కేవలం భౌతిక పరిణామంగా చూడలేదు; దాన్ని సంస్కారాల ప్రయాణంగా కూడా చూచింది. ప్రతి అనుభవం జీవసత్త్వంలో ఒక ముద్రను ఉంచుతుంది. ప్రతి ఆశ, ప్రతి భయం, ప్రతి ప్రేమ, ప్రతి ద్వేషం, ప్రతి తపన — ఇవన్నీ జీవచైతన్యంలో వాసనలుగా నిలిచిపోతాయి. ఆ వాసనలే మరొక జన్మలో కొత్త వ్యక్తిత్వాలుగా, కొత్త ప్రవృత్తులుగా, కొత్త బంధాలుగా వ్యక్తమవుతాయి. అందుకే కొందరు చిన్న వయస్సులోనే అసాధారణ ప్రతిభను చూపిస్తారు; కొందరికి తెలియని భయాలు ఉంటాయి; కొందరికి ఆధ్యాత్మికతపై సహజమైన ఆకర్షణ ఉంటుంది. ఇవన్నీ జీవసత్త్వం మోసుకొచ్చిన దీర్ఘ సంస్కారప్రవాహాల ప్రతిధ్వనులు.

ప్రతి కారణం వెనుక మరొక కారణం కనిపిస్తే, ఆ శ్రేణికి అంతం ఉండదు. అందుకే అది ‘అనాది’, ‘అనిర్వచనీయం’. అంటే దీనికి మొదలు అని గుర్తించగల కాలస్థానం లేదు. కాలం కూడా ఈ చక్రంలో భాగమే. జననం, మరణం, పుణ్యం, పాపం — ఇవన్నీ వ్యవహారసత్యంలో నిజాలే. మనిషి జీవిస్తున్నంత వరకు ఇవి అనుభవసత్యాలు. కానీ పరమార్థదృష్టిలో జీవుడు బ్రహ్మస్వరూపం. సముద్రం అనాదిగా ఉంటున్నది. అలలు పుట్టి నశిస్తున్నాయి. అలాగే జీవుల జననమరణాలు చైతన్యసముద్రంలోని తాత్కాలిక తరంగాలు మాత్రమే. అసలు సత్యం – నిత్యమైన బ్రహ్మచైతన్యం.

జీవసత్త్వం కొన్నిసార్లు వ్యక్తమవుతుంది — శరీరరూపంలో, భావరూపంలో, చైతన్యరూపంలో. మరికొన్నిసార్లు అవ్యక్తమవుతుంది — లయంలో, నిద్రలో, మరణంలో, ప్రళయంలో. కానీ వ్యక్తమవడమూ, అవ్యక్తమవడమూ రెండూ ఒకే ప్రవాహంలోని రెండు స్థితులు మాత్రమే. మేఘం కనిపించకపోయినా ఆకాశంలో ఆవిరి ఉంది; విత్తనం కనిపించకపోయినా నేలలో జీవశక్తి ఉంది. అలాగే జీవసత్త్వం కూడా మరుగున పడుతుంది; కాని నశించదు. ఈ విశ్వం కూడా ఇదే నియమానికి లోబడి ఉంది. నక్షత్రాలు పుడుతున్నాయి; గెలాక్సీలు లయమవుతున్నాయి; విశ్వం విస్తరిస్తోంది. కానీ ఈ సమస్త చలనాల వెనుక నిలిచిన మూలసత్యం ఏమిటి? నిత్యత్వం.

మనిషి తన గతజన్మలను గుర్తించకపోయినా, తనలో ఒక లోతైన అనుభూతి మాత్రం ఉంటుంది — ‘నేను కేవలం ఈ శరీరంతో ప్రారంభమైన వాడిని కాదు’ అనే మౌనభావన. అందుకే అతనిలో అనంతాన్ని వెదికే తపన ఉంది. అతడు ప్రేమలో శాశ్వతత్వాన్ని కోరుకుంటాడు; జ్ఞానంలో సంపూర్ణత్వాన్ని వెదుకుతాడు; మరణాన్ని జయించాలని ఆశపడతాడు. ఇవన్నీ అతని అసలు స్వరూపం నిత్యమైనదేననే అంతరంగస్మృతులు.

అందువల్ల ఈ జీవప్రవాహాన్ని పూర్తిగా లెక్కించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. ఎన్ని జన్మలు గడిచాయో, ఎన్ని బంధాలు ఏర్పడ్డాయో, ఎన్ని అనుభవాలు జీవసత్త్వంలో కలిసిపోయాయో మనకు తెలియదు. జీవితం కేవలం ఒక జన్మకథ కాదు; అది అనంత యాత్ర. ఇప్పుడు ‘నేను’ అనుకొనే జీవుడు ఈ సర్వసారాలనూ జన్మించాడు. పీల్చుకొన్న ఆ సారములోని వివరాలు, అనగా జన్మజన్మాంతరాలు, బంధువులు, పుణ్యపాపాలు — వీటన్నిటినీ లెక్కపెట్టడం అసాధ్యం. వీటన్నిటిలోనూ ఉన్నది రెండే — చూసే నేను, చూడబడే విశ్వం. అసలు ఉన్నది ఒకటో, రెండో? ఆ పరిభావనే తదుపరి పద్యంలో ఉన్నది.

60
ఏకమో అనేకమో సద్వస్తువెణిసలికె |
లోకదొళనేకవదు మూలదొళగేక ||
సాకల్యదిం భజిసు నీనుభయగళనెందుం |
ఏకదిననేక నీం – మరుళ మునియ ||

ఏకమొ అనేకమో సద్వస్తు గణియింప
లోకముననేకమది మూలముననేకం
సాకల్యముగ నుభయమును భజించుము నీవు
ఏకమునేకమ్ము – మంకుతిమ్మ

సద్వస్తువు (సత్) ఏకమో, అనేకమో? మూలంలో ఏకం; లోకంలో అనేకం. జలం ఏకం – తరంగాలు అనేకం; సువర్ణం ఏకం – ఆభరణాలు అనేకం. అలలు ఆకార భేదాలతో అనేకములైనా, దానిలోని వస్తువైన జలం ఏకమే. అది చిన్న అల, ఇది పెద్దది, ఇది అల కాదు తుంపర అన్నా, ఇది హిమఖండము, ఇది ఆవిరి అన్నా — అన్నీ మూలమైన జలంయొక్క రూపాంతరములే. అన్నీ జలమే ఐనా, నామరూపాలతో ఉన్న అల, తుంపర, హిమఖండము, ఆవిరి, వాన, వడగళ్ళని వేరువేరైన వస్తువులాగా గుర్తిస్తాము. ఇది వ్యావహారిక సత్యం. ఉన్నదొక జలమే అన్నది పారమార్థిక సత్యము. ఆ విధంగా ఉన్న సద్వస్తువు ఒకటే. ఐతే అది ఎలా ఇన్ని రూపాలుగా మారిపోయి జీవజగత్తులనేవి రంగంలోనికి వచ్చాయి? అలా కాకుండా ఈ వ్యావహారిక సత్యమనే మాట రాదు కదా? అప్పుడు ఆ వస్తు స్వభావంలోనే దోషం ఉందా? మన దృష్టిలోనా? చీకట్లో తెల్లని పొడుగైన పదార్థాన్ని చూస్తే, అది పామని భావించి భయపడతాము. ఉన్నది తాడు, కనిపించేది సర్పంలా, ఒక వస్తువు మరొక వస్తువుగా భాసించే స్వభావము ఈశ్వరునిలో ఉన్నది. దానినే మాయ, శక్తి, ప్రకృతి అన్నారు.

శరీరధారియైన నేను, శరీరాన్ని వదలుకొని, లోకాన్ని విసర్జించి పరమార్థ సత్యాన్ని గ్రహించలేను. సూత్రభాష్యాన్ని శంకరులు శారీరక భాష్యమన్నారు. జీవజగత్తులను అర్థం చేసుకుంటేనే ఈశ్వరుడెవరని తెలుస్తుంది. లోకవ్యవహార నిర్వహణతోనే సత్యమూ, మిథ్యా అవగతమౌతాయి. శాస్త్రతర్కాదులు ఏమి చెపుతున్నాయో, అది అనుభవానికి వచ్చినప్పుడు సత్యం బోధపడుతుంది. అందుకని మూలంలో ఒకటైన బ్రహ్మాన్ని మరవక, అనేకములుగా కనపడుచున్నదానినీ విస్మరింపక, ఆ రెండూ నేనే అనే సాకల్యభావనతో సాధన చేయాలి. కర్మాన్ని కర్మయోగంగా మార్చి, చిత్తశుద్ధి పొందడానికి శరీరం అవసరమే. చిత్తశుద్ధితో జ్ఞానయోగ్యత కలిగినపుడు, జ్ఞానానుభవమును ఉన్న మనస్సే అనుభవిస్తుంది. ఏకమైన బ్రహ్మతత్త్వాన్ని, అనేకమైన లోకాన్నీ — రెంటినీ విస్మరించకూడదు. అప్పుడు నేననే జీవుడూ, జగదీశ్వరుడూ ఏకమై అద్వైతానుసంధానం జరుగుతుంది అనేది ఈ పద్యం సూచిస్తున్న భావం.

ఈ జగత్తును గమనించిన ప్రతి మనిషి హృదయంలో ఒక గంభీరమైన ప్రశ్న ఎప్పుడో ఒకప్పుడు ఉదయిస్తుంది — ‘ఈ సృష్టి అసలు ఒకటేనా? లేక అనేకమా?’ మన కంటికి కనిపిస్తున్న ప్రపంచం అనేకత్వంతో నిండి ఉంది. కోట్లాది జీవరాశులు, వేర్వేరు స్వభావాలు, భిన్నమైన రూపాలు, పరస్పర విరుద్ధమైన అనుభవాలు — ఇవన్నీ చూసినప్పుడు సృష్టి అనేకత్వమే అనిపిస్తుంది. కానీ మరోవైపు, ఈ సమస్తాన్ని కలిపి ఉంచే ఒక అంతర్గతమైన ఏకత్వం కూడా మన అనుభవానికి చిక్కుతుంది. వీటన్నిటినీ దర్శించే నేను ఒక్కడే. కనబడేవి ఎన్ని ఉన్నా వాటిని గ్రహించే నేను ఒక్కడే. అంతేకాక, ప్రకృతిలోని సమన్వయం, జీవసంబంధాల పరస్పరాధారిత్వం, చైతన్యపు ఏకరసం — ఇవన్నీ చూస్తే మూలంలో ఒకే సత్యం ఉందేమో అనిపిస్తుంది. ఈ ద్వంద్వానుభూతినే అద్వైత వేదాంతం అత్యంత లోతుగా పరిశీలించింది.

జలం ఒకటే. కానీ అదే జలం అలగా కనిపిస్తుంది, తుంపరగా చిందుతుంది, మంచుగా గడ్డకడుతుంది, ఆవిరిగా ఎగసిపోతుంది, వానగా కురుస్తుంది, వడగళ్ళుగా పడుతుంది. రూపాలు వేరు; పేర్లు వేరు; అనుభవాలు వేరు. కానీ వాటి అంతరార్థం ఒక్కటే — జలం. అల చిన్నది, సముద్రం పెద్దది అని చెప్పవచ్చు; మంచు ఘనమని, ఆవిరి సూక్ష్మమని చెప్పవచ్చు. కానీ ఈ భేదాలన్నీ నామరూప స్థాయిలో మాత్రమే. వాటి అసలు వస్తుస్వరూపం మారలేదు. ఇదే వ్యావహారిక సత్యం మరియు పారమార్థిక సత్యం మధ్య తేడా. వ్యావహారికంగా అలలు వేర్వేరు; పారమార్థికంగా జలం ఒక్కటే.

అద్వైత వేదాంతం ఈ దృష్టాంతాన్ని విశ్వానికి వర్తింపజేస్తుంది. ఈ జగత్తులో మనం చూస్తున్న అనేక జీవులు, వస్తువులు, సంఘటనలు — ఇవన్నీ నామరూప భేదాలు మాత్రమే. వాటి ఆధారసత్యం ఒకటే — బ్రహ్మం. అంటే ఈ సమస్తం బ్రహ్మస్వరూపమే. కానీ వెంటనే ఒక ప్రశ్న వస్తుంది — ‘ఒకటైన బ్రహ్మం ఎలా అనేక జగత్తుగా కనిపిస్తోంది?’ ఈ ప్రశ్నే భారతీయ తత్త్వంలో ‘మాయ’ భావనకు దారితీసింది.

చీకటిలో నేలపై ఉన్న తాడును చూసి పామని భ్రమించడం ఒక ప్రసిద్ధమైన ఉదాహరణ. ఉన్నది తాడు; కానీ అజ్ఞానంవల్ల అది పాముగా అనిపిస్తుంది. పాము అనుభవంలో నిజంగానే భయాన్ని కలిగిస్తుంది; కానీ అది పరమార్థసత్యం కాదు. తాడుపై పాము ఆవిష్కృతమై కనిపించినట్టే, బ్రహ్మంపై జగత్తు ఆవిష్కృతమై కనిపిస్తున్నదని అద్వైతం చెబుతుంది. ఈ ఆవిష్కరణశక్తినే “మాయ” అంటారు. అదే ప్రకృతి. అదే శక్తి. అదే అనిర్వచనీయమైన విశ్వరూప వైచిత్ర్యం.

ఇక్కడ ‘మాయ’ అంటే అసలు లేనిది కాదు. అది పూర్తిగా సత్యం కాదు; పూర్తిగా అసత్యం కూడా కాదు. స్వప్నంలా అది అనుభవంలో ఉంది; కానీ మేల్కొన్న తర్వాత దాని పరిమితి తెలుస్తుంది. జగత్తు కూడా అలాగే. మనం అనుభవిస్తున్నంతవరకు ఇది నిజమే. బాధలు, సుఖాలు, బంధాలు, శరీరం, సమాజం — ఇవన్నీ అనుభవసత్యాలు. కానీ పరమార్థదృష్టిలో ఇవన్నీ బ్రహ్మచైతన్యపు నామరూప వికాసాలు మాత్రమే.

అయితే అద్వైతం జగత్తును నిరాకరించదు. ‘ఉన్నది బ్రహ్మమే కాబట్టి లోకాన్ని వదిలేయాలి’ అని అది చెప్పదు. ఎందుకంటే జీవుడు శరీరధారిగా ఉన్నంతవరకు లోకవ్యవహారం తప్పదు. ఆకలి వేస్తుంది, ప్రేమ కలుగుతుంది, కర్తవ్యాలు ఎదురవుతాయి, సమాజంలో జీవించాలి. అంటే జీవజగత్తులను అర్థం చేసుకోకుండా ఈశ్వరసత్యం గ్రహించడం సాధ్యం కాదు. వ్యావహారిక సత్యాన్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తూ పారమార్థిక సత్యాన్ని పొందలేము. సముద్రాన్ని తెలుసుకోవాలంటే అలలను కూడా అర్థం చేసుకోవాలి. అలాగే బ్రహ్మాన్ని తెలుసుకోవాలంటే జగత్తు అనే అనుభవప్రపంచాన్ని అవగాహన చేయాలి. శాస్త్రాలు, తర్కం, ఉపనిషత్తుల వాక్యాలు — ఇవన్నీ మార్గదర్శకాలు మాత్రమే. కానీ అవి అనుభవంగా మారినప్పుడు మాత్రమే సత్యబోధ కలుగుతుంది. ‘అహం బ్రహ్మాస్మి’ అనే వాక్యం పుస్తకజ్ఞానం కాదు; అది జీవానుభవం.

ఇక్కడే కర్మయోగానికి ప్రాముఖ్యత వస్తుంది. మనిషి కర్మలను విడిచిపెట్టలేడు. శరీరం ఉన్నంతవరకు చర్య తప్పదు. కానీ అదే కర్మను అహంకారంతో చేస్తే బంధం; సమర్పణభావంతో చేస్తే యోగం. అందుకే గీతలో శ్రీకృష్ణుడు ‘యోగః కర్మసు కౌశలం’ అన్నాడు. కర్మను యోగంగా మార్చినప్పుడు మనస్సు క్రమంగా శుద్ధమవుతుంది. ఈ చిత్తశుద్ధి లేకుండా బ్రహ్మజ్ఞానం నిలవదు. ఎందుకంటే జ్ఞానాన్ని గ్రహించేది మనస్సే. కలుషితమైన అద్దంలో సూర్యకాంతి స్పష్టంగా ప్రతిబింబించనట్టే, అశుద్ధమైన మనస్సులో బ్రహ్మసత్యం నిలవదు. చిత్తశుద్ధి కలిగినప్పుడు జీవుడు ఒక గొప్ప అంతర్గత మార్పును అనుభవిస్తాడు. అతనికి జగత్తు శత్రువుగా కనిపించదు; అలాగే మోహానికి కారణంగా కూడా కనిపించదు. జగత్తు బ్రహ్మస్వరూపప్రకాశమని అతడు గ్రహించడం ప్రారంభిస్తాడు. అలలు సముద్రానికి భిన్నం కావన్న సత్యం అతనికి అనుభవమవుతుంది. అప్పుడు “నేను” అనే వ్యక్తి భావం క్రమంగా విశాలమవుతుంది. “నేను ఈ శరీరం మాత్రమే” అనే సంకుచిత దృష్టి తొలగి, “ఈ సమస్తంలో ప్రవహిస్తున్న చైతన్యం నేనే” అనే అనుభూతి ఉదయిస్తుంది.

ఇదే అద్వైతానుసంధానం. ఇది లోకాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు; లోకాన్ని బ్రహ్మస్వరూపంగా దర్శించడం. ఇది అనేకత్వాన్ని తిరస్కరించడం కాదు; దాని వెనుకనున్న ఏకత్వాన్ని గ్రహించడం. అలను చూసి సముద్రాన్ని మరవకూడదు; సముద్రాన్ని తెలుసుకొని అలలను నిరాకరించకూడదు. రెండూ ఒకే సత్యం యొక్క రెండు స్థాయిలు. వ్యావహారికంలో అనేకం; పారమార్థికంలో ఏకం. అందువల్ల సాధన అంటే ప్రపంచాన్ని పారవేయడం కాదు; ప్రపంచంలో జీవిస్తూ, ప్రతి అనుభవంలో బ్రహ్మస్వరూపాన్ని దర్శించడం. ప్రతి కర్మను యోగంగా మార్చడం. ప్రతి బంధాన్ని చైతన్యసంబంధంగా అనుభవించడం. ప్రతి జీవిలోనూ అదే ఆత్మను గుర్తించడం. అప్పుడు జీవుడూ, జగదీశ్వరుడూ వేరుగా అనిపించరు. జలంలో అల లీనమైనట్టుగా, వ్యక్తి భావం విశ్వచైతన్యంలో ఏకమవుతుంది. అదే జీవితం యొక్క అంతరార్థం. అదే అనేకత్వంలో ఏకత్వాన్ని దర్శించిన మహర్షుల అనుభవసారం.