పాలకునికిడుము నతి
31
లీలెగెందీజగవ రచిసి లీలెగె తానె |
మూలాదియెనిపవోల్ నామరూపగళ ||
చీలంగళొళ్గవితు జగవ వీక్షిసుతిర్ప |
పాలకన నెనె మణిదు – మరుళ మునియ ||లీలకోసమె జగములను జేసి లీలకే
మూలాదియనిపించు నామరూపముల
జోలెలోదాగి యన్నిటిని వీక్షిస్తున్న
పాలకునికిడుము నతి – మంకుతిమ్మ
స్వలీలకై ఈ విశ్వమును సృజించి, నామరూపములనే సంచులలో దాగి, అన్నిటికీ సాక్షియై, అన్నీ తానై, అన్నిటినీ దర్శిస్తున్న ఆ పరిపాలకుని స్మరించుకొని నమస్కరించుము.
ఏకత్వమే సత్యము – సృష్టి ఒక దివ్యలీల.ఏకత్వ భావనయే ఇహపరసాధనము. కనిపించే అనేకత్వము కేవలం ఒక లీల మాత్రమే.
“సర్వమూ ఆ దివ్యకళామయమైన లీలయే” అని మనస్సు గ్రహించకపోతే, మానవులు ‘వీరు–నేను’ అనే భేదబుద్ధితో మతిభ్రమణమునకు లోనై, ఖిన్నులై, సంసారమనే చీకటి నుయ్యిలో పడిపోతారు” అన్న పోతనామాత్యుని పద్యభావము ఇక్కడ స్మరణీయము.
ఈ అనంత విశ్వం ఒక అద్భుతమైన రంగస్థలం. ఇక్కడ ప్రతి అణువు, ప్రతి క్షణం – కనిపిస్తున్న ఈ అనేకత్వం వెనుక ఉన్నది ఒకే ఒక అఖండ చైతన్యము. పరమాత్మ ఈ జగత్తును ఏదో కొరతను తీర్చుకోవడానికి సృష్టించలేదు. ఆయన పూర్ణుడు. అందువల్ల ఈ సృష్టి ఆయన స్వలీల. ప్రయోజనం ఆశించకుండా ఆనందం కోసం చిన్న బిడ్డ ఆడుకున్నట్లు, ఆ పరిపాలకుడు తన అనంత శక్తిని నామరూపాలుగా విస్తరించాడు.
ఆ పరమాత్మ ఎక్కడో దూరంగా ఉన్న సాక్షి కాదు. ఎల్లప్పుడూ అన్నింటిలోనూ అంతర్యామిగా ఉంటూ, మన ప్రతి ఆలోచనను, ప్రతి కర్మను దర్శిస్తున్నాడు. ఆయన కేవలం సృష్టికర్త మాత్రమే కాదు – అన్నిటికీ సాక్షి. సూర్యుడు తన కింద జరుగుతున్న మంచి–చెడులతో సంబంధం లేకుండా కేవలం వెలుగును ప్రసరించినట్లే, మన అంతరాత్మ కూడా మన బుద్ధివృత్తులకు సాక్షిగా ఉంటుంది. “అన్నీ తానై” ఉంటూనే, దేనికీ అంటని పద్మపత్రంలా ఆయన ప్రకాశిస్తాడు. ఈ సాక్షి భావన అలవడినప్పుడు, జీవితంలోని ఒడిదుడుకులు మనసును కదిలించలేవు.
“ఏకత్వమే సత్యము” అన్నది అద్వైత సిద్ధాంతపు మూలసూత్రం. జగత్తులో కనిపించే భేదాలన్నీ మాయాజనితమైనవే. సముద్రంలో ఎన్నో తరంగాలు కనిపించినా వాటి సారం నీరే. అలాగే “నేను వేరు – అవతలి వాడు వేరు” అనే భావన నుంచే అసూయ, ద్వేషం, భయం పుడతాయి. రెండవది లేనప్పుడు భయం ఎక్కడుంటుంది? (ద్వితీయాద్వై భయం భవతి). ఈ ఏకత్వ భావన ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతికే కాదు, లౌకిక జీవితంలో శాంతికి కూడా అవసరం. ఎదుటివారిని అన్యులుగా కాకుండా, ఆత్మ స్వరూపంగానే దర్శించినప్పుడు ద్వేషం నశించి ప్రేమ వికసిస్తుంది. ఇదే నిజమైన ఇహపరసాధన.
మనము “నేను–వీరు” అనే విభజన రేఖలు గీసుకున్న క్షణమే భేదబుద్ధి ప్రారంభమవుతుంది. అదే అహంకారానికి, అశాంతికి మూలం. ఈ అజ్ఞానమే మనలను సంసారమనే చీకటి నుయ్యిలోకి నెట్టివేస్తుంది. సంసారం అంటే కేవలం కుటుంబ జీవితం కాదు; రాగద్వేషాలతో నిండిన మానసిక స్థితి. ఈ స్థితిలో మనిషి తన అసలైన స్వరూపాన్ని మరచిపోతాడు.
కలలో ఉన్నప్పుడు కలలోని వ్యక్తులు, కష్టసుఖాలు అన్నీ నిజంగానే అనిపిస్తాయి. మేల్కొన్న తర్వాత అవన్నీ మనస్సు సృష్టించినవేనని తెలుస్తుంది. అలాగే ఈ జగత్తు కూడా ఒక మెలకువలో కంటున్న కల వంటిదే. సర్వమూ లీలయే అని గ్రహించడమే జ్ఞానం. ఆ పరిపాలకుని స్మరించి నమస్కరించటం అంటే, మనలోని అహంకార తరంగాన్ని ఆ ఏకత్వ సముద్రంలో విలీనం చేయడం. అప్పుడు అనేకత్వంలోని భయం తొలగి, ఏకత్వంలోని ఆనందం అనుభూతి అవుతుంది. మనస్సు ఈ సత్యాన్ని గ్రహించినప్పుడు, చీకటి నుయ్యి వెలుగుమయమైన దివ్యపథంగా మారుతుంది.
32
అవ్యక్త సత్తు తాం వ్యక్తవహెనెనె చిత్తు |
అవ్యాజదిం చిత్తు లీలిసె జగత్తు ||
సువ్యక్త సచ్చిదానందమె సకల జగత్తు |
సేవ్యవదు సర్వర్గె – మరుళ మునియ ||అవ్యక్త సత్తు తను వ్యక్తమైనన్ చిత్తు
అవ్యాజమున చిత్తు లీలగా జగతి
సువ్యక్త సచ్చిదానందమె సకల జగతి
సేవ్యమది సర్వులకు- మంకుతిమ్మ
సత్ అంటే ఉనికి. కనబడుతున్న ప్రతిదీ ఉన్నదే అనే భావన మనకు సహజంగా కలుగుతుంది. కానీ ఉపనిషత్తుల ప్రశ్న: “కనబడుతున్నదే నిజమైన ఉనికినా, లేక దాని వెనుక మరొక ఆధారముందా?” కనబడుట అంటే వ్యక్తమవుట. వ్యక్తమవటం అనేది నామ–రూపాలతో కూడిన స్థితి. ఆ నామరూపాల వెనుక ఉన్న ఆధారమే సత్.
ఆభరణం–బంగారం దృష్టాంతం దీనిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. ఆభరణం వ్యక్తమైనది — ఒక నిర్దిష్ట రూపంతో, పేరుతో మనకు కనిపిస్తుంది. కానీ ఆ ఆభరణానికి ఆధారమైన బంగారం అవ్యక్తమైనది. ఆభరణమనే నామరూపాలను పక్కన పెట్టినా బంగారాన్ని ఊహించగలము. నిజానికి ఆభరణం బంగారంనుంచి వేరుగా లేదు; కానీ బంగారం ఆభరణానికి అతీతంగా ఉంటుంది. ఇదే విధంగా జగత్తు సత్ యొక్క వ్యక్తరూపం మాత్రమే; సత్ మాత్రం జగత్తుకు అతీతంగా, అవ్యక్తంగా ఉంటుంది. సృష్టికి ముందు ఒకటే సత్ ఉంది, ద్వితీయము లేదు. ఇది వస్తువులలో ఒక వస్తువు కాదు; ఇది ఉనికే. అందువల్ల సత్ ఇంద్రియాలకు అందుబాటులో ఉండదు. వాక్కు, మనస్సుకు అందని దానినే సత్ అంటారు. అయినా అది శూన్యం కాదు; అది స్వయంప్రకాశమైన చైతన్య స్వరూపం.
ఇక్కడే సత్ మరియు చిత్ ఒకటేనని స్పష్టమవుతుంది. మనం ఏ వస్తువును తెలుసుకున్నా, తెలుసుకునే శక్తి వెనుక పనిచేసేది చైతన్యమే. ఇంద్రియాలు సాధనాలు మాత్రమే; వాటిని కార్యరూపంలో నడిపించేది చైతన్యం. ఆ చైతన్యం బయట నుండి వచ్చినది కాదు; అదే సత్ యొక్క స్వభావం. అందువల్ల సత్ అవ్యక్తమైనా, చైతన్యరూపంగా స్వయంగా ప్రకాశిస్తుంది. అవ్యక్తమైన సత్ నామరూపాలతో వ్యక్తమైతే అదే జగత్తు. ఈ వ్యక్తీకరణకు ఎటువంటి బాహ్య కారణం అవసరం లేదు. అద్వైత వేదాంతం ప్రకారం బ్రహ్మకు కర్తృత్వం లేదు, కార్యం లేదు. అయినా జగత్తు కనిపిస్తుంది. ఇది చైతన్య స్వాతంత్ర్య లీల. ఏ కారణమూ లేక, అవ్యాజముగా చైతన్యం లీలగా వ్యక్తమైతే అదే జగత్తు. అందువల్ల సృష్టి అనేది నిజమైన పరిణామం కాదు; అది ఒక అభాసం మాత్రమే.
నైష్కర్మ్యసిద్ధి ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగా బోధిస్తుంది. బ్రహ్మ స్వభావతః నిష్క్రియం. కర్త, భోక్త అనే భావాలు అవిద్యావశాత్ కలిగే ప్రతిభాసాలు. సగుణ బ్రహ్మ, సృష్టి, ఈశ్వరుడు వంటి భావనలు సామాన్యులకు బోధించడానికి మహర్షులు అన్వయించిన ఉపాయాలు మాత్రమే. అవి పరమార్థ సత్యం కాక, వ్యావహారిక సత్యం. అందుకే సృష్టి ఒక కాలంలో ప్రారంభమైందని చెప్పినప్పుడు, అంతకు ముందు ఏదీ లేదని అర్థం కాదు. కాలమే బ్రహ్మలోని ఒక దృశ్యావస్థ. సృష్టి–లయలు కాలబద్ధమైన సంఘటనలు కాదు; అవి అవిద్యా దృష్టిలో కనిపించే స్థితులు. మాండూక్య కారిక చెప్పినట్లుగా —“నిరోధో న చోత్పత్తిః” — నిజంగా సృష్టి లేదు, లయం లేదు.
తాబేలు తన తల, కాళ్లను బయటకు చాపితే అది సృష్టిలా కనిపిస్తుంది; వాటిని తనలోనికి లాగుకుంటే లయలా అనిపిస్తుంది. కానీ తాబేలు స్వరూపంలో ఎటువంటి మార్పు జరగదు. అలాగే బ్రహ్మవస్తువు తన శక్తిని వ్యక్తపరిస్తే జగత్తు అనిపిస్తుంది; అవ్యక్తంగా నిలిస్తే నిర్గుణ బ్రహ్మగా ఉంటుంది. అందువల్ల జగత్తు బ్రహ్మకు వేరైనది కాదు. జీవుడూ బ్రహ్మకు వేరుకాడు. “జీవో బ్రహ్మ నాపరః” అనే మహావాక్యం ఇదే సత్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది. సత్ – చిత్ – ఆనందం వేర్వేరు గుణాలు కావు; అవి ఒకే తత్త్వానికి వేర్వేరు సూచనలు. వ్యక్తమైనప్పుడు అదే జగత్తు; అవ్యక్తమైనప్పుడు అదే బ్రహ్మ. భేదంగా అనిపించడమే అవిద్య. అభేద జ్ఞానమే మోక్షం.
33
లీనముం విశదముం సక్కరెయు నీరినొళు |
పానకం బాయ్గె సవి కణ్గెకైగిరదు ||
నీనంతు విశ్వజీవనకాగు సన్మిత్ర |
నీనాగు నానిరదె – మరుళ మునియ ||లీన మంతట చక్కరయు నీట, నోటికే
పానకపు రుచి నేత్రకరములకు లేవు
క్షోణిజీవితమునకు నీవట్లు నేస్తమై
నేననుట వదలి చను- మంకుతిమ్మ
నీటిలో లీనమై కరగిన పంచదార విశదముగా పానకమునంతా వ్యాపించి రుచికర పేయమౌను. ఆ రుచి నోటికే తప్ప చేతికందదు, కనులకు అగుపడదు. లోకంలో ఆత్మవస్తువును తెలుసుకున్న మనిషి మితమైన దేహప్రకృతిని వదలి, అందరిలో, అన్నిటిలో చక్కెర పానకం కలిసిపోయినట్లు కనబడక, చేతికి చిక్కక, తన తీపిని మాత్రమే నోటికి అందించే విధంగా లోకానికి మిత్రుడవ్వాలి. బ్రహ్మలీలలో పాల్గొనడమనగా అదే.
ఈ ఉపమానం ఉపనిషత్తులలో ఉంది. “ఉద్దాలకా! నిన్న రాత్రి నీటిలో వేసి ఉంచమని ఇచ్చిన ఉప్పును తీసుకురా!” అనగా కొడుకు శ్వేతకేతువు, “ఉప్పు కనబడటం లేదు నాన్నా; అంతా నీటిలో కలిసిపోయింది. అయినా అన్నిచోట్లా దాని రుచి ఉన్నది.” అలాగే అంతటా బ్రహ్మము వ్యాపించి ఉన్నా, ఆ ఉనికిని అనుభవించగలవే తప్ప చూసి పట్టలేవు. “లవణమేతదుదకేఽవధాయాథ మా ప్రాతరుపసీదథా ఇతి। స హ తథా చకార। తం హోవాచ — యద్దోషా లవణముదకేఽవాధాః అఙ్గ తదాహరేతి। తద్ధావమృశ్య న వివేద।” (ఛాందోగ్యోపనిషత్)
ఉప్పును నీటిలో వేసి మరుసటి రోజు తీసుకురమ్మని తండ్రి చెప్పగా, శ్వేతకేతువు “ఉప్పు కనబడటం లేదు; అది అంతా నీటిలో కలిసిపోయింది. కానీ ఎక్కడ రుచిచూసినా ఉప్పే ఉంది” అని చెప్పాడు. అప్పుడు ఉద్దాలకుడు “స య ఏషోऽణిమైతదాత్మ్యం ఇదం సర్వం, తత్ సత్యం, స ఆత్మా, తత్త్వమసి శ్వేతకేతో” అని ఉపదేశించాడు. అంటే — ఈ సర్వజగత్తులో వ్యాపించి ఉన్న సూక్ష్మతత్త్వమే సత్యం; అదే ఆత్మ; నీవే అది.
బ్రహ్మము ఇంద్రియాలకు అందదు. కేనోపనిషత్తు చెబుతుంది: “యద్వాచాఽనభ్యుదితం యేన వాగభ్యుద్యతే” — వాక్కు వర్ణించలేనిది, కానీ వాక్కుకే శక్తినిచ్చేది అదే. అలాగే “న తత్ర చక్షుర్గచ్ఛతి న వాగ్గచ్ఛతి న మనః” — కంటితో చూడలేం, మాటతో చెప్పలేం, మనస్సుతో గ్రహించలేం. కానీ అదే సర్వానికి ఆధారం. బృహదారణ్యకోపనిషత్తు “నేతి నేతి” అని బ్రహ్మతత్త్వాన్ని నిర్వచిస్తుంది. ఇది కాదు, అది కాదు — అని నిరాకరణ ద్వారా పరిమిత స్వరూపాలన్నిటిని తొలగించి, మిగిలేది నిర్గుణ చైతన్యమే అని బోధిస్తుంది. ఆ చైతన్యాన్ని గ్రహించినవాడు తనను ఒక శరీరానికి పరిమితం చేయడు. అతడు “అహం బ్రహ్మాస్మి” అనుభూతితో జీవిస్తాడు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాంక్షతి, సమః సర్వేషు భూతేషు” అని బ్రహ్మస్థితిని వర్ణించాడు. బ్రహ్మభూతుడైన వాడు దుఃఖించడు, కోరికలతో కలత చెందడు; సమస్త భూతాలలో సమత్వాన్ని దర్శిస్తాడు. ఇది ఉప్పు నీటిలో కలిసినట్లే — ఎక్కడ చూసినా అదే రుచి, అదే చైతన్యం. అతడు జ్ఞానిగా లోకంలో కనిపించకపోవచ్చు; కానీ అతని సన్నిధి లోకానికి శాంతి, మాధుర్యాన్ని ఇస్తుంది. అతడు తనకు ప్రత్యేక స్థానం కోరడు; ఎందుకంటే అతనికి అంతా తానే. ఈ స్థితినే వేదాంతం “సర్వభూతస్థమాత్మానం సర్వభూతాని చాత్మని” (గీతా) అని వివరిస్తుంది — సమస్త భూతాలలో ఆత్మను, ఆత్మలో సమస్త భూతాలను దర్శించడం. అందువల్ల బ్రహ్మలీలలో పాల్గొనడం అనగా లోకాన్ని విడిచిపెట్టడం కాదు; లోకాన్ని బ్రహ్మస్వరూపంగా దర్శించడం. వ్యక్తిగత అహంకారాన్ని కరిగించి, సమస్తంలో తానే అనుభవిస్తూ జీవించడం. ఉప్పు నీటిలో కరిగి కనిపించకపోయినా రుచిగా అనుభూతమయ్యే విధంగా, ఆత్మజ్ఞాని తన ఉనికిని ప్రకటించకుండానే లోకానికి మిత్రుడై, శాంతి-మాధుర్యాల మూలమై నిలుస్తాడు. అలా లోకంతో కలిసిపోవడమే ‘నేను’ను వదలివేయడం. నేను ఈ శరీరం, ఇవన్నీ నావి అనే అహంకార మమకారాలను వదలడమే ‘నేను’ను త్యజించడం. విశదంగా నీటిలో కలిసిపోయిన చక్కెర అన్నిటా ఉన్నట్లు, పరిమితత్వాన్ని వీడినప్పుడే నిజమైన ‘నేను’గా, అంటే స్వరూపంలో ఉండడం. అదే దేహాభిమాన క్షయం, బ్రహ్మైక్య అనుభవం, సమస్తంలో సమత్వ దర్శనం. పంచదార పానకంలో లీనమైనట్లే, జ్ఞాని బ్రహ్మంలో లీనమై, బ్రహ్మమయుడై, బ్రహ్మలీలలో ఆనందంగా విహరిస్తాడు.
34
సదసద్వివేక వైశద్యవం నీడువ |
చిదనంతరూపి భక్తర్గె సర్వరొళం ||
హృదయ పద్మావాస లీలాప్తనా శివన |
పదవ నీం పిడి బిడదె – మరుళ మునియ ||సదసద్వివేక వైశద్యములనందించు
చిదనంతరూపి భక్తులకు, నందరిలో
హృదయ పద్మావాస లీలాప్తుడా శివుని
పదము విడువక పట్టు- మంకుతిమ్మ
తన స్వరూపంలో నిలిచి లోకజీవనంలో కలిసిపోవడానికి ప్రథమంగా కావలసిన అర్హత సత్-అసత్ వివేకము. ఈ నిత్యానిత్యవివేకము మనకు ఎక్కడా దూరంగా లేదు. చిదానందరూపుడైన శివుడే ప్రతిభక్తుని హృదయంలో నివసిస్తూ సదసద్వివేకాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. శివుడు అనగా అనంతరూపమైన చైతన్యం, జ్ఞానస్వరూపం. నీ హృదయంలోనే ఉన్న ఆ తత్త్వాన్ని విడువక పట్టుకుని ఆరాధించుము.
అద్వైత వేదాంతంలో మోక్షసాధనకు అవసరమైన సాధనచతుష్టయంలో మొదటిది నిత్యానిత్యవస్తువివేకము, అదే “సదసద్వివేకము”. ఇది కేవలం తార్కిక పరిశీలన మాత్రమే కాదు; జీవుడిని అవిద్యాంధకారంనుండి పరమసత్య జ్యోతికి నడిపించే ప్రథమ దీప్తి. “ఏది నిత్యం? ఏది అనిత్యం? ఏది సత్యం? ఏది మిథ్యా?” అనే విచారణ ప్రారంభమైన క్షణమే ఆధ్యాత్మిక జీవితం ఆరంభమవుతుంది.
అద్వైతంలో సత్యం అంటే కాలత్రయాబాధితం — గత, వర్తమాన, భవిష్యత్తులలో ఎప్పటికీ మారని తత్త్వం; అది బ్రహ్మమే. మిథ్యా అంటే అసలు లేనిదీ కాదు, పరిపూర్ణ సత్యమూ కాదు; అనుభవంలో కనిపించినా పరిశీలనలో నిలవని వస్తువు. మరీచికలో కనిపించే నీరు, ఆకాశంలో కనిపించే నీలిమ, సూర్యునికి ఉదయాస్తమయాలున్నట్లు అనిపించడం — ఇవన్నీ మిథ్యాదృష్టాంతాలు. మన ఇంద్రియాలు చూపించేది అంతా సత్యమని అనుకోవడం అవిద్య. మరీచికలో నీరు కనిపించినా త్రాగలేం; ఆకాశ నీలిమ మన దృష్టి మాయ మాత్రమే, ఆకాశం స్వతహాగా రంగులేనిది; సూర్యోదయాస్తమయాలు భూమి భ్రమణం వల్ల కనిపించే భావమాత్రం. ఈ ఉదాహరణలు కేవలం బాహ్య జగత్తుకే సంబంధించినవి కావు; మన జీవితమంతా ఇదే విధమైన అవగాహన భ్రాంతులతో నిండి ఉందని సూచిస్తాయి.
అద్వైతం ప్రకారం ఈ జగత్తు వ్యవహారసత్యం; పరమార్థసత్యం కాదు. దేహం, మనస్సు, భావాలు, సంబంధాలు — ఇవన్నీ కాలబద్ధమైనవి, కాబట్టి అనిత్యము. కానీ వీటిని అనుభవించే “నేను” అనే చైతన్యం మాత్రం సాక్షిరూపంగా నిలుస్తుంది. దేహం మారుతుంది, భావాలు మారుతాయి, ఆలోచనలు మారుతాయి; కానీ “నాకు తెలుసు”, “నేను అనుభవిస్తున్నాను” అనే అవగాహన ఎల్లప్పుడూ ఉంటుంది. ఆ సాక్షి చైతన్యమే నిత్యము; అదే బ్రహ్మస్వరూపం. శంకరభగవత్పాదులు “బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యా జీవో బ్రహ్మైవ నాపరః” అని ప్రకటించినప్పుడు ఈ సదసద్వివేకాన్నే బలపరుస్తున్నారు. జగత్తు అనుభవంలో ఉన్నా, అది స్వతంత్ర సత్యం కాదు; బ్రహ్మాధీనంగా కనిపించే మాయారూపం.
ఆ చైతన్యం అనంతమైనది. అది పరిమిత దేహంలో బంధించబడినట్లు అనిపించినా, నిజానికి సర్వాంతర్యామి. ఉపనిషత్తులు “ఈశావాస్యమిదం సర్వం” అని ప్రకటిస్తాయి. అదే చైతన్యం ప్రతి హృదయపద్మంలో నివసిస్తుంది. దైవం ఎక్కడో వెలుపల ఉండే వ్యక్తి కాదు; జ్ఞానస్వరూపమైన సాక్షి చైతన్యమే దైవము. మన హృదయపద్మాన్నే తన ఆలయంగా చేసుకున్న పరబ్రహ్మస్వరూపమే నిజమైన శివతత్త్వం. “శివం” అంటే మంగళకరం, శుభస్వరూపం, కలుషరహితం.
“పదము విడువక పట్టు – ఆ చరణాలను పట్టుకొని విడువకుము” అనే వాక్యంలో లోతైన ఆధ్యాత్మిక సందేశం ఉంది. ఇక్కడ “చరణాలు” అనగా కేవలం దైవపాదాలు మాత్రమే కాదు; దైవస్వరూపమైన సత్యనిష్ఠ. అనిత్యమునందు ఆసక్తిని విడిచి, నిత్యస్వరూపంలో స్థిరపడుటే శివపదసేవనం. ఇది భక్తిరూపంలోనూ, జ్ఞానరూపంలోనూ వ్యక్తమవుతుంది. భక్తి అనగా దైవాన్ని పరమశరణ్యంగా గ్రహించడం; జ్ఞానం అనగా దైవమే స్వస్వరూపమని తెలుసుకోవడం. ఈ రెండు మార్గాలు చివరకు ఏకత్వంలో కలుస్తాయి. అద్వైతంలో జ్ఞానం భక్తిరూపం; భక్తి జ్ఞానరూపం.
నిత్యానిత్యవస్తువివేకము బుద్ధిని విస్తరింపజేస్తుంది. మనం అనుభవించే దుఃఖాల మూలం అనిత్యమునే నిత్యమని పట్టుకోవడమే. శరీరాన్నే “నేను” అనుకోవడం, సంబంధాలనే శాశ్వతమని భావించడం — ఇవే బంధనానికి కారణాలు. వివేకజ్ఞానం కలిగినవాడు గ్రహిస్తాడు: అనిత్యము వస్తుంది, పోతుంది; నిత్యము ఎల్లప్పుడూ ఉండేది; నేను ఆ నిత్య చైతన్యమే. ఈ అవగాహన పటిష్ఠమైనప్పుడు భయం, శోకం, మోహం క్రమంగా తొలగిపోతాయి. ఇదే జీవన్ముక్తి స్థితి.
సదసద్వివేకము సాధనచతుష్టయంలో మొదటిదైనా, అది మోక్షసాధనకు మూలస్తంభం. కనిపించేదంతా సత్యం కాదని గ్రహించడం మొదటి అడుగు; కనిపించని నిత్యసత్యమే పరమార్థమని తెలుసుకోవడం అంతిమ లక్ష్యం. అనిత్య జగత్తు మధ్యలో నిత్య చైతన్యాన్ని గ్రహించి, హృదయపద్మంలో విరాజిల్లే శివస్వరూపాన్ని శరణు వేడుకొని ఆ స్థితిలో నిలిచినవాడే నిజమైన జ్ఞాని. ఆ శివపదాన్ని పట్టుకుని విడువకుండా నిత్యస్వరూపంలో నిలిచే ‘జీవనే అద్వైతసిద్ధిః’.
35
ఇరువొందు మెరెవొందు అరివొందు మూరనుం |
పొరువొందు పరికిసిదరర్థవం మరుళె ||
ఇరువుదదు సత్య మెరెవుదు లోక అరివాత్మ |
పొరువుదే బ్రహ్మవదు -మరుళ మునియ ||ఉన్నదొక్కటి వెలుగొకటి తెలివొకటి మోసు-
కున్నదీ త్రయమునొకటన భావమేమి?
ఉన్నదే-సత్ వెలుగు-జగతి తెలివేయాత్మ
అన్ని మోయును బ్రహ్మ – మంకుతిమ్మ
ఉనికి ఒక్కటి, వెలిగేదొక్కటి, తెలుసుకొనేదొక్కటి—ఈ మూడింటినీ మోసుకొనియున్నదొక్కటి అని ఇక్కడ చెప్పబడిన భావం, అద్వైత వేదాంత సారాన్ని సంక్షిప్తంగా వ్యక్తపరుస్తుంది. మన అనుభవంలో “ఇది ఉంది”, “అది కనిపిస్తోంది”, “నేను తెలుసుకొంటున్నాను” అనే మూడు భేదాలుగా అనిపించినా, వేదాంత విచారణలో ఇవన్నీ పరమార్థంగా ఒక్కటే సత్త్వానికి విభిన్న ప్రకాశాలుగా అవగతమవుతాయి. ఆ ఒక్కటే అద్వితీయమైన బ్రహ్మము.
మొదట ఉనికి (సత్) ను పరిశీలిస్తే, ఏ వస్తువునైనా “ఉంది” అని అనగలగడం వలన, దాని వెనుక ఒక సాధారణ ఉనికిసూత్రం తప్పనిసరిగా ఉందని తెలుస్తుంది. ఉపనిషత్తులు దీనినే “సత్”గా పేర్కొంటాయి— “సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీత్” (ఛాందోగ్యోపనిషత్). సృష్టికి ముందూ, తర్వాతా మార్పులన్నిటికి అతీతంగా నిలిచినది సత్. ఇది నామరూపరహితం, అవ్యక్తం, నిరాకారం. అయితే అదే సత్ మనకు జగత్తుగా వెలుగుచున్నది. జగత్తు అనేది సత్తుకు వేరైన మరొక వస్తువు కాదు; సత్ నామరూపాల ద్వారా వ్యక్తమై కనిపించడమే జగత్తు. భగవద్గీతలో కృష్ణుడు ఇదే విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు—
“మయా తతమిదం సర్వం జగదవ్యక్తమూర్తినా” (గీతా 9.4). అవ్యక్తమైన బ్రహ్మమే వ్యక్తరూపంగా జగత్తంతా వ్యాపించి ఉంది. అందువల్ల జగత్తు అసత్యమని కాదు; అది మిథ్య—స్వతంత్రసత్త్వం లేనిది, సత్ ఆధారంగా ఉన్నది. ఇక మూడవ అంశమైన తెలుసుకొనే చైతన్యం వైపు దృష్టి మళ్లిద్దాం. జగత్తు ఉన్నదని, కనిపిస్తున్నదని మనం తెలుసుకొంటున్నామంటే, ఆ తెలుసుకొనే శక్తి ఏమిటి? ఉపనిషత్తులు దీనిని ప్రత్యగాత్మగా, చైతన్యస్వరూపంగా ప్రకటిస్తాయి —
“ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ” (ఐతరేయ ఉపనిషత్). తెలివి అనేది శరీరగుణం కాదు, మనసు లక్షణం కాదు; మనస్సు ద్వారా ప్రతిఫలించే స్వయంప్రకాశమైన బ్రహ్మచైతన్యమే.
ఇక్కడ అద్వైతం చెప్పే కీలక సత్యం ఏమిటంటే—ఈ మూడు వేర్వేరు కావు. ఉనికిగా ఉన్నది, జగత్తుగా వెలుగుచున్నది, జీవునిలో తెలుసుకొనుచున్నది—ఈ మూడు ఒకే బ్రహ్మవస్తువు యొక్క త్రివిధ ప్రకాశాలు మాత్రమే. యోగవాసిష్ఠము దీనిని విస్తారంగా వివరించి, జగత్తును చైతన్యసంకల్పమాత్రంగా నిరూపిస్తుంది. వసిష్ఠుడు ఇలా అంటాడు—జ్ఞానదృష్టితో చూసినప్పుడు జగత్తు బ్రహ్మలోనే లీనమై ఉంటుంది; అజ్ఞానదృష్టితో చూసినప్పుడు అది విస్తారమైన భేదరూపంగా కనిపిస్తుంది. జగత్తు చైతన్యానికి బయట ఏనాటికీ ఉండలేదు.
ఈ సత్యాన్ని ఆచార్య సురేశ్వరులు తమ నైష్కర్మ్యసిద్ధిలో తర్కబద్ధంగా స్థాపిస్తారు. కర్తృత్వం, భోక్తృత్వం జీవునికి ఆపాదితాలు మాత్రమే; నిజంగా కర్తకూడా, భోక్తకూడా బ్రహ్మమే. జ్ఞానంతో ఈ ఆపాదితాలు తొలగినపుడు, జీవుడు తనను తాను బ్రహ్మముగా గుర్తిస్తాడు. అప్పుడు “నేను తెలుసుకొంటున్నాను” అనే భావమూ లయమై, కేవలం స్వయంప్రకాశమైన చైతన్యమాత్రమే మిగులుతుంది. అందువల్ల “ఉనికి ఒక్కటి, వెలిగేదొక్కటి, తెలుసుకొనే దొక్కటి” అనే వాక్యం, తాత్వికంగా చూస్తే, సత్–చిత్–ఆనంద స్వరూపమైన బ్రహ్మమే అన్నిటిగా ఉన్నది అనే మహావాక్యార్థానికి సంక్షిప్త రూపం. ఉనికి అన్నసత్యమొక్కటే; కనిపించేది లోకము; దానిని తెలిసికొంటున్నది ప్రత్యగాత్మ. కానీ ఈ మూడు వేరు కాదు— ఉనికిగా అది సత్, జగత్తుగా అది ప్రకాశం, జ్ఞానంగా అది చైతన్యం. ఈ మూడింటికీ ఆధారమైనది ఒక్కటే. అదే ద్వితీయరహితమైన, కాలదేశకారణాతీతమైన, అద్వితీయ బ్రహ్మవస్తువు.
సాక్షిమాత్రుడు శివుడు
36
అక్షయాఖండ నిర్లిప్త వస్తువో శివను |
శిక్షెరక్షెగళవన లక్షణవెనిప్పా ||
విక్షేపముం బ్రహ్మనాటక భ్రమెయంశ |
సాక్షిమాత్రనో శివను – మరుళ మునియ ||అక్షయాఖండ నిర్లిప్త వస్తువు శివుడు
శిక్షరక్షలు వాని సంజ్ఞగా తోచు-
విక్షేపమూ బ్రహ్మనటనభ్రమాంశమే
సాక్షిమాత్రమె శివుడు – మంకుతిమ్మ
ఆ బ్రహ్మవస్తువు ఎప్పటికీ తరగని అక్షయము, విభజన లేని అఖండము, దేనికీ అంటని నిర్లిప్తము. సకల భూగ్రహతారాదులూ ఉన్న ఆకాశం క్షీణించదు. దానియందు విభాగాలు లేవు. అన్నిటా ఉన్నా దేనికీ అంటలేదది. ఆకాశ స్వరూపమే ఇలాగైతె, ’ఆత్మన ఆకాశః సంభూతః’ – ఆకాశానికే మూలమైన ఆత్మతత్త్వం మాటేమిటి? అయితే కనిపిస్తున్న ప్రకృతిలోని వస్తువులు, వ్యక్తులు, గిరి వన నదీ తటాకాలు ఇవన్నీ అక్షయము కాని ఖండములే కదా ! నిశ్చలాఖండ నిర్వికారమైనది బ్రహ్మవస్తువు. ఆ లక్షణాలు లేని ఈ ప్రకృతి నిత్యచలనశీలముకదా. ఇదెట్లు సాధ్యము? కనబడే జగత్తు బ్రహ్మనాటక విక్షేపము. తాడులో పాము కనబడినట్లు. విశ్వమును సృజించినట్లు జేసి, పోషించి, తనలో లయము చేసుకొనుట బ్రహ్మనాటకము. ఈ విక్షేపమూ ఆ నాటకభ్రమలోని అంశమే. దేనినీ చేయని, అనుభవించని కర్తృత్వ భోక్తృత్వరహితుడై, కేవలము సాక్షిగా ఉంటున్నవాడు శివుడు. స్వప్నంలో ఒక ప్రపంచాన్ని నిర్మించి, అది వాస్తవమే అని అనుభవించి, తుదకు కలలు తనలోనే కరగి లయముకాగా, ఇవన్నీ తన కల్పనయే, తాను సాక్షిమాత్రమే, స్వప్నప్రపంచమంతా తన విక్షేపమేనని, మేలుకొన్న తరువాత తెలియునట్లు, ఈ లోకముఆ బ్రహ్మనాటక విక్షేప భ్రమ.
బ్రహ్మతత్త్వవిచారణలో వేదాంతం ప్రకటించే మౌలిక సత్యం ఏమిటంటే—బ్రహ్మము అక్షయము, అఖండము, నిర్వికారము, నిర్లిప్తము. అయితే మన ఇంద్రియాలకు ప్రత్యక్షమవుతున్న జగత్తు మాత్రం నిత్యచలనశీలమైనదిగా, పరిణామాలకు లోనయ్యేదిగా కనిపిస్తుంది. నిశ్చలమైన పరమసత్యం నుండి ఈ చలమయమైన ప్రపంచం ఎలా ఉద్భవించింది అనే ప్రశ్నే వేదాంత విచారణకు కేంద్రబిందువు.
ఉపనిషత్తులు బ్రహ్మస్వరూపాన్ని “సత్యం జ్ఞానం అనంతం బ్రహ్మ” అని నిర్దేశిస్తాయి. సత్యం అంటే కాలత్రయాలలోనూ మారని స్వరూపం; జ్ఞానం అంటే స్వయంప్రకాశ చైతన్యం; అనంతం అంటే పరిమితిలేని అఖండత్వం. పరిమితి ఉన్నచోట విభాగం ఉంటుంది; విభాగం ఉన్నచోట ఖండితత్వం ఉంటుంది. కాబట్టి బ్రహ్మం అఖండస్వరూపమే. అదే శ్రుతి ఆకాశానికే మూలం ఆత్మ అని చెబుతుంది. ఆకాశం అన్నింటిని కలిగి ఉన్నా ఏదీ దానిని కలుషితం చేయదు. ఇది ఆత్మ యొక్క నిర్లిప్త, నిర్వికార స్వరూపానికి సూచకం.
అయితే జగత్తు నిరంతరం మార్పులోనే ఉంది. నిర్వికారమైన బ్రహ్మంలో నిజమైన పరిణామం సంభవిస్తే అది అనంతత్వానికి విరుద్ధం అవుతుంది. అందుకే అద్వైత వేదాంతం జగత్తు బ్రహ్మంలో జరిగిన పరిణామం కాదని, మాయాశక్తివల్ల కలిగిన వివర్తమని వివరిస్తుంది. తాడులో పాము కనిపించినట్లుగా, బ్రహ్మం మారకుండా ఉండగానే అజ్ఞానవశాత్తు నామరూపప్రపంచం అనుభవంలోకి వస్తుంది. జ్ఞానం వచ్చిన వెంటనే భ్రమ లయమై, మూలస్వరూపమే మిగులుతుంది.
ఈ జగత్తు స్వప్నంతో సమానం. స్వప్నంలో ప్రపంచం ఉద్భవించి, అనుభవమై, మేల్కొలుపులో లయమయ్యే విధంగా, ఈ జాగ్రత్ప్రపంచం కూడా బ్రహ్మచైతన్యంలో ఉద్భవించి జ్ఞానోదయంలో లయమవుతుంది. అప్పుడు “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” అనే సత్యం అనుభవంగా స్పష్టమవుతుంది. ద్వైతభావం అజ్ఞానఫలితం మాత్రమే.
వేదాంతం చెప్పే కీలకసత్యం సాక్షితత్త్వం. ఆత్మ కర్త కాదు, భోక్త కాదు. కర్తృత్వం, భోక్తృత్వం శరీర–మనస్సు ఉపాధులకు సంబంధించినవి. ఆత్మ మాత్రం అన్నిటికీ సాక్షిగా ఉండే అసంగ చైతన్యం. ఈ అవగాహనే జ్ఞానం. అందువల్ల జగత్తును మార్చవలసిన అవసరం లేదు; దానిని సత్యంగా భావించే అజ్ఞానాన్ని తొలగించాలి. జ్ఞానోదయంలో జగత్తు బ్రహ్మనాటక విక్షేపమని తెలుస్తుంది. మిగిలేది అఖండ, నిర్వికార, నిర్లిప్త, స్వయంప్రకాశ చైతన్యమే.
37
కణ్ణీర సురి కెరళు కాదు కొల్ కొల్లిసికొ |
బిన్నణిసు హంబలిసు దుడి బెదరు బీగు ||
చిణ్ణరాటవెనె నోడుతె నిన్న పాడుగళ |
తణ్ణగిరువను శివను – మరుళ మునియ ||కన్నీరిడు ప్రేలు ఘాతించు చంపబడు
విన్నాణమున వీగు బెదరి కష్టపడు
చిన్నారులాటన నీ పాట్లు గని శివుడు
తిన్నగా నిశ్చలుడు – మంకుతిమ్మ
“నీవు అతిదుఃఖంతో కన్నీళ్లు కార్చు, కోపగించు, పోరాడు, చంపు, చంపించుకో, నీ తెలివిని ప్రదర్శించు, ఇది కావాలి అది కావాలి అని అపేక్షించు, భయపడు, విర్రవీగు; ఇవన్నిటిని చిన్నపిల్లల క్రీడగా చూసి, నీవు పడే పాట్లను వీక్షించి, శివుడు కదలక చల్లగా ఉంటాడు” — ఈ వాక్యం మానవజీవితమంతటినీ ఒకే దృష్టిలో నిలబెట్టి చూపించే మహత్తర ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది. మనం అనుభవించే ప్రతి భావోద్వేగం, ప్రతి క్షోభ, ప్రతి ఆశ, ప్రతి పోరాటం ఇవన్నీ చలనాత్మక వికారాలు. కానీ వాటిని వీక్షించే చైతన్యం మాత్రం నిర్వికారము. ఆ నిర్వికార చైతన్యాన్నే ఇక్కడ “శివుడు” అనే పదంతో సూచించారు. ఇది వ్యక్తిగత దేవత కాదు; సాక్షీచైతన్యమైన పరబ్రహ్మమే.
మనిషి తనను శరీరముగా, మనస్సుగా, బుద్ధిగా భావించుకోవడం వల్లే జీవననాటకంలో అంతర్భాగమైపోతాడు. శరీరం అనారోగ్యపడితే “నేను బాధపడుతున్నాను” అంటాడు; మనస్సులో కలత కలిగితే “నేను దుఃఖిస్తున్నాను” అంటాడు; ఆశ నెరవేరకపోతే నిరాశలో మునిగిపోతాడు. ఇది స్వరూపాన్ని మరచిన అవిద్యాఫలితం. దీనిని శంకరాచార్యులు అధ్యాసభాష్యంలో “స్మృతిరూపః పరత్ర పూర్వదృష్టావభాసః అధ్యాసః” అని నిర్వచించారు. అనగా ఒక దానిపై మరొకదాన్ని ఆరోపించడం అధ్యాస. రజ్జువుపై సర్పభ్రమలా, ఆత్మపై శరీర-మనోధర్మాలను ఆరోపించి “నేనే కోపగిస్తున్నాను”, “నేనే బాధపడుతున్నాను” అని అనుకుంటాం. కానీ కోపం ఒక భావోద్వేగప్రక్రియ మాత్రమే; దుఃఖం ఒక మనస్స్థితి మాత్రమే; భయం ఒక జీవస్వరక్షణ ప్రతిస్పందన మాత్రమే. ఇవన్నీ వస్తాయి–పోతాయి. వాటి మధ్య నిలిచే అవగాహన మాత్రం ఎప్పుడూ కదలదు.
జీవుడు అనుభవించే సుఖ–దుఃఖాలు, కోప–భయాలు, జయ–పరాజయాలు ఇవన్నీ ఉపాధుల వల్ల కలిగే ప్రత్యయాలు. శరీరం, మనస్సు, బుద్ధి అనే ఉపాధులతో ఐక్యభావం కలిగి “నేను” అనే అహంకారము ఏర్పడుతుంది. ఈ అహంకారమే అనుభవాల కేంద్రం. అయితే ఉపనిషత్తులు స్పష్టంగా ప్రకటించేది — ఈ అహంకారాతీతమైన సాక్షి చైతన్యమే నిజమైన స్వరూపమని. యోగవాసిష్ఠంలో వసిష్ఠ మహర్షి రామునితో “మనస్సే బంధనానికి కారణం; మనస్సే విమోచనానికి కారణం” అని చెప్పాడు. మనస్సు భావరూప క్రీడలో నిమగ్నమైతే బంధం; అదే మనస్సు తనకు తాను సాక్షిగా నిలిస్తే విముక్తి. “ చిన్నారులాటన” – చిన్నపిల్లల క్రీడగా చూసి అన్న ఉపమానం ఎంతో గంభీరమైనది. పిల్లలు ఆటలో గొడవపడతారు, ఏడుస్తారు, గెలిస్తే ఉప్పొంగుతారు, ఓడితే కుంగిపోతారు. కానీ పెద్దవారు చూస్తే అది కేవలం ఆట. అలాగే జ్ఞాని దృష్టిలో ప్రపంచపు కలహాలు, విజయాలు, అపజయాలు అన్నీ లీలలు.
అద్వైతంలో రెండు స్థాయులు చెప్పబడతాయి — వ్యవహారసత్యం, పరమార్థసత్యం. వ్యవహారస్థాయిలో మనం దుఃఖిస్తాం, పోరాడుతాం, ఆశిస్తాం, భయపడతాం. పరమార్థస్థాయిలో ఇవేవీ ఆత్మను తాకవు. గౌడపాదాచార్యుల మాండూక్యకారికలో “న నిరోధో న చోత్పత్తిః…” అని చెప్పిన శ్లోకం ఈ పరమార్థదృష్టినే ప్రతిపాదిస్తుంది. బంధమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు; సాక్షిచైతన్యమే సత్యం. కాబట్టి ఈ పద్యంలోని ప్రధాన సందేశం — జీవితంలోని అన్ని అనుభవాలను సాక్షిగా వీక్షించగలిగితేనే నిజమైన శాంతి లభిస్తుంది. అనుభవాలను నిరాకరించడం కాదు; వాటితో ఐక్యమవకపోవడం. “నేను దుఃఖిస్తున్నాను” అనే భావాన్ని “దుఃఖం అనుభవమవుతోంది”గా చూడడం. “నేను కోపంగా ఉన్నాను” అనే భావాన్ని “కోపం మనస్సులో ఉద్భవించింది”గా గ్రహించడం.
ఆధునిక వైజ్ఞానిక పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి — భావోద్వేగాలు మెదడులోని నాడీప్రక్రియల వల్ల ఉత్పన్నమవుతాయి; అవి తాత్కాలిక రసాయన ప్రభావాలు. కోపం వచ్చినపుడు అమిగ్డాలా చురుకవుతుంది; భయం వచ్చినపుడు కార్టిసోల్ విడుదలవుతుంది. కానీ వీటిని గమనించే చైతన్యం ఏ రసాయనంతోనూ మారిపోదు. ఆ గమనించే శక్తి శరీరానికి పరిమితం కాదు అని అద్వైతం సూచిస్తుంది.
బ్రహ్మతత్త్వమనగా అందరిలో సమముగా ఉన్న “నేను నేను” అనుభూతికి సాక్షి స్వరూపము. ఆ తత్త్వము ఎల్లప్పుడూ ఒక్కటైన నిత్యము. ఏ పరిణామాలు, క్రియలు, చలనములు లేని కూటస్థము అని శంకరులు పేర్కొన్నారు. “న హి అహంప్రత్యయవిషయకర్తృవ్యతిరేకేణ తత్ సాక్షీ సర్వభూతస్థః, సమః, ఏకః కూటస్థనిత్యః…” (సూత్రభాష్యము 1-1-4). సాక్షి దేహేంద్రియ-మనో-బుద్ధులు లేనిది. “నేను కలగంటిని” అంటే అది ఒక అనుభవం. ఆ కలను చూచినది ఈ కన్నులు కావు; అది అనుభవస్వరూపము. మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారములు లేని సుషుప్త్యానుభవాన్ని పేర్కొని “నేను బాగా నిద్రపోయాను” అని చెప్పడానికి ఆధారం ఆ అనుభవమే. ఆ నిజమైన “నేను” అందరి అనుభవంలో ఉన్న తత్త్వమే. అది జాతి, మత, లింగ, వయోమాన, పదవి, దేశ, కాల భేదాలు లేని సర్వభూతస్థము. జాగృతావస్థలో “నేను నేను” అని అందరూ పలికినా, ఎవరిలో స్వప్నప్రపంచము వ్యక్తమైనదో, ఎవరికి నిద్రానుభవమైనదో ఆ సాక్షిస్వరూపమే “నేను”. అది అనేకులు కాని ఏకము. అది దేశకాలాలను బట్టి మారని ఆకాశంలాంటి కూటస్థము.
శరీరమే నేనని భావించే మనిషి ఏడ్చినా, కోపగించినా, పోరాడినా, ఒకరిని చంపినా లేక తనే చంపబడినా, విన్నవించినా, పరితపించినా, పాట్లు పడినా, భయపడినా, విర్రవీగినా — ఇవన్నీ చిన్నపిల్లలాడే ఆటలను చూస్తున్నట్టు నిర్లిప్తంగా, చల్లగా ఉంటాడు ఆ శివుడు. సగుణబ్రహ్మనే ఆరాధించే మనకు ఈ నిర్గుణబ్రహ్మస్వరూపాన్ని అర్థంచేసుకొనుటకు వీలుగా ఉన్నది ఈ పద్యరచన.
38
దశముఖన కామాంధ్య కురుపతియ లోభాంద్య |
కుశికజన తపదురుబు మోహదురుబుగళు ||
రుషెయొ రుజివనొ రిక్తతెయొ రాగచేష్టెగళొ |
రసదూట శివనిగదు – మరుళ మునియ ||దశముఖుని కామమ్ము కౌరవుని లోభమ్ము
కుశికజుని తపసులున్ మోహమ్ములీడ్పు
రుషయొ రుజినమొ రిక్తతో రాగచేష్టితమొ
రసభుక్తి శివునికది- మంకుతిమ్మ
రావణాసురుని పరస్త్రీ వ్యామోహమూలమైన కామము, వాడి సూది మొన మోపినంత భూమినైనా ఇవ్వననిన దుర్యోధనుని లోభము, బ్రహ్మర్షి యనిపించికోవాలనే విశ్వామిత్రుని (కుశికజుడు) కఠోర తపస్సు, మేనక రూపలావణ్యములను జూచి వాని తపోభంగానికి కారణమైన వాని మోహమూ, మనందరిలో కనబడే రోషాలు, రోగాలు, పేదరికం, వస్తువ్యామోహంతో చేసే వికారక్రియలు ఇవన్నీ ఆ శివునికి మంచి రసపుష్టికలిగించే భోజనంలాంటిది ! ఇవన్నీ బ్రహ్మచైతన్యానికి (చిదానందఘనమైన పరబ్రహ్మస్వరూపుడైన శివునికి) పరమార్థసత్యంగా భిన్నమైనవి కావు. అవి మాయా-ఉపాధుల వల్ల ప్రత్యక్షమయ్యే నామరూపప్రపంచంలోని రసవైవిధ్యాలు మాత్రమే. పరమార్థసత్యం ఒక్కటే—అది నిర్గుణ, నిర్విశేష బ్రహ్మము. “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” (ఛాందోగ్యోపనిషత్) అని శ్రుతి ప్రకటిస్తుంది. అలాగే “అహం బ్రహ్మాస్మి” (బృహదారణ్యకోపనిషత్), “తత్త్వమసి” (ఛాందోగ్యోపనిషత్), “ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ” (ఐతరేయోపనిషత్), “అయమాత్మా బ్రహ్మ” (మాండూక్యోపనిషత్) వంటి మహావాక్యాలు జీవబ్రహ్మైక్యాన్ని నిర్ధారిస్తాయి. ఈ దృష్టిలో రావణుని కామము గాని, సుయోధనుని లోభము గాని, విశ్వామిత్రుని తపస్సు గాని, మేనకా ప్రణయం గాని—ఇవి అన్నీ చైతన్యస్వరూపమైన బ్రహ్మంలోనే ఆవర్తించుతున్న నామరూపప్రపంచ క్రీడలు.
రావణుడు కామవశుడై నశించాడు; సుయోధనుడు లోభంతో ధర్మాన్ని తృణీకరించాడు; విశ్వామిత్రుడు మహాతపస్సు చేసినప్పటికీ మేనకామోహవశుడైనాడు. ఈ ఘటనలు మనుష్యస్వభావంలోని ద్వంద్వాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఆత్మస్వరూపానికి ఈ ద్వంద్వాల సంబంధం లేవు; అవి అంతఃకరణవృత్తుల ఆటలు. శంకరాచార్యులు తమ భాష్యాలలో మాయాశక్తిని వివరించేటప్పుడు “అనిర్వచనీయ ఖ్యాతి” అని పేర్కొన్నారు—అది సత్యమూ కాదు, అసత్యమూ కాదు; అనుభవసిద్ధమైన ప్రత్యక్షప్రపంచం. యోగవాసిష్ఠములో కూడా “చిత్తమేవ హి సంసారః” అని చెప్పబడింది—మనస్సే సంసారం. గీతలో “ఉదాసీనవదాసీనో గుణైర్యో న విచాల్యతే” అని చెప్పినట్లే, సాక్షిచైతన్యం గుణత్రయాల క్రీడను చూస్తూ, వాటిలో లీనమవదు. బ్రహ్మసూత్రభాష్యంలో శంకరులు పేర్కొంటారు—బ్రహ్మకు కర్తృత్వం, భోక్తృత్వం పరమార్థంగా లేవు; అవి ఉపాధి ఆధారితమైన అవస్థలు మాత్రమే.
మనుజుల కోపాలు, రోగాలు, పేదరికం, మోహచేష్టితములు—ఇవి జీవనసత్యాలే. ఆధునిక వైజ్ఞానిక పరిశోధనలు కూడా కోపం, లోభం, మోహం వంటి భావోద్వేగాలు మెదడులోని రసాయనిక చర్యల ఫలితమని సూచిస్తున్నాయి. కానీ ఆ అనుభవాల సాక్షి అయిన చైతన్యం మాత్రం మార్పురహితం. అద్వైతం ఈ సాక్షిని “సాక్షీచైతన్యం”గా పేర్కొంటుంది. రోగం వచ్చినా, దుఃఖం వచ్చినా, మనస్సులో వికారాలు వచ్చినా— వాటితో ఆత్మకు సంబంధం లేదు. ముండకోపనిషత్తులో, శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తులోనూ “అనశ్నన్నన్యో అభిచాకశీతి” అని సాక్షిత్వాన్ని సూచించింది.
అయితే ఈ వాక్యంలోని ప్రధాన సందేశం నైతిక నిర్లక్ష్యం కాదు. రావణుని కామం, సుయోధనుని లోభం చివరికి వినాశానికే దారి తీసినవి. మహాభారతం ధర్మసూక్ష్మతను బోధిస్తుంది. పాపకార్యాలు పరమార్థంగా మాయామాత్రమైనా, వ్యవహారికస్థాయిలో అవి ఫలితాన్నిస్తాయి. కర్మసిద్ధాంతం అద్వైతంలో కూడా అంగీకృతమే. శంకరులు స్పష్టంగా చెప్పారు—జ్ఞానోదయానికి ముందు ధర్మాధర్మాలు అనివార్యమైనవి. కాబట్టి “రసభుక్తి శివునికది” -శివునికి రసభోజనము అనే భావం, పరమచైతన్యం సాక్షిగా అన్నిటినీ దర్శిస్తుందని సూచిస్తుంది; శివుడు పాపాన్ని ఆస్వాదిస్తున్నాడనే అర్థం కాదు; సృష్టిలోని సమస్త వైవిధ్యమూ బ్రహ్మస్వరూపంలోనే ప్రతిఫలిస్తున్నదని సూచన. నైష్కర్మ్యసిద్ధిలో సురేశ్వరాచార్యులు పేర్కొన్నారు—జ్ఞాని దృష్టిలో కర్మలన్నీ బ్రహ్మార్పణమే. గీతలో “బ్రహ్మార్పణం బ్రహ్మ హవిః” అని చెప్పిన భావం ఇదే. జగత్తు ఒక మహానాటకరంగం అయితే, శివుడు సాక్షిగా నిలిచిన దర్శకుడు; పాత్రలు మాత్రం జీవులే. పాత్రలలో కామం, లోభం, తపస్సు, మోహం—అన్నీ కలిసే రసవైవిధ్యం. నాటకరసాలు నాట్యశాస్త్రంలో ఎలా అవసరమో, అలాగే సృష్టిలోనూ అనేక భావాలు అవసరం. కానీ అవి సాక్షిచైతన్యాన్ని కలుషితం చేయవు. పోతన భాగవతంలో “భవములేలు జగమునందు” అనే భావం తరచూ ప్రత్యక్షమవుతుంది—జగత్తు తాత్కాలికం; ఆత్మ శాశ్వతం. ఈ దృష్టి వచ్చినప్పుడు మనం కామక్రోధాదుల బంధనాలనుండి విముక్తులవుతాము. “బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యా జీవో బ్రహ్మైవ నాపరః” అనే శంకరభాష్యసారాంశం ఈ వాక్యానికి తాత్త్విక మూలం.
.
జన్మ కర్మలకు అతీతమైన నివృత్తిమార్గమును బోధించే ఉపనిషత్తులలో దేవుడు ఒక సాక్షితత్వమే గాని పుణ్యపాప ఫల నిర్ణయాధికారి కాదు. ఎవరెలా ప్రవర్తించిననూ ఆ ఫలములను వారే అనుభవించే వైశ్విక నియమమున్నపుడు, నిర్గుణబ్రహ్మము, వ్యక్తులు చేసే పాప పుణ్యకార్యాలకు వేరుగా ప్రతిక్రయించదు. అది అవికారమైన కూటస్థమై, సాక్షిగానే ఉంటుంది. కూటమంటే కమసాలివాని దాగలిపట్టెడ. దాని పై దెబ్బతింటూ సువర్ణము తన ఆకారాన్ని మార్చుకొంటూ ఎన్ని ఆభరణాలు తయారైనా, దాగలిపట్టెడ నిర్వికారంగా ఉంటుంది. అది కూటస్థమంటె. అంతిమంగా, ఈ వాక్యం మనకు నేర్పేది ఏమిటి? ప్రపంచంలో ఉన్న శుభాశుభ వైవిధ్యాలన్నీ పరమచైతన్యస్వరూపంలోనే ఆవిర్భవించి, లయమవుతాయి. వాటిలో చిక్కుకోకుండా సాక్షిదృష్టిని సాధించాలి. కామం, లోభం, కోపం మనసులో ఉదయించినా—అవి ఆత్మ కాదు. వాటిని దర్శించే చైతన్యమే నిజమైన “శివస్వరూపం”. ఆ సాక్షిని తెలుసుకున్నవారికి ప్రపంచంలోని రసవైవిధ్యం బంధనంగా కాక, జ్ఞానానికి మార్గదర్శకంగా మారుతుంది. ఇదే ఈ పద్యంలోని గంభీరమైన సందేశం.
39
తవిసుగె హరిశ్చంద్రనళుతిర్కె చంద్రమతి |
ధవన నెనెదలెదాడుతిర్కె దమయంతి ||
కువరనళియె సుభద్రె ఫలుగుణర్ గోళిడుగె |
శివనిగదు నవరుచియొ – మరుళ మునియ ||నవయని హరిశ్చంద్రు డేడ్వనీ చంద్రమతి
ధవుని స్మరించుచు తిరుగని దమయంతి
దివికేగ సుతుడు కుములని సుభద్రార్జునులు
శివునికది నవరుచిర – మంకుతిమ్మ
హరిశ్చంద్రుడు విశ్వామిత్రునికి రాజ్యదానం చేసి, ఆ మునికి ఇవ్వవలసిన సువర్ణాన్ని సంపాదించుటకై నానా అవస్థలు అనుభవించాడు. పాము కరిచి కొడుకు చనిపోయినప్పుడు, శవసంస్కారార్థం తన భర్త బానిసగా పనిచేస్తున్న వల్లకాటికే సుతుని శవాన్ని తీసుకొని వెళ్లి తీవ్రంగా దుఃఖించింది. అరణ్యములో తన భర్తను అన్వేషిస్తూ దమయంతి ఎన్నో కష్టాలు అనుభవించింది. అభిమన్యుడు హతుడైనపుడు తల్లి సుభద్ర, తండ్రి అర్జునుడు భోరున విలపించారు.
ఎవరెంత బాధపడినా, రోదించినా శివుడు పలుకడు; ప్రతిక్రియ చూపడు. ఇవన్నిటినీ కొత్త రుచులను ఆస్వాదించినట్లుగా తనలోనే లీనమై యుండును. లయకార్యం సమర్థంగా సాగకపోతే సృష్టి సక్రమంగా కొనసాగదు. లయనిర్వహణలో మానుషమైన అహంకార, మమకారాదులకు తావుండదు.
ఇది శివుని కఠినత్వాన్ని సూచించడం కాదు; పరమాత్మ స్వరూపమైన చైతన్యం జగత్తులో జరిగే సుఖదుఃఖాలకు అతీతమని చెప్పే అద్వైత సత్యాన్ని కవితాత్మకంగా వ్యక్తం చేసే పద్యం. హరిశ్చంద్రుని సత్యనిష్ఠ, చంద్రమతి రోదన, దమయంతి పరిభ్రమణం, అభిమన్యు మరణం — ఇవన్నీ మనుష్యజీవితంలో అనుభవమయ్యే ధర్మం, ప్రేమ, విరహం, శోకం అనే భావోద్వేగ ప్రవాహాల ప్రతీకలు. కానీ ఇవన్నీ జరుగుతున్నప్పటికీ “శివుడు స్పందించడు” అని చెప్పడం, సాక్షిచైతన్యమైన బ్రహ్మ తటస్థంగా, అసంగంగా, నిర్వికారంగా ఉండడాన్ని సూచిస్తుంది. అద్వైత వేదాంతంలో బ్రహ్మ స్వరూపం కాల, దేశ, వస్తు పరిమితులకు, కర్తృత్వ-భోక్తృత్వాలకు అతీతం.
ఉపనిషత్తులు “అసంగో హ్యాయం పురుషః” (బృహదారణ్యకోపనిషత్) అని ప్రకటిస్తాయి. ఆత్మ అసంగము; దేహమనస్సుల ధర్మాలు ఆత్మకు చెందవు. హరిశ్చంద్రుడు దుఃఖపడినది దేహమనస్సుల స్థాయిలో; దమయంతి పరిభ్రమించినది మనోభావస్థాయిలో; అర్జునుడు శోకించినది సంబంధబంధాల స్థాయిలో. కాని ఈ సమస్తానికీ సాక్షిగా నిలిచిన చైతన్యం మాత్రం అవికారి. “ఆత్మనః కర్తృత్వభోక్తృత్వాద్యాధ్యాసః అవిద్యాకృతః” అంటారు శంకరులు. అనగా కర్తృత్వం, భోక్తృత్వం, సుఖదుఃఖాలు అన్నీ అవిద్యాప్రతిఫలితాలు. సాక్షి బ్రహ్మకు అవి అంటవు. ఆ దృష్టి వచ్చినపుడు జీవుడు కూడా జగత్తు సంఘటనలతో కుమిలిపోడు.
జగత్తు “వ్యవహారిక సత్యం”; బ్రహ్మ మాత్రమే “పారమార్థిక సత్యం”. హరిశ్చంద్రుని శోకం, అభిమన్యువు మరణం — ఇవి వ్యవహారిక స్థాయిలో నిజమే; కాని పరమార్థంగా చూస్తే అవి నశ్వర దృశ్యాలు. భావోద్వేగాలు రసాయనిక ప్రతిస్పందనలు భయశోకాదులను స్పందింపజేస్తాయి. భావం వస్తుంది, పోతుంది; కానీ “నేను ఉన్నాను” అనే అవగాహన మాత్రం నిలిచే ఉంటుంది. ఆ నిలకడే శివస్వరూపం. “శివోఽహం, శివోఽహం” అని శంకరాచార్యుల నిర్వాణషట్కంలో పేర్కొంటారు. శివుడు ఇక్కడ పౌరాణిక దేవతకన్నా పరబ్రహ్మ తత్త్వానికి ప్రతీక. ఆయన “కొత్త రుచులను చవిచూచినట్లు హాయిగా ఉంటాడు” అనడం ద్వారా పరమానంద స్వరూపాన్ని సూచించారు. “పుడమి పైన పుట్టిన పుడమి పైన పోవున్” అని పోతన భాగవతంలో చెప్పినట్లు, జననం-మరణం సహజచక్రం. శివస్వరూప చైతన్యం మాత్రం సాక్షిగా, నిత్యశాంతంగా ఉంటుంది.
జగత్తులో జరిగే సుఖదుఃఖాలు అనుభవస్థాయిలో తీవ్రంగా అనిపించినా, పరమార్థంగా అవి చైతన్యస్వరూపానికి అంటవు. అనుకంప, దయ, దుఃఖం, పరితాపాది అంతఃకరణ భావములన్నీ అవిద్యాస్వరూపాలే. బ్రహ్మము నిర్లిప్తమైన, స్పందనలేని తత్త్వము. అదే మన అసలు స్వరూపం. ఈ పద్యం మనకు వైరాగ్యాన్ని, సాక్షిభావాన్ని, స్వరూపజ్ఞానాన్ని బోధిస్తుంది. కాని అది దుఃఖాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయమని కాదు; దుఃఖానికి బంధువైపోవద్దని సూచిస్తుంది. భావాలు తాత్కాలికం; సాక్షి చైతన్యం నిత్యం. ఆ నిత్యానంద స్వరూపమే శివుడు; అదే మన అసలు స్వరూపం.
40
రసభాండవీ లోక రసలోలుపను శివను |
కుసుమగళు జీవిగళు బగెబగెయ మధువు ||
హసిదనవొలొందొందనుం బిడదె సవిపనా-|
పశుపతియొ రసపతియొ-మరుళ మునియ ||రసభాండమీ జగతి రసలోలుపుడు శివుడు
కుసుమములు జీవములు తేనె పలువిధము
పసిగట్టినటు గ్రోలు నొక్కటిని విడువకనె
పశుపతియొ రసపతియొ – మంకుతిమ్మ
ఈ లోకము శివునికి రసం నిండిన పాత్ర; జీవులు పుష్పాలు; వాటి మకరందం అనుభవరూపమైన రుచులు—అన్న ఈ రూపకం లోతైన ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని సూచిస్తూ, బ్రహ్మస్వరూపం, జగత్తు స్వభావం, జీవ–ఈశ్వర సంబంధం గురించి ఒక సారస్వత ప్రకటనగా నిలుస్తుంది. స్వమాయా లోలుడైన ఈశ్వర సృష్టి ఈ విశ్వము. ఇదొక రసభాండము. శివుడు దీనిలోనున్నఅన్ని రసములనూ ఆస్వాదిస్తాడు. జీవకోటులంతా పుష్పములైతే, వాటిలోని మధువు నానా విధములు. మంచి ఆకలి మీద ఉన్నవాడు ఒక బిందువునూ విడువక తేనెనంతా జుర్రుకొని అస్వాదిస్తూ మేను మరచియుండునట్లు, ఆ రసలోలుపుడు తనలోనే మునిగి ఆనందించే పశుపతి రసపతియే అనిపించును.
జగత్తంతా బ్రహ్మస్వరూపమేకదా ! ఈ దృష్టిలో లోకము వేరొక స్వతంత్ర వస్తువు కాదు; అది బ్రహ్మవస్తువుయొక్క ప్రత్యక్షమైన నామరూప ప్రపంచం. జగత్తుకు బ్రహ్మమే ఉపాదాన కారణం; అదే నిమిత్త కారణం. కాబట్టి ఈ లోకమనే రసభాండం బ్రహ్మస్వరూపమైన శివుని నుండి వేరుపడినది కానేకాదు. ఈ రూపకంలో “రసం” అన్న పదం విశేషార్థకమైనది. తైత్తిరీయ ఉపనిషత్తులో “రసో వై సః” అని బ్రహ్మను రసస్వరూపుడిగా పేర్కొంటుంది. రసం అనగా ఆనందం, చైతన్యం, అనుభూతి యొక్క పరిపూర్ణత. జీవులు పుష్పాలనగా ప్రతి జీవిలో బ్రహ్మచైతన్యం ప్రతిఫలిస్తోంది అని అర్థం. ఒక్కొక్క జీవకుసుమంలో ఒక్కొక్క రుచిగల మకరందం ఉండటం అనగా ప్రతి వ్యక్తిలో అనుభవాలు, వాసనలు, సంస్కారాలు భిన్నంగా ప్రత్యక్షమవుతున్నాయి. కాని ఆ భిన్నత్వం ఉపాధి-కృతం; మూల చైతన్యం ఏకమే.
జీవుడు అనుభవించే సుఖదుఃఖాలు, రుచులు, వికారాలు ఇవన్నీ శుద్ధ చైతన్యంపై ఆవరించిన ఆభాసాలు మాత్రమే.
జీవుడు దేహాదులను తనతో ఐక్యపరచుకొని “నేను అనుభవిస్తున్నాను” అని భావిస్తాడు. వాస్తవానికి అనుభవసాక్షి మాత్రమే సత్యం. పోతన భాగవతంలో “అందరందున నిలిచినాడే ఆత్మరాముడు” అని చెప్పిన భావం ఇదే. ప్రతి హృదయంలో ఉన్న ఆత్మరాముడు రసస్వరూపుడు. జీవుల అనుభవాలు పుష్పాల మకరందమైతే, ఆ మకరందం ఆస్వాదించేది వేరొక దేవుడు కాదు—అదే చైతన్యస్వరూపమైన ఆత్మ.
అయితే ఈ రూపకంలో శివుడు పుష్పాల మకరందాన్ని తీవ్రమైన ఆకలితో గ్రోలుతున్నాడని చెప్పడాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి? ఇది పరమార్థదృష్టిలో కాదు; వ్యవహారదృష్టిలో గ్రహించవలసినది. ఈశ్వరుడు సమస్త కర్మఫలదాత. గీతలో “అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః” అని శ్రీకృష్ణుడు అన్నట్లే, సమస్త జీవచైతన్యంలో ఆ ఒకే పరమాత్మ ప్రవహిస్తున్నాడు. జీవులు అనుభవించే ప్రతి రుచీ, ప్రతి భావమూ అదే చైతన్యానికి ప్రతిఫలనం. ఈ దృష్టిలో శివుడు పశుపతి—జీవరాశుల అధిపతి. అయితే అంతకన్నా లోతైన దృష్టిలో ఆయన “రసపతి”—అనుభవస్వరూపమైన ఆనందబ్రహ్మ.
బ్రహ్మవస్తువుకు ఆకలి లేదు; అవసరం లేదు; లోపం లేదు. “నైవ తస్య కృతేనార్థో నాకృతేనేహ కశ్చన” అని భగవద్గీత స్పష్టం చేస్తుంది. ఆకలి అనేది ఇక్కడ రూపకప్రయోగం మాత్రమే. అది సృష్టిలో కనిపించే చలనం, జీవనశక్తి, పరిణామక్రమాన్ని సూచిస్తుంది. ఆధునిక వైజ్ఞానిక పరిశోధనల ప్రకారం విశ్వం నిరంతర పరివర్తనశీలం; శక్తి ఒక రూపం నుండి మరొక రూపానికి మారుతూ ఉంటుంది. దానికి ఆధారమైన సాక్షి చైతన్యం ఏకమే.
జీవుడు తన సంస్కారాల ప్రకారం రుచులను అనుభవిస్తాడు. ఇక్కడ “శివుడు” అనేది పరమసాక్షి చైతన్యానికి రూపకమై, ఆ సాక్షి ప్రతి అనుభవాన్ని “చవిచూస్తున్నట్టు” అనిపించినా, వాస్తవానికి అది గ్రహణకర్తగా కాదు—సాక్షిగా మాత్రమే నిలుస్తుంది. అంతిమంగా ప్రశ్న—అతడు పశుపతియా? రసపతియా? అద్వైత దృష్టిలో ఈ రెండూ భేదబుద్ధికి సంబంధించిన పదాలు మాత్రమే. వ్యవహారంలో ఆయన పశుపతి; పరమార్థంలో రసస్వరూప బ్రహ్మ. “బ్రహ్మ సత్యం జగన్మిథ్యా జీవో బ్రహ్మైవ నాపరః” అనే శంకరవాక్యం ఈ రూపకానికి తుదినిర్ణయం. జగత్తు రసభాండమైతే, ఆ రసం బ్రహ్మస్వరూపానందమే. జీవులు పుష్పాలైతే, వాటి మకరందం చైతన్యానుభవమే. గ్రోలువాడు, గ్రోలబడినది, గ్రహణక్రియ—ఇవి అన్నీ ఒకే అద్వితీయ తత్త్వస్వరూపం.
అందువల్ల ఈ రూపకపు ప్రధాన సందేశం—లోకానుభవాల వైవిధ్యాన్ని దాటి, వాటికి ఆధారమైన ఏకచైతన్యాన్ని దర్శించుము. అప్పుడు శివుడు పశుపతిగా కాక, రసస్వరూపానందఘన బ్రహ్మగా అనుభూతి అవుతాడు.