అసురుల భార్యల హృదయాలకు దుఃఖాన్ని కలిగించేది, నల్లకలువ వలె మెరుస్తున్నది, నల్లని ఖడ్గమువలెనున్నది, ముల్లోకాలను కొలిచేందుకు పైకెత్తినప్పుడు – ఆకాశము అనే సముద్రం మీద వైడూర్యాలతో నిర్మించిన వంతెనవలె వెలిగినదీ అయిన విష్ణుపాదం మిమ్ములను కాచుగాక!

పూజ్యులైన మీకు (ప్రేక్షకులకు) ఇలా విన్నవించుకుంటున్నాను, అరె, ఇదేమిటి? నా మనవి వినిపించబోతుండగా – ఏదో శబ్దం వినబడుతున్నది? చూస్తాను.

“ఓ” యని పలికిన విధమున నాతడు
విప్రుండేనని తెలుయును నిక్కము
జాలిని మాలిన పాపాత్ము డొక్కడు
ఇతనిని భయపెడుతున్నాడు (2)

భావం: “ఓ” అన్న మాటను పలికిన తీరును బట్టి – ఇతడు నిస్సందేహంగా బ్రాహ్మణుడే! ఎవడో పాపచిత్తుడు ఇతడిని పీడిస్తున్నాడు.

ఆవుల దూడల వృషభము పగిదిని
భార్యా పుత్రుల తోడను బాపడు –
బెబ్బులి తరిమిన వృషభము పోలిక
రక్కసు గనుగొని వెక్కసమాయెను! (3)

పులి తరుముతుండగా, పీడకు లోనైన దూడలతో, ఆవుతో సహా వస్తున్న వృషభమువలె – రాక్షసుడిచేత వెన్నాడబడుతూ భయభ్రాంతులైన భార్యాపుత్రులతో వృద్ధబ్రాహ్మణుడు ఇటే వస్తున్నాడు.

తరుణరవిరేఖల వలెను పరచు కురులు
భృకుటి పుటమున యెఱ్ఱగ బెళుకు కనులు
మేన కనకపు హారము మెరుపు మబ్బు
ప్రళయ కాలపు రుద్రుని ప్రతిమ వోలె (4)

భావం: వెదజల్లబడిన ఉదయరవికిరణాలవంటి జుట్టు ఉన్నవాడు, కనుబొమలను ముడివేసుకున్నవాడు, భగభగలాడే ఎర్రని మిడిగుడ్ల వాడు. మెడలో బంగారు గొలుసును ధరించి మెరుపుతోనున్న వానమబ్బువలె ఉన్నవాడు, యుగాంతకాలశివుడిని తలపిస్తున్నవాడు.

గ్రహయుగళమును బోలిన కంటివాడు
పీన సువిశాల వక్షపు పేర్మి వాడు
పసిడికావి కురులు పైన పచ్చవలువ
చంద్రవంకను దాచిన చామమబ్బు
తెల్ల కోరల మెరిసేటి నల్లవాడు (5)

గ్రహాల జంటవంటి కళ్ళు ఉన్నవాడు, బలిష్ఠమైన పెద్ద రొమ్ము ఉన్నవాడు, పసుపు-ఎరుపు రంగు జుట్టు ఉన్నవాడు, పచ్చని పట్టుబట్టలు కట్టుకొన్నవాడు, పొడుచుకొచ్చే తెల్లని కోరలతో, చిమ్మచీకటి రంగుతో –- నెలవంకను తనలో లయం చేసుకుంటున్న నల్లమబ్బువలె ఉన్నవాడు.

గున్నయేనుగు కోర; కోటేరు ముక్కు;
కరటి తుండము చేయి; కావిరి మేను;
కణకణమనుచు భీకరుడు వెలిగెను;
త్రిపుర దహనుడైన త్రినయను బోలె (6)

పిల్ల ఏనుగు దంతాలవంటి కోరలు ఉన్నవాడు, నాగలిని పోలిన ముక్కు ఉన్నవాడు, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు యొక్క తొండమును పోలిన చేతులు ఉన్నవాడు, నల్లమబ్బు రంగువాడు, ఆహుతులు వ్రేల్చబడిన అగ్నివలె వెలుగుతున్నవాడు, త్రిపురాసురనగరాలను ధ్వంసం చేస్తున్న శివుడి కోపమువలె భయంకరుడై నిలిచి ఉన్నవాడు.

అచలములకును వజ్రపు టదటు వోలె
పిట్టలకు నెల్ల డేగల పిలుపు వోలె
మృగములకును మృగేంద్రుని నెగవు వోలె
నరుల పాలిట మృత్యువే ననగ నిలిచె (7)

పర్వతరాజముల పాలిట వజ్రాయుధము వంటివాడు, పక్షులన్నింటికీ డేగ వంటివాడు, లేళ్ళ గుంపుకు సింహంవంటివాడు, మనిషి రూపెత్తిన మృత్యువులా ఉన్నవాడు…

భయము చేతను ధైర్యము బాసి నీవు
భార్య బిడ్డల గావగ బల్మి లేక
గరుడ విహగపు గాలిచే కనలు రేగి
పాము వోలెను భార్యతో పరుగు లేల! (8)

నా భయంవల్ల ధైర్యం నశించినవాడివై, భీతార్తులైన భార్యాపుత్రులను రక్షించే శక్తిని కోల్పోయినవాడివై – గరుత్మంతుడి రెక్కల కొసలచేత ఎగదోయబడిన తీవ్రమైన రోషాగ్నితో రగులుతున్న భార్యాసహితసర్పంవలె – దుఃఖితుడివై పరుగెత్తుతున్నావెందుకు?

ఓ బ్రాహ్మణా! పోవద్దు, పోవద్దు!

“ఈ భూమి మీద ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా బ్రాహ్మణోత్తములు అత్యంతపూజనీయులు,” అని నాకు తెలుసు. అయినప్పటికీ, నా తల్లి ఆజ్ఞ కారణంగా, ఈ రోజు నేను చేయకూడని పనిని నిస్సంకోచంగా చేసితీరాలి.

దీప్తి నరికట్టు గిరులచే తిమిర భూమి
పక్షి మృగములు విరివిగ పరగు భూమి
శూన్య వనమున వాసము సుళువు కాదు
ధీర జనులకు మాత్రమే దీమమౌను (10)

చీకటి గుట్టలుగా పేరుకుపోయి, రకరకాల చెట్లతో అన్నివైపుల మార్గాలు మూసుకుపోయి, నానాజంతువులతో, పక్షులతో నిండియున్న ఈ నిర్జనారణ్యం ఎంతో గుండె ధైర్యం ఉన్నవారికి (మాత్రమే) నివాసయోగ్యం.

పాండవులు యుద్ధప్రియులు, శరణాగతవత్సలురు, దీనులయెడ పక్షపాతము ఉన్నవారు, సాహసికులు. ఇట్లా భయపెట్టే రూపాల వారికి, చేష్టల వారికి తగిన దండనను వేయగలిగిన సమర్థులు.

శీలవతియైన భార్యతో, ఇద్దరు పుత్రులతో నానుంచి విడుదల కావాలని నీకు కోరిక ఉన్నదా? ఉంటే – బాగోగులను ఆలోచించుకొని, నీ కొడుకులలో ఒకరిని నాకు వదిలిపెట్టు.

తండ్రి ఆపదలో ఉన్నప్పుడు అతడిని దాటించవలసింది పెద్ద కొడుకే. కనుక తల్లిదండ్రుల ప్రాణరక్షణార్థము నేనే వెళతాను.

పెద్దల ప్రేమను చూరగొన్నవాడా, నీ తల్లిదండ్రుల ప్రాణాలకు బదులుగా నీ ప్రాణాలను సమర్పిస్తున్న నీవు, ఆత్మను అదుపులో పెట్టుకోగలిగిన వారికి తప్ప అందని బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతావు.

మూడు శిఖరాలతోనున్న చక్కని పర్వతంవలె ఉండేది నా కుటుంబం. ఇప్పుడు నడుమనున్న శిఖరం విరిగిపడి, నన్ను మిక్కిలి బాధిస్తున్నది.

హా పుత్రా, వెళ్ళిపోయావా నాయనా?

పడుచువాడా! కోడెవయసులో మిసమిసలాడుతున్నవాడా! నియమబద్ధంగా శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేయడంలో బుద్ధిని మగ్నం చేసినవాడా! గజరాజు యొక్క దంతాలచేత పెకలించబడ్డ పూలచెట్టువలె నాశనమవబోతున్నావే!

దట్టమైన చెట్లతో నిండిన ఈ దుర్గమారణ్యంలో, వందలాది పక్షుల కలరవాల నడుమ, నా హృదయాన్ని కలవరపెడుతున్నదీ స్వరం. అచ్చం అర్జునుడి గొంతులా ఉన్నది.

సింహపు ముఖము, సింహపు కోరలు, తేనె రంగు కళ్ళు, ప్రీతిగొలిపే గంభీరమైన కంఠస్వరం, ఎర్రని కనుబొమలు, గద్ద ముక్కు, గజరాజు దవడలు, వెలుగులు చిమ్ముతున్న వదులొదులు వెంట్రుకలు, విశాలమైన రొమ్ము, వజ్రం లాంటి నడుము, గజశ్రేష్ఠగమనము, కండలు తిరిగిన పొడవైన చేతులు… ఎవరో రాక్షసికి అతిబలశాలిగా విఖ్యాతుడైన వీరుడివలన పుట్టాడని తెలుస్తూనే ఉన్నది.

సింహపు ఆకృతి. బంగారు తాటిచెట్లవంటి చేతులు. సన్నని నడుము, దువ్వి నునుపు చేసిన గరుత్మంతుడి రెక్కలవంటి పక్కభాగాలు, వికసితపద్మనేత్రుడైన విష్ణువే కాబోలు. బంధువువలె వచ్చిన ఇతడు నా కళ్ళను ఆకట్టుకుంటున్నాడు.

ఓ మధ్యమా! నిన్నేనయ్యా, పిలుస్తున్నది.

(ఘటోత్కచుడిని సమీపించి) అయ్యా! వచ్చేసాను.

నీటితో నిండిన మబ్బులాంటి శరీరము గలవాడు, తామరరేకులవలె విశాలమైన కన్నులు ఉన్నవాడు, సింహమువలె విలాసంగా కదలాడేవాడు, భయంకరమైన కోరలు ఉన్నవాడు, నీవంటి వారు ఈ లోకంలో ఉన్నారనే భయం లేనటువంటివాడు అయిన ఈ రాక్షసుడు, పిల్లాజెల్లాతో సహా నన్ను చంపాలని చూస్తున్నాడు.

పుత్రులు నక్షత్రాలవలె తన చుట్టూ ఉండగా, భార్య వెన్నెలవలె వెలుగుతూ ఉండగా, చంద్రుడివలె ఉన్న ఈ విప్రుడి మీదికి రాహువులా వచ్చావు నువ్వు.

ఎవడితడు? నా అన్నదమ్ముల గుణాలన్ననింటినీ దొంగిలించినట్లున్నాడు. ఇతడి పసితనపు గర్వాన్ని చూస్తూ ఉంటే నాకు అభిమన్యుడు గుర్తుకు వస్తున్నాడు.

(పైకి) వదలవోయీ!

మాతా కిల మనుష్యాణాం దైవతానాం చ దైవతమ్ ।
మాతురాజ్ఞాం పురస్కృత్య వయమేతాం దశాం గతాః ॥ 37 ॥

(ప్రకాశమ్) భోః పురుష! ప్రష్టవ్యం ఖలు తావదస్తి ।

మనుషులకైనా, దేవతలకైనా తల్లియే దైవము. అమ్మ మాటను ఔదలదాల్చినందుకే కదా మేము ఈనాడు ఈ గౌరవనీయమైన స్థాయికి చేరుకున్నాము.

(పైకి) ఒకటడగాలని ఉన్నదోయ్!

(పైకి) వాళ్ళను వదిలేయవయ్యా!

బ్రహ్మ, శివుడు, విష్ణువు, ఇంద్రుడు, స్కందుడు, యముడు – వీరిలో ఎవరితో పోల్చదగ్గవాడు నీ తండ్రి, నాయనా?

నేను విసరబోయే ఈ కొండకొమ్ము నీ ప్రాణాలను తీసి తీరుతుంది…

భీమసేనుడి కొడుకును, వాయుదేవుడి మనుమడిని కాదా నేను? ఆగక్కడే. సిద్ధంగా ఉండు. మల్లయుద్ధంలో నాకు సమానమైనవాడు లేడు.

(ఇద్దరూ మల్లయుద్ధం చేస్తారు.)

వీరుడా! నీ సత్తువెంత ఉన్నదో చూసాను. నీ బలగర్వాన్ని పక్కనబెట్టు. ఉత్తి చేతులతో చేసే యుద్ధంలో నాకు ఓటమి లేదు.

ఓయీ! మంత్రపాశంతో బంధించబడిన నీవు ఇంక చేయగలిగినది ఏమీ లేక నన్ను అనుసరిస్తావు. ఉత్సవసమయంలో తాళ్ళతో కట్టిన ఇంద్రధ్వజంలాగా ప్రకాశిస్తావు.

(మాయతో బంధిస్తాడు)

మహేశ్వరుడు ప్రసాదించిన మాయాపాశమోక్షమనే మంత్రం నా వద్ద ఉన్నది. దానిని జపిస్తాను. నీళ్ళు ఎక్కడ దొరుకుతాయి? ఓ బ్రాహ్మణకుమారా! కమండలములోని నీళ్ళు ఇలా తీసుకొని రా…

(భీముడు నీటిని తీసుకొని, ఆచమనం చేసి మంత్రాన్ని జపించి మాయనుంచి బయటపడతాడు)

భయంకరమైన బాహుబలమూ ధైర్యమూ కలిగి భగభగలాడుతున్న ఉగ్రరూపంతో ఉన్న ఈ రాక్షసుడితో తలపడి, జడివానను దులుపుకున్న ఎద్దులాగా నెమ్మదిగా విలాసంగా వెళుతున్నాడు.

దేవీ, రాజ్యాన్ని కోల్పోయి దట్టమైన అడవుల్లో తిరుగుతూ ఉండటంవలన కలిగిన నా దుఃఖం, కరుణామయివైన నీ కారణంగా నశించిపోయింది.

అవునూ, ఇదేమిటి హిడింబా?

అజ్ఞానం చేత ఇంతకు ముందు మీకు నమస్కరించలేదు. ఈ పుత్రుడి తప్పును మీరు మన్నించాలి.

ధార్తరాష్ట్రులనే అడవి పాలిట కార్చిచ్చునైన ఘటోత్కచుడిని, నమస్కరిస్తున్నాను. ఈ పుత్రుడి మంకుతనాన్ని క్షమించండి.

నదుల కెట్లు సముద్రుడు నాథు డగునొ
హోమమునకెట్లు నగ్నియె హోత యగునొ
ఇంద్రియములకెట్లు మనసు యేలికవునొ
అటుల మనలకు విష్ణువె యధిపుడగును (52)

నదులకు సముద్రుడు ఎలాగో, ఆహుతులకు అగ్ని ఎలాగో, ఇంద్రియములకు మనస్సు ఎలాగో, అలాగే ఉపేంద్రుడైన విష్ణువు మనకు ప్రభువు.