బిల్హణీయము – గేయ(నృత్య)నాటిక

నేను గతసంవత్సరము ఈమాటలో వాణి నారాణి, బిల్హణీయము అను పద్యనాటికలను ప్రచురించి యుంటిని. అవి తర్వాత కొలది మార్పులతో ఎమెస్కో సంస్థచే పుస్తకముగా ప్రచురింపబడెను. ఇందులో గల బిల్హణీయమును నృత్యనాటికగా వేసిన బాగుండునని, అందుచేత దీనిని నృత్యనాటికగా పునారచన చేయుమని కొందఱు కోరిరి. ఇట్లు పునారచితమైన బిల్హణీయ నృత్యనాటికారూపమిది. దీనిలో గల పద్యములు వాని వాని పేర్లతో సంకేతింపబడినవి. గేయములు ప్రధానముగా ఖండ, చతురశ్ర, మిశ్రగతులలో వ్రాయబడినవి. ఒకచో మాత్రము త్ర్యస్రగతి వాడబడినది. రెండుచోట్ల దప్ప గేయములకు గాని, పద్యము లకుగాని రాగనిర్దేశము చేయబడలేదు. నాకు గల సంగీతజ్ఞానము పరిమితమగుటచేతను, నాట్యమున కనుకూలముగా సంగీతపరికల్పన చేయువారికి పరిపూర్ణ స్వేచ్ఛ నొసగుటకును ఇట్లు చేసితిని. సంగీత, నాట్యపరికల్పన చేయువారికి నేను వ్రాసినది పరిపూర్ణముగా నర్థ మగుట అత్యంతావశ్యకము గనుక, అంతటను అర్థవివరణ నిచ్చితిని. ఈ రచన నాట్యయోగ్యముగా నున్నచో ఇతర సంస్థలును దీనిని ప్రదర్శించవచ్చునను తలంపుతో దీని నిక్కడ ప్రచురించుచున్నాను.

పాత్రలు

బిల్హణుఁడు: కథానాయకుఁడు, కాశ్మీరదేశకవి
మదనాభిరాముఁడు: పాంచాలదేశప్రభువు
విద్యాపతి: మదనాభిరాముని మంత్రి
వీరసేనుఁడు: కారాగారాధిపతి
యామినీపూర్ణతిలక: మదనాభిరాముని కూతురు, కథానాయిక
మందారమాల: పట్టపురాణి, యామినీపూర్ణతిలక తల్లి
మయూరిక: మదనాభిరాముని ఆస్థాననర్తకి, యామినీపూర్ణతిలకకు నాట్యగురువు
మధురిక, చంద్రిక: యామినీపూర్ణతిలక స్నేహితురాండ్రు
ఇంకను ప్రతీహారి, ఇద్దఱు రాజభటులు.

ప్రథమదృశ్యము – దేవతావందనము

పల్లవి:
నవరసంబులఁ గూడు నర్తనంబులతోడ
సరసులం 1దనుపంగఁ జనుదెంచినాము
చరణం1:
సకలలోకములందు 2జనపాళి కెల్లను
సంగీతసాహిత్య సంతర్పణము సేయు
భారతీ దేవిని భక్తితో ప్రణమించి ॥నవరసంబుల॥
చరణం2:
3రజతాద్రిపై శైలరాజసుతతోడ
నర్తనం బొనరించు నటరాజమూర్తిని
భద్రంబు లిమ్మంచు భక్తితో పూజించి ॥నవరసంబుల॥
చరణం3:
4శ్రీరంగశాయియై శ్రీచిత్తశాయియై
శోభిల్లు విష్ణునిన్ సుందరాకారునిన్
దీవింపుమని భక్తి దైవాఱ సేవించి ॥నవరసంబుల॥
చరణం4:
5గఱికతో పూజింప కరుణాలు డగుచు
వరములం గురిసెడు (గురిసేటి?) కరిరాజ ముఖుని
విఘ్నంబు దొలగింప వేమాఱు వినుతించి ॥నవరసంబుల॥
చరణం5:
6అతిరమ్యముగ నిప్పు డాడఁబోవుచునున్న
బిల్హణీయంబనఁగ విఖ్యాతమై యున్న
నృత్యనాటకమందు నిరవొందుచున్న ॥నవరసంబుల॥


  1. తనుపంగ చనుదెంచినాము= తృప్తిపరచుటకు, సంతోషపరచుటకు వచ్చినాము.
  2. జనపాళి కెల్లను=జనముల వరుసకంతయు (సమూహమునకంతయు)
  3. శైలరాజసుత= హిమవంతుని కూతురు(పార్వతి); భద్రంబులు=శుభములు, మంగళములు
  4. శ్రీచిత్తశాయి= లక్ష్మికి ప్రియుడైనందున ఆమెహృదయములో నెలకొనియుండువాడు, భక్తి దైవాఱ=భక్తి అతిశయింపగ
  5. కరుణాలుడు=దయగలవాడు,కరిరాజముఖుడు=గజాననుడు
  6. బిల్హణీయంబనఁగ=బిల్హణీయమను పేరుతో, విఖ్యాతమై యున్న= ప్రసిద్ధమై యున్న, ఇరవొందుచున్న=నెలకొనియున్న

ద్వితీయదృశ్యము – మయూరిక రంగప్రవేశం, అభినయం

పల్లవి:
నేనె మయూరికనూ
7నిస్తుల నాట్య మయూరకనూ
చరణం1:
నానావిధముల నాట్యంబులలో
నన్నెదురింపరు 8నాకాంగనలును
వీణావాదనవిదుషీత్వంబున
కారు సమంబుగ గంధర్వులును
చరణం2:
9మదనధరాధిపు మంజుల సభకు
మండనమై తగు మగువను నేను
సరసుల మనములు సంతోషంబున
నాట్యము సేయగ నాట్యము సేతును.
చరణం3:
10రాజకుమారియు రాజీవాక్షియు
యౌవనవతియగు యామినికిత్తరి
భరతుని నాట్యపు సురుచిరరీతులఁ
గఱపెడు జాణను, కాంతామణిని

నేపథ్యంలో: మయూరిక తన శిష్యురాలైన రాజకుమారి యామినీపూర్ణతిలకయొక్క నృత్యకౌశల్యమును పాంచాలరాజపట్టమహిషి యైన మందారమాల ముందు ప్రదర్శించు చందం బెట్టిదనిన …


  1. నిస్తుల=సరిలేని, మయూరక=మగనెమిలి. మగనెమలి మాత్రమే నాట్యముచేయుటచే నిట్లు చెప్పబడినది.
  2. నాకాంగనలు=దేవతాస్త్రీలు; వీణావాదనవిదుషీత్వంబున= వీణను వాయించుటయందుగల పాండిత్యములో
  3. మంజులసభ=ఇంపైన సభ, మండనమై తగు=అలంకారమై ఒప్పారు. (మయూరిక పాంచాలరాజైన మదనాభిరాముని ఆస్థాననర్తకి, అతని కూతురు యామినీపూర్ణకు నాట్యగురువు)
  4. రాజీవాక్షి=పద్మములవంటి కన్నులుగలది; సురుచిరరీతులు=అందమైన, రసవత్తరమైన గతులు, పద్ధతులు, భంగిమలు; కఱపెడు =నేర్పునట్టి.

తృతీయదృశ్యము – యామిని నాట్యకౌశల్యప్రదర్శనము

రాణి ప్రశ్న

ఉ.
11యామినికి న్మయూరిక! మదర్థితరీతి విపంచి మీటఁగన్,
మోమున హావభావములు పొంగిపొసంగఁగఁ జూపుచున్ మనో
జ్ఞామృతసింధువట్లు సకలాంగము రమ్యరసప్లుతంబు గాన్
గోముగ నాట్యమాడఁగను గొంచక నేర్పితె నేర్పుమీఱఁగన్.


  1. మదర్థితరీతిన్=నేను కోరినట్లుగా;విపంచి=వీణ; మనోజ్ఞ+అమృత+సింధువట్లు= మనోహరమైన అమృతంనదివలె, రమ్యరసప్లుతంబుగాన్= రమ్యమైన శృంగారాది రసములలో వెల్లువెత్తుచుండగా.

తాత్పర్యము

‘ఓ మయూరికా! నేను కోరినట్లుగా యామినికి వీణను వాయించుటకు, ముఖమునందు హావభావములు ఉప్పొంగునట్లుగా ప్రదర్శించుచు, మనోహరమైన అమృతప్రవాహమో అనునట్లు శరీరము సాంతముగ శృంగారాదిరసములలో వెల్లువెత్తుచుండగా, గోముగ (సుందరముగా) నాట్యము చేయుటకు కొంచక=కొదువలేకుండ నీచాతుర్యముతో (నేర్పుమీర) నేర్పితివా?’ – అని రాణి మయూరిక నడుగుచున్నది.


మయూరిక జవాబు

కం.
12సందేహమేల? యామిని
సుందరముగ మీయెదుటనె చూపును గాదే!
చందురుఁడు యామినికిఁ గల
బంధంబును దెల్పు నాట్యభంగిమ లిపుడే.


  1. తా॥ అందులో సందేహమెందుకు? యామిని మీముందే యామినికి — అనగా రాత్రికి — చంద్రునికి గల (ప్రేమ)బంధాన్ని ప్రదర్శించే నాట్యభంగిమలను ప్రదర్శిస్తుంది గదా!

యామిని నాట్యం (మోహనరాగం)

పల్లవి:
13నిండుపున్నమవేళ నెనరార ద్విజరాజ!
రారమ్ము యామినిం జేరంగ ద్విజరాజ!
చరణం1:
14కన్నుల నీజిగి కాంచిన యంతనె
కుసుమించు నెవో కూరిమితలపులు
నీకరములు నను దాఁకినయంతనె
ఉదయించు నెవో మదిలో వలపులు ॥నిండు పున్నమ॥
చరణం2:
సురుచిరమగు నీకరములు సాచుచు
లోఁగొనుమోయీ తీగె విధంబున
సుందరయౌవనసుమశోభితమౌ
నాదగు మేనును నీదేహంబున ॥నిండు పున్నమ॥
చరణం3:
15పాండిత్యంబే వరపాండిమమై
రాసిక్యంబే రమ్యామృతమై
పరగిన విబుధ ప్రవరుడ వీవే
యామిని వలచిన స్వామివి నీవే ॥నిండు పున్నమ॥


  1. యామిని అను పదమునకు రాత్రి, యామిని అనే స్త్రీ అని అర్థములు. ద్విజరాజు అను పదమునకు బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు, చంద్రుడు అని అర్థములు. అందుచేత ఈగీతం యామిని అను నాయికకు, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠునికి (బిల్హణునికి), మఱియు రాత్రికి, చంద్రునికి సమానంగా వర్తించునట్లుగా వ్రాయబడింది.
  2. కరములు అను పదమునకు చంద్రపరంగా కిరణములని, బ్రాహ్మణపరంగా చేతులు అని అర్థము. జిగి=వెలుగు (చంద్రపరంగా), వర్చస్సు(బ్రాహ్మణపరంగా)
  3. రాసిక్యంబే=రసికత్వమే, రమ్యామృతమై= రమ్యమైన అమృతమై, పాండిత్యంబే, వరపాండిమమై=స్వచ్ఛమైన తెల్లదనమై. విబుధుడనగా చంద్రపరంగా దేవత అనియు, బ్రాహ్మణపరంగా పండితుడు అని అర్థములు. అనగా పండితుడైన బ్రాహ్మణుని పాండిత్యం తెల్లగా ఉందని (పాండితికి తెల్లదనము చెప్పుట కవిసంప్రదాయము), అతని రసికత అమృతంలాగ ఉందని అర్థం. చంద్రునికి అమృతవర్షుడు అని పేరుంది గనుకఅతడు కిరణాలద్వారా వర్షించే అమృతం రసికత్వంలాగను,అతని తెలుపు (పాండిమము) పాండిత్యంలాగ ఉందని చంద్రునిపరంగా అర్థం.

యామినికి రాణి ఉపదేశము

చ.
17భళిభళి! ఆడి పాడితివి బాగుగఁ గాని త్వదీయగీతమం
దలరెడు శబ్దజాలముల యర్థము లన్ని యెఱుంగుదే? కరం
బులనఁగ హస్తముల్ కిరణముల్ స్ఫురియించును, విప్రవర్యునిం
గలువలఱేనిఁ దెల్పెడు నిఁకం ద్విజరాజను శబ్ద మారయన్.
కం.
18సంగీతంబును నాట్యపు
భంగిమలును నేర్చి భవ్యపాండితితోడన్
రంగారు నీవు సాహి
త్యాంగణమునఁ గూడ విదుషి వగుటయె హితమౌ.
కం.
19కావున నర్థించెద భూ
మీవిభుని న్నీ జనకుని మేలగు గురువున్
శ్రీవాణీవిభునిభునిన్
వేవేగను గూర్పు మనుచు విధుసమవదనా!


  1. పైన చెప్పినట్లుగా, విదుషీమణియైన రాణి, కరంబులు అనే పదానికి చేతులు, కిరణాలు అనే అర్థములున్నవని, ద్విజరాజనే శబ్దానికి బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు, కలువలఱేడు (అంటే చంద్రుడు) అనే అర్థములున్నవని చెపుతున్నది.
  2. భవ్యపాండితితోడన్ రంగారు=చక్కని పాండిత్యముతో అతిశయించు; సాహిత్యాంగణమున= సాహిత్యముయొక్క ముంగిలి, లేక ఆవరణలో; విదుషివగుటయె హితమౌ=పండితురాలవగుటయే తగును.
  3. మేలగు గురువున్=శ్రేష్ఠుడైన (సాహిత్యమును నేర్పు) గురువును; శ్రీవాణీవిభునిభునిన్=మంగళకరుడైన బ్రహ్మవంటివానిని; విధుసమవదనా=చంద్రముఖీ!

చతుర్థదృశ్యము – యామిని అంగీకారము

పల్లవి:
20సరసుఁడౌ ద్విజరాజు సన్నిధిని నేను
చక్కగా నేర్తును సాహిత్య విద్య
చరణం1:
21అచ్చమగు కరములన్ యామినిం బొదివి
పులకింపఁగాఁ జేయు పూర్ణచంద్రుని లీల
కమనీయపాండితీకరముల న్నను గప్పు
సరసుఁడౌ ద్విజరాజు సన్నిధిని నేను
చక్కగా నేర్తును సాహిత్య విద్య
చరణం2:
22చక్కనౌ రూపంబు, చక్కనౌ గాత్రంబు
చక్కనౌ సాహిత్యశాస్త్ర విజ్ఞానంబు
చిక్కగాఁ గలయట్టి శృంగారమూర్తియు
సరసుఁడౌ ద్విజరాజు సన్నిధిని నేను
చక్కగా నేర్తును సాహిత్య విద్య
చరణం3:
23నవరసంబుల మీరు నాటకావళుల
కమణీయ రసపూర్ణ కావ్యరత్నాల
పట్టుగా పఠియించి పాండిత్య మమర
సరసుఁడౌ ద్విజరాజు సన్నిధిని నేను
చక్కగా నేర్తును సాహిత్య విద్య


  1. ద్విజరాజు=బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు. ఇక్కడి వర్ణన అంతా మునుముందు యామినీబిల్హణులకు మధ్య సాగే ప్రణయాన్ని సూచిస్తూ సాగింది.
  2. తా॥ స్వచ్ఛమైన కిరణాలతో రాత్రి అనే నాయిక నావరించి, పులకింపజేసే చంద్రునిలాగ, రమ్యమైనపాండిత్యమను చేతులతో నన్నావరించు బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుని సన్నిధిలో నేను సాహిత్య విద్యను చక్కగా నేర్చుకుంటాను.
  3. ముందుగల కథలో బిల్హణునికి గల సౌందర్యము, శ్రావ్యమగు మగు కంఠధ్వని, సాహిత్యవిజ్ఞానము, శృంగారరసాత్మకమైన రసికత్వము ఇందులో సూచింపబడింది.
  4. తానుగూడ నవరసాత్మకమైన నాటకాలను, శృంగారకరుణాది రసములు గల ఉత్తమమైన కావ్యములను చదివి బిల్హణునితో సారూప్యమైన సాహిత్యసంస్కారమును సంపాదితునని సూచన.

పంచమదృశ్యము –బిల్హణుని రంగప్రవేశము

పల్లవి:
బిల్హణుండను నేను, సుకవీంద్రుఁడను నేను
చరణం1:
24ఘనపాండితియే తన పరిమళమై
తనులావణ్యమె తనమంజిమమై
రంజిల కాశ్మీరంబను కొలనునఁ
జనియించిన జలజంబునె నేను
చరణం2:
25యౌవనమున హృద్యంబయి
కాంతల పాలిటి కల్పకమయి
కామునికంటెను కామ్యంబయి
వెలిగెడిరూపము గల వాఁడను
చరణం3:
26సంస్కృతమందున శాస్త్రములందున
సాటి యెఱుంగని మేటి మనీషిని
కవితానాటక కాంతారంబుల
అభినవ్యంబగు అధ్వాన్వేషిని
చరణం4:
27వ్రాసితి నాటకరత్నంబుగ
కర్ణసుందరీ గాథను నేను
భారతి కింపగు హారంబుగ
రచియించితి విక్రమచరితము


  1. కాశ్మీరమనే కొలనులో పుట్టిన తామరను తానని బిల్హణుడు చెప్పుకుంటున్నాడు. తా॥ గొప్పనైన పాండిత్యమే తనకు పరిమళమై, నిగనిగలాడే శరీరకాంతియే (తనులావణ్యమే) తనయొక్క మంజిమయై(సౌందర్యమై), రంజిల (ప్రకాశించుచుండగా), కాశ్మీరమను కొలనులో బుట్టిన పద్మమునే నేను. జలజము=పద్మము.
  2. అతిసుందురుడు, యౌవనుడూ, స్త్రీలచే కోరబడేవాడూ తానని చెప్పుకుంటున్నాడు. తా॥ యౌవనోదయమువల్ల అందమై, పురుషుల గోరు స్త్రీలకు వరము లిచ్చే కల్ప వృక్షమువంటిదై, మన్మథునిరూపముకంటెను కోరదగినదై (లేక సుందరమైనదై) ప్రకాశించు రూపము గలవాడను. కామ్యము=కోరదగినది,సుందరమైనది.
  3. తా॥ సంస్కృతంలో, (వ్యాకరణ,న్యాయ,వేదాంతాది) శాస్త్రాలలో, సాటిలేని మేటి (గొప్ప) పండితుడను. కవిత్వము, నాటకము అను ఈ అడవులలో నూతనమార్గములను (నూతనశైలిని) వెదకువాడను. అధ్వాన్వేషి=మార్గమును వెదకువాడు; కాంతారము=అడవి; అభినవ్యంబగు=క్రొత్తనైన.
  4. తా॥ కర్ణసుందరి కథను ఉత్తమమైన నాటకంగా వ్రాసినాను. సరస్వతికి అలంకార మైన హారమువలె విక్రమ (విక్రమాంకదేవ)చరిత్ర మనే కావ్యమును వ్రాసినాను. కర్ణసుందరి అనే నాటకం, విక్రమాంకదేవచరితం అనే కావ్యం ఇప్పుడు మనకు లభ్యమగుచున్న బిల్హణుని రచనలు.

షష్ఠదృశ్యము – రాజు మదనాభిరాముడు, మంత్రి విద్యాపతి, బిల్హణుల ప్రవేశము

నేపథ్యంలో: జయము జయము పాంచాలరాజులకు మదనాభిరామ సార్వభౌములకు, జయము జయము మహామాత్రులకు విద్యాపతి మహోదయులకు – అని వినపడుచుండగా రంగముపై వారు కన్పడుదురు.

మదనాభిరాముడు:

తే.గీ.
28స్వస్తి! సచివేంద్ర! కావలె సత్వరముగ
రాకుమారికి యామినీరాజముఖికి
సంస్కృతంబును నేర్పంగ చక్కగాను
పూజ్యుఁడగు సాహితీశాస్త్ర బోధకుండు.

విద్యాపతి:

తే.గీ.
29వ్యాకరణమందు, తర్కశాస్త్రాదులందు
జ్యోతిషమునందు, స్మృతులందు, శ్రుతులయందు
కోవిదులు మన నగరాన కొల్లలుగను
కలరు; చాలరా వారలు క్ష్మాతలేంద్ర?

మదనాభిరాముడు:

కం.
30వారలఁ దలఁచును తండ్రిగ,
కూరిమి తోబుట్టువుగను, గురువర్యునిగన్,
కోరదు కవితాకన్యక
నీరసశాస్త్రంబు లెల్ల నేర్చినవారిన్.
చ.
31సరసుఁడు, కావ్యశాస్త్రములఁ జక్క నెఱింగినవాఁడు, స్వీయసుం
దరకవితావిదగ్ధుఁడయినట్టి కవీంద్రుఁడు గాక యన్యు లౌ
దురె బుధవర్య! యామినికిఁ దూర్ణముగా వరసాహితీమనో
హరవిదుషీత్వకౌముదిని నంటఁగఁజేయ నఖండితంబుగన్.


  1. సచివేంద్ర=మంత్రిశ్రేష్ఠుడా; సత్వరముగ=త్వరగా (వెంటనే); రాజముఖి=చంద్రునివంటి ముఖముగలది.
  2. స్మృతులందు= భగవద్గీత, ధర్మశాస్త్ర, పురాణాదులందు; శ్రుతులయందు=వేదములందు; కోవిదులు=పండితులు; క్ష్మాతలేంద్ర=రాజా!
  3. తా॥నీవు చెప్పిన వ్యాకరణ,తర్క,వేదాంతపండితులను కవితాకన్యక తండ్రిగాను, తోబుట్టువుగాను, గురువుగాను భావిస్తుంది గాని రసహీనమైన ఆవిద్యలను నేర్చినవారిని ప్రియునిగా వరింపగోరదు. వారు కవిత్వజ్ఞానశూన్యులనుట.
  4. తా॥ రసికుడు, ప్రధానముగా కావ్యములను, పైవిధమగు శాస్త్రములను చదివిన కవీంద్రుడే యామినికి (రాత్రికి) వెన్నెల నంటగట్టినట్లు మన యామినికి (తెల్లని) సాహిత్యపాండిత్యమనే వెన్నెలను అంటింపగలడు. ఇతరుల కది అసాధ్యము. తూర్ణముగా=త్వరగా, విదగ్ధుడు=నేర్పరి, పండితుడు

బిల్హణుని సభాప్రవేశము

ప్రతీహారి ప్రవేశించి బిల్హణుని రాక నెఱింగించును.

ప్రతీహారి: జయము మహారాజులకు

ఉ.
32ఫాలము బ్రహ్మతేజమున భాసిలువాఁడు, సుదీర్ఘబాహువుల్
కాలులనంటువాఁడు, రతికాంతుని యందముఁ గ్రిందుసేయఁగాఁ
జాలిన యందగాఁడు, ఎలసంపెఁగఁబోలిన మేనిడాలుతోఁ
గ్రాలెడువాఁడు, పాఱుఁడు, ధరాపతి! వాకిట వేచియుండెడిన్.

మదనాభిరాముడు:

తే.గీ.
33మాన్యులగు విప్రవరుల సన్మానమెసఁగ
గారవించుటచేతఁ బెంపారు మాదు
వంశగౌరవంబే కాన వైళ మతనిఁ
గనెడు భాగ్యము కల్గును గాక మాకు!

(బిల్హణుడు సభలో ప్రవేశపెట్టబడును.)

విద్యాపతి:
వచనం:అయ్యా! తమరెవ్వరు?
బిల్హణుడు:

34కవిరత్నఖనియైన కాశ్మీరదేశమున
జనియించినాఁడ, బిల్హణకవీంద్రుఁడను
విరచించినాఁడను విక్రమాంకచరితమ్ము
కర్ణసుందరీనామ కమనీయరూపకము.


  1. తా॥ బ్రహ్మవర్చస్సు నుదుట భాసిల్లువాడు, కాళ్లను దాకుచున్న పొడవైన చేతులు గలవాడు (ఆజానుబాహుడు), రతికాంతుని(మన్మథుని) అందమునే లోకువ చేయునంత అందము గల్గినవాడు, సంపెంగపూవువలె పచ్చనిదేహకాంతిగల విప్రుడు మీకై వేచియున్నాడు. మేనిడాలుతోన్=శరీరకాంతితో, క్రాలెడువాడు=అతిశయించువాడు.
  2. తా॥ గౌరవార్హులైన బ్రాహ్మణోత్తముల గౌరవించుటచేత మావంశగౌరవమే (ప్రతిష్ఠయే) అభివృద్ధి యగును. కావున వైళము=త్వరగా, అతని దర్శనభాగ్యము మాకు గలుగనిమ్ము.
  3. తా॥ కవులనెడు రత్నములకు గనివంటిదైన కాశ్మీరదేశమున బుట్టినాను. బిల్హణుడను పేరుగల కవీంద్రుడను. విక్రమాంకచరితమను కావ్యమును, కర్ణసుందరి యను రమ్యమైన నాటకమును రచించినాడను.

బిల్హణుని రాజవర్ణనము

ఉ.
రాజట గాని శూన్యమట రాజ్యము, వైభవలేశ మున్నచో
భ్రాజిలునంట యద్ది యొకపక్షముమాత్రమె రాత్రులందు, ఆ
35రాజొక రాజె? శ్రీమదనరాజ! అహర్నిశలందు లోకవి
భ్రాజితకీర్తివైభవము రాజిలు మీరలు రాజు గాకిలన్?

మదనాభిరాముడు:

ఉ.
36చూచితి కర్ణసుందరిని చోద్యము మీరఁగ సూరివర్య! ఎం
తో చవి యౌచుఁ దోఁచెనది; తొల్లిటిపుణ్యమొ యేమొ, నేఁడు నిన్
జూచెడు భాగ్యముం గలిగె; చొక్కఁగనెంతు భవత్కవిత్వధా
రా చిరగాహనంబున, స్థిరంబుగ నుండుము మాపురంబునన్.
చ.
37అనుపమమైన యీమణులహారము స్వాగతచిహ్నకంబుగాఁ
గొని కవివర్య! తావులను గుప్పెడు మా విరితోఁటచాటునం
గొనకొనియున్న సౌధమునఁ గోరినవెల్లను గూర్చు సేవకుల్
పనుపడ నుండి, పెంచుము భవత్కవితాలతికావితానముల్.

బిల్హణుఁడు:

తే.గీ.
38స్వస్తి! రాజేంద్ర మీదయాప్రాప్తిచేత
మేలునుం గంటి, మీయాన మీరకుండ
నిందె యుందును నేనొకయింత కాల
మైనఁ గలదు నా దొక్క యభ్యర్థనంబు.
తే.గీ.
39కుష్ఠరోగులఁ జూచిన క్రుంగిపోవు
మానసంబెల్ల నందుచేఁ గాన లేను
కలలయందైన వారల క్ష్మాతలేంద్ర!
ఉండవలె వారి దర్శన మొదవకుండ.
రాజు:

వలదు సందేహంబు 40వసుధాసుపర్వ!
కలుగదింతయు నట్టి కష్టంబు మీకు.

బిల్హణుడు:

హర్షంబు గూర్చె మీ యాదరం బెంతొ,
పోయి వచ్చెద నింక భూపాలచంద్ర! (బిల్హణుడు నిష్క్రమించును)


  1. రాజు అంటే చంద్రుడు, రాజు అని రెండర్థములు. ఇక్కడ ఆ రాజు(చంద్రుడు) మదనరాజుతో సరిగాడని బిల్హణుడు వర్ణిస్తున్నాడు. తా॥ఆరాజుకు రాజ్యము శూన్యము (శూన్యమంటే ఆకాశమని సున్నా అని అర్థములు). ఒకవేళ వైభవ మేమన్న ఉంటే అది ఒకపక్షం పాటు రాత్రులకుమాత్రమే పరిమితం. కాని, మదనరాజా! మీ కీర్తివైభవం అహర్నిశలు ప్రపంచమంతా ప్రకాశిస్తూ ఉంది. అందుచే రాజంటే మీరే రాజు. ఆరాజు (చంద్రుడు) పేరుకు మాత్రమే రాజు.
  2. తా॥ సూరివర్య=పండితశ్రేష్ఠుడా!కర్ణసుందరి నాటకమును ఆశ్చర్యముతో చూచితిని. నాకది చాలా రుచించినది. నా పురాపుణ్యమేమొగాని నిన్నిపుడు చూడగల్గితిని. నీకవిత్వధారలో శాశ్వతముగా మునిగి పరవశింపగోరుదును. (అందుచే) నీవు స్థిరముగా మానగరమందే ఉండుము. భవత్కవిత్వ…గాహనంబున=నీకవిత్వధారలో శాశ్వతముగా మున్గుటచే.
  3. తా॥ సాటిలేని ఈ మణిహారమును మా స్వాగతచిహ్నముగా గ్రహించి, ఓకవీంద్రా! పరిమళభరితమైన మా విరితోట (ఉద్యానవనం) చెంతనున్న సౌధంలో సేవకులు నీకు పరిచర్య చేస్తుండగా నుండి, నీ కవిత్వమనే తీగలగుంపులను (భవత్కవితాలతావితానముల్) పెంపొనరింపుము.
  4. తా॥ మీదయచేత నాకు మేలు (ఉపకారము) జరిగినది. మీ ఆజ్ఞ మీరకుండ ఇచ్చటనే కొంతకాలముపాటు ఉంటాను. ఐతే నాదొక్క విన్నప మున్నది.
  5. తా॥ కుష్ఠరోగులను చూస్తే నామనస్సుకు చాలా కష్టమౌతుంది. వారిని కలలోగూడ నేను చూచి సహింపలేను. అందుచేత అట్టివారు నాకు కనపడకుండ ఉండవలె. అట్టివారి దర్శన మొదవనిచోట ఉంచుమని రాజునకు విన్నవించుకొనుచున్నాడు.
  6. వసుధాసుపర్వ=బ్రాహ్మణుడా!

బిల్హణుని గురువుగా నిర్ణయించుట

మంత్రి:

తే.గీ.
41ఆడఁబోవు తీర్థం బెదురైనయట్లు
తమరు గోరెడు పండితతల్లజుండె
ఏగుదెంచెను బిల్హణాకృతిని బూని
యామినీపూర్ణ నోచిన నోము వోలె.

రాజు:

తే.గీ.
సంశయము లేదు, యోగ్యుడే సంస్కృతంబుఁ
గఱప యామిని కీతండు గాని ….
ఉ.
42పూచిన యౌవనాప్తిమెయి పుష్పశరాసనుఁబోలు వాఁడు, వా
చాచతురత్వమందు గురు సన్నిభుఁడున్, రసికుండు, వీనినిం
జూచినయంతనే మరులు సోఁకును నెట్టి లతాంగికైన, నే
యే చపలత్వ మబ్బునొకొ యీతఁడు విద్యలు చెప్పసాగినన్.

మంత్రి:

మిశ్రగతి:
43వసుమతీశ్వర మీదువాక్యము
భావ్యమే యని తోఁచు నైనను
వహ్ని కాల్చునటంచు హోమము
వదలుకొందురె బుద్ధిమంతులు?

రాజు:

44అదియు సత్యమె అట్టి కవియును
అట్టి పండితు డెందు దొరుకును?
యామినీ సుకృతంబు కతమున
అతడు వచ్చిన యట్లు దోఁచును

మంత్రి:

కుష్ఠరోగులఁ గాంచనంచును
ఘోరనియమము చేసె విప్రుఁడు
అంధులం బొడగాంచనంచును
అట్టి నియమమె చేసె యామిని

కుష్ఠరోగియె శిష్యురాలని
గురువుగారికి విన్నవింతము
గురువుగారలు గ్రుడ్డివారని
కోమలాంగికి విన్నవింతము

కాని వారల నియమభంగము
గాని యట్లుగ వారిమధ్యను
45గట్టి యవనిక గట్టి చదువును
గఱపుమందము రాకుమారికి

రాకుమారిని దీని కొడఁబడ
రాజచంద్రమ! మీరు సేయుఁడు
విప్రవర్యునిఁ జేయు బాధ్యత
వేసికొందును నాదు భుజమున.


  1. తా॥ తీర్థయాత్రకు బోతుంటే, ఆతీర్థమే తనకు ఎదురుపడినట్లుగా, మీరు కోరుకొనుచున్న పండితశ్రేష్ఠుడే, యామినీపూర్ణతిలక నోముకున్న నో మో అనునట్లు, బిల్హణుని రూపంలో వచ్చినాడు. ‘యామినీపూర్ణ నోచిన నోము వోలె’ అని చెప్పడంవల్ల ముందు జరుగబోయే యామినీబిల్హణుల కల్యాణం సూచింపబడింది.
  2. తా॥ ఇతడు వికసించిన యౌవనమువల్ల మన్మథుని బోలిన అందగాడు, వాక్చాతుర్యమందు బృహస్పతిని బోలినవాడు, రసికుడు గూడ. వీనిని చూస్తూనే ఏ స్త్రీయైనా సమ్మోహితురావుతుంది. వీని గురుత్వం ఎట్టి చాపల్యానికి కారణభూతమౌతుందో యేము?
  3. వసుమతీశ్వర=రాజా! తా॥ రాజా! మీరనుకునేది సంభవమే కావచ్చు. ఐనా, నిప్పు కాలుస్తుందని వివేకవంతులు హోమాన్ని మానుకోరుగదా!
  4. తా॥ అదీ నిజమే. అటువంటి కవి, పండితుడు ఎక్కడైన దొరుకుతాడా? యామనీదేవి పుణ్యఫలముగ (తనకుతానే) అతడిచ్చటికి వచ్చినట్లుగా దోచుచున్నది. ముందు జరిగే ప్రణయంగూడ ఆమె పుణ్యఫలమే అని ధ్వని.
  5. గట్టి యవనిక=దట్టమైన తెర; కఱపుమందము=నేర్పుమందము.

సప్తమదృశ్యము – విద్యాభ్యాసమునకు యామిని సంసిద్ధత

పల్లవి:
అభ్యసింతును అమరభాషను
అలరు కావ్యము లన్ని వైళమె
చరణం1:
46అంధుఁడైనను అమరభాషను
సత్కవీంద్రుఁడు సరసుఁడై తగు
బిల్హణుండను విప్రవర్యుని
జ్ఞానవాహినిలోనఁ దోఁగుచు
పూని నేర్చెద, జ్ఞాని నయ్యెద.
చరణం2:
47అందగాఁడే ఆతఁడైనను
అంధుఁడగుటను అతని వదనము
నరయఁజాలను, అరయనంటిని
అరయకున్నను, అతని గళమును
విన్నఁ జాలును, విదుషి వయ్యెద
వంచు నెదుటను తెరను గట్టిరి.


  1. అమరభాష=సంస్కృతము; విప్రవర్యుడు=బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు; జ్ఞానవాహిని=జ్ఞానమను నది, వాహిని అంటే నది.
  2. అరయు=చూచు, అరయజాలను=చూడజాలను; గళమును=కంఠధ్వనిని, విదుషి=పండితురాలు.

అష్టమదృశ్యము – విద్యాధ్యాపనకు బిల్హణుని సంసిద్ధత

పల్లవి:
48అవనీశ పుత్రియఁట, అందాల రాశియఁట
అమరభాషను నేర్వ అరుదెంచునంట
చరణం1:
యామినీపూర్ణయఁట ఆమె నామంబు
చిత్రరేఖంబోలె చేయునట నాట్యంబు
49అసక్తి గొనెనంట ఆవధూరత్నంబు
సత్వరంబుగ నేర్వ సారస్వతంబు
చరణం2:
50ఇందునిం బోలు నా సుందరీ ముఖమందు
కొంతగా నున్నదట కుష్ఠరోగపుకందు
అరయలేనట్టి యాస్యంబు నే నంటి
తెర నడ్డముగఁ గట్టి తీర్చి రా శంక


  1. అవనీశపుత్రి=రాజకుమారి; అమరభాష=సంస్కృతము;
  2. చిత్రరేఖ అనునదొక అప్సరస. ఆవధూరత్నంబు=ఆస్త్రీరత్నము. వధూశబ్దము సామాన్య స్త్రీ అను అర్థములోను, పెండ్లికూతురు అను అర్థములోను ఉన్నది. ఇచ్చట దీనిని సామాన్యస్త్రీ అర్థములో వాడినను, మునుముందు యామినికి సిద్ధించు పెండ్లికూతురుతనమునుగూడ సూచించుచున్నది. సారస్వతంబు=వాఙ్మయము, భాష.
  3. ఇందునింబోలు=చంద్రునివంటి, ఇందుడనగా చంద్రుడు; కుష్ఠరోగపుకందు= కుష్ఠరోగమువల్ల కల్గిన మచ్చ లేక పుండు; తీర్చిరి=తొలగించిరి; శంక=సంకోచము.

నవమదృశ్యము – యామిని విద్యాభ్యాసము

తెరకు కుడివైపు బిల్హణుఁడు, ఎడమవైపు యామిని ఉందురు. బిల్హణుఁడు శ్రావ్యముగా సరస్వతి పాటను పాడుచుండఁగా, తానును దానిని పలుకుచు యామిని భావయుక్తముగా నభినయించి కూర్చొనును.

యామిని:

తే.గీ.
51స్వస్తి! గురువర్య! సుమరసపానలోల
మైన తేఁటిచందాన నాయత్త యయ్యె
యామినీపూర్ణ యిట, భాష నభ్యసింపఁ
జేయ రావలయుఁ దమరు శీఘ్రముగను.

బిల్హణుడు:

52స్వస్త్యస్తు! ప్రియాంతేవాసిని! ఇహాగచ్ఛామి.

అనుచు వచ్చి కూర్చొని, నాట్యకత్తెవు గాన నీవు భారతికి నాట్యనీరాజన మర్పించి పాఠమును ప్రారంభింపుమనును

నాట్యకత్తెవు గాన నాట్యనీరాజనము
ముందుగా నర్పించి ముదమార భారతికి
నేఁటి పాఠము నీవు నేర్వంగఁ బూనుము
ఆదేవి కరుణించు యామినీ నిన్ను.


  1. తా॥ గురువుగారూ! పుష్పమకరందాన్ని ఆస్వాదించుటకు వచ్చిన తుమ్మెదవలె యామినీపూర్ణ ఇచ్చట సిద్ధమైనది. తమరు త్వరగా భాషను నేర్పుటకు రావలెను. తేఁటి చందాన=తుమ్మెదవలె; ఆయత్త యయ్యె=సిద్ధమైనది.
  2. అర్థము:శుభమగు గాక, ప్రియశిష్యురాలా! ఇదిగో వస్తున్నాను.

సరస్వతీస్తుతి

పల్లవి:
53ఓంకారనాదస్వరూపిణి సరస్వతీ!
పంకేజముఖి నిన్ను ప్రణుతింతు భారతీ!
చరణం1:
ఆధారమే నీవు అన్నికళలకు భువిని
శ్రీధరాభవవినుత! శ్రీచక్రవాసినీ
చరణం2:
అమరభాషాభ్యాస మవలీలగా సాగ
కమలాక్షి! యొసఁగవే కరుణించి దీవెనలు

బిల్హణుడు (తనలో)

54ఉఱిమినంతనె పురిని విప్పుచు
ఆడు నెమలిని అనుకరించుచు
నాదుపాటకు నర్తనంబును
చేయుచున్నది ఈయువాంగన
ఆమె గజ్జెలయందుఁ జొరఁబడి
మానసంబిదె మఱలకున్నది

ఇట్లాలోచించుచు కొంత పరాకుగానుండగా, యామిని ‘గురుదేవా’ అని పిలుచును. అప్పుడు తేరుకొని

శ్లో॥
55వాగర్థావివ సంపృక్తౌ వాగర్థప్రతిపత్తయే।
జగతః పితరౌ వన్దే పార్వతీ పరమేశ్వరౌ॥
కం.
56శ్రీగౌరీపరమేశుల
వాగర్థములవలెఁ గూడి వరలెడివారిన్
వాగర్థజ్ఞానార్థము
నేఁగొల్తు జగత్పితరుల నిశ్చలమతితోన్.
57కవిచక్రవర్తియౌ కాళిదాసుఁడు వల్కు
మంత్రబులంబోలు మధురవాక్యము లివ్వి
వాగర్థములఁ బోలి పార్వతీశంకరులు
ఎడఁబాయకున్నారు ఈసృష్టియందు
ప్రకృతికి రూపంబె పార్వతీదేవి
పురుషునికి రూపంబె పురవైరి భువిని
ప్రకృతీ పురుషులా ప్రణయరూపంబె
ఈసృష్టి యంతయు – (ఇంతియే ప్రకృతీ
పురుషుండె పురుషుండు – ధర వీరి ప్రణయంబె
అఖిలసృష్టికి మూల మని దీని యర్థంబు.)


  1. పంకేజముఖి=పద్మమువంటి ముఖముగలదానా; ప్రణుతింతు=మిక్కిలి స్తుతి చేతును; శ్రీధర+అభవ+వినుత=విష్ణువుచేత, శంకరునిచేత పొగడబడినదానా!
  2. తా॥ (వర్షాకాలంలో) మేఘములు ఉఱిమినంతటనే ఆశబ్దమున కనుగుణముగా నర్తించే నెమలిలాగ నేను పాడే (సరస్వతి)పాట కనుగుణంగా ఈ యౌవనవతి నాట్యం చేస్తున్నది. ఆమె పదవిన్యాసంవల్ల కదలి ధ్వనించే గజ్జెలలో దూరిపోయి వానినుండి నామనస్సు తిరిగిరావడం లేదు. ఆమె కన్పడడం లేదు గాని, కన్పడకున్నా ఆమె పదవిన్యాసములను చూస్తున్నట్లుగానే, ఆమె గజ్జెలలో నా మనస్సు దూరిపోయింది – అని అనుకుంటున్నాడు.
  3. తా॥ వాగర్థములవలె ఎప్పుడును కూడి యుండెడు జగత్పితరులైన పార్వతీపరమేశ్వరులను వాగర్థములజ్ఞానసిద్ధికై నమస్కరించుచున్నాను (కాళిదాసు రఘవంశంలోని మొట్టమొదటి శ్లోకం)
  4. ఈ కందపద్యం పై కాళిదాసశ్లోకానికి అనువాదము.
  5. ఎడబాయకుండా ఉండే పార్వతీశంకరులలో పార్వతి ప్రకృతికీ, పురహరుడు(శివుడు) పురుషునికీ ప్రతిరూపాలనీ, ఈసృష్టి సమస్తం ఇటువంటి ప్రకృతి పురుషుల ప్రణయ మూలకమైనదే అనియు, మఱొకవిధంగా చూస్తే, స్త్రీయే ప్రకృతి యని, పురుషుడే పురుషుడని వీరి ప్రణయమే సమస్తసృష్టికి మూలమని బిల్హణుడు పైశ్లోకానికి విశేషార్థం చెపుతున్నాడు. (సూచన: అవసరమనిపించినచో ఈ బ్రాకెట్లలో గల పంక్తులను విడిచివేయవచ్చును)

యామిని: (తనలో)

అంధుఁడైనను అద్భుతంబుగ
చెవుల కింపును జేయు స్వనమున
మధురమంజులమైన మాటల
విషయమెల్లను విశదపఱచుచు
నాదుడెందము నంతకంతకు
దోఁచుచుండెను దొంగచందము

ఇట్లనుకొనుచుండఁగా నేపథ్యమునుండి ‘ యామినీ ఈనాటి సాయంకాలం చంద్రికామధురికలతో గూడి నీవుద్యానవనవిహారం చేసే సమయ మాసన్నమౌతున్నది. త్వరగా బయల్దేరు’ – అను వాక్యములు విన్పించును.

యామిని:

సెలవు నొసఁగుడు గురుదేవ! చెలులఁగూడి
చైత్రవనశోభఁ దిలకించు సమయమయ్యె

బిల్హణుడు:

చైత్రపూర్ణిమ గద నేఁడు, సకులతోడ
పూర్ణచంద్రునిఁ గని ముదమొందవమ్మ!

కల్యాణమస్తు! సంపూర్ణద్విజరాజసందర్శనప్రాప్తిరస్తు!

దశమదృశ్యము – యామిని వనవిహారము

సంధ్యాకాలమున యామిని చంద్రికామధురికలతో వనమునందలి తరులతాదులను చూస్తూ ఈక్రింది పాటను పాడుచు విహరించుచుండును.

పల్లవి:
58చైత్రమాసపువేళ చక్కగా నరుదెంచె
చిత్రముగ వనమెల్ల సింగార మొలికించె
చరణం 1:
నీతనూలతతోడ నిలువెల్ల పెనవేసి
కౌఁగిలించితి గాని గాటముగ వీఁడెవఁడె
మాకందపురుషుండొ మన్మథుండో వీఁడు
చెప్పవే మాధవీ సిగ్గేల నీకు ।చైత్రమాసపు॥
చరణం 2:
59వలవంత బూనకే కలువకన్నియ చాల
పులకింపఁజేయుచున్ భువినెల్ల త్వరలోన
వెలయునే నీరాజు, వేయిచంద్రులలీల
వెలుగునే నీమోము కలత నీ కేల ॥చైత్రమాసపు॥
చరణం 3:
60తెలిపూలవలిపంబు నిలువెల్ల ధరియించి
సరిలేని జ్యోత్స్నాభిసారికం దలపించు
మల్లికా నీవింత తల్లడిల్లెద వేల
వచ్చులే నెలరాజు త్వరగ నిను జేర ॥చైత్రమాసపు॥
చరణం 4:
61కోకిలా నీకెంత కోప మింతులపైన
పంచమంబునఁ బాడి పతిలేక వెగడొందు
విరహార్తలను చాల వెతలపా లొనరించి
గుట్టుగా దాగెదవు చెట్టుచాటునను ॥చైత్రమాసపు॥


  1. సింగారము=శృంగారము, అందము; తా॥ మాకందమనగా మామిడిచెట్టు. అది పురుషునిగా భావింపబడ్డది. దాని చుట్టును మాధవీలత (బండిగురువెందతీగ) చుట్టుకొన్నది. ఆ తీగ స్త్రీగా భావింపబడినది. ఆతీగను చూస్తూ అమ్మాయిలు చిలిపిగా, అడుగుతున్నారు. ‘ఓమాధవీ! సిగ్గెందుకు? నీవు కౌగలించుకున్నవాడు మాకందుడా, మన్మథుడా చెప్పు!’
  2. ఇంతలో కొలనులో కలువను చూచినారు. ఆకలువ కాస్త పాలిపోయి ఉన్నది. కలువలు వెన్నెలలో రాత్రి వికసిస్తాయని, కలువలకు, చంద్రునికి నాయికానాయకసంబంధం కవులు కల్పిస్తారు. ‘ఓకలువకన్యా! వలవంతతో అతిగా కలవరపడకు. త్వరలో చంద్రుడు వస్తాడులే. అప్పుడు అనందంతో నీముఖం వేయిచంద్రులలాగ వెల్గుతుందిలే’ – అని అమ్మాయిలు ఓదార్చుతున్నారు. వలవంత=విరహవేదన.
  3. ఇంతలో తెల్లనిపూలతో నిండిన మల్లెతీగ కనబడింది. అది వెన్నెలలో తెల్లచీరగట్టి ప్రియునికై వేచే జ్యోత్స్నాభిసారికలాగుంది. ‘ప్రియుడింకా రాలేదని తల్లడిల్లకు. నీ ప్రియుడైన నెలరాజు (చంద్రుడు) త్వరలోనే వస్తాడు లే!’ – అని ఊరడిస్తున్నారు.
  4. ఇంతలో చెట్టుచాటున దాగి గానం చేసే కోకిలధ్వని విన్పడింది. ‘ఓ కోకిలా! ఎందుకు స్త్రీలపై నీకింత కోపం? పంచమంలో పాడి, ప్రియుని ఎడబాటుతో శోకించే స్త్రీలకు మఱి కొంత కష్టం కలిగించి అపరాధం చేసిన దొంగలా చెట్టుచాటున దాగుతావు?’ అని అమ్మాయిలు కోకిలను ప్రశ్నిస్తున్నారు.

ఇంతలో చంద్రోదయమగును. ఆనిండుచంద్రుని చూచి, ఆ ఉద్యానం ప్రక్కనే ఉన్న భవనంలో నున్న బిల్హణుఁడు ఆపూర్ణచంద్రుని వర్ణిస్తూ చదివే ఈక్రింది పద్యాలు వారికి కొంచెం దూరం నుండి వినిపిస్తాయి.

బిల్హణుఁడు:
వచనం: పూర్వదిక్సతి ముఖమందు బొట్టువలె పూర్ణుఁడై వెలుగొందు నిందునిలో నీకందు వింతగా నున్న దిదియేమి?

తే.గీ.
62రాత్రి తమమెల్ల గుటగుట త్రాగివేయ
పొట్టలో నది పేర్కొని ముద్దగట్టి
కందుచందము తనువందుఁ గానుపించు
నందు నిందుఁడ! నీలోని కందు నేను.
తే.గీ.
63సుందరాంగుల సృజియించుచో విరించి
అమృతమయమైన మృత్తిక నపహరింప
నేర్పడిన కుహరంబె యౌనేమొ చంద్ర!
నీదు తనువందు నెలకొన్న నీలిమంబు.

మధురిక:

ఎవ్వరే యామినీ ఇంతశ్రావ్యంబుగా
వర్ణించుచున్నారు పూర్ణిమాచంద్రుని?

యామిని: (వినుచున్నట్లు నటించి)

మునువిన్నకంఠమే యనిపించుఁ గాని
ఇదమిత్థముగ దీని నేర్పరుపలేను.

(వితర్కించి, తనలో)

మునుపు యవనిక వెనుకనుండియె వినిన కంఠపు ధ్వనియె ఇయ్యది.
ఆర్యబిల్హణుఁడాలపించిన విధుని వర్ణనవిధమె ఇయ్యది.
ఐన నాతం డంధుడంచును తెరను గట్టిరి అరయకుండఁగ.
అంధుఁడేగతి చందురుం గను? కనక యిట్లెటు గట్టు పద్యము?
వింతవింతగ నున్నదంతయు, దీని తంతెదొ తెలిసికొనవలె.

చంద్రిక:

అరయవే యామినీ అందాల చంద్రుని
అతనిపై నొకపాట ఆలపింపవె నీవు!

యామిని:

64ఆయత్తవైనచో అభినయింపఁగ నీవు
అట్టులే పాడెద అనుమాన మేల?


  1. తా॥ ఓ చంద్రుడా! రాత్రిపూట నల్లనైన చీకటిని గుటగుట త్రాగివేయగా, అది పొట్టలో పేరుకొని పోయి, ముద్దగట్టి, మచ్చలాగ నీ (తెల్లనైన) శరీరంలో కన్పడుతూ ఉన్నదని, నీలోని మచ్చను నేను భావిస్తాను. తమము=చీకటి; కందు=మచ్చ; తనువు=శరీరము; ఇందుడు=చంద్రుడు.
  2. తా॥ ప్రపంచంలో సుందరమైన స్త్రీలను సృష్టించడానికి బ్రహ్మకు అమృతంతో కూడిన మట్టి అవసరమైంది. ఓ చంద్రా! నీవు అమృతాంశుడవు కావున, నీలో అట్టి మట్టి ఉందని, బ్రహ్మ దానిని కాస్త ఎత్తుకొని పోయినాడు. అట్లేర్పడిన పెద్ద కన్నమే నీలో నున్న నల్లని మచ్చ కాబోలు. విరించి=బ్రహ్మ; నీలిమ=నల్లదనము.
  3. (ఇక్కడ యామినిపాటకు తోటలో చంద్రిక నర్తిస్తుందనే కల్పన చేసినాను. అది సాధ్యం కాకుంటే ఈవాక్యాలను కొంత మార్చవలసి ఉంటుంది.)

యామిని నిండుపున్నమ వేళ అను పాట పాడును. అది ఉద్యానవన సమీపమునందు కిటికీగుండా చంద్రునిసౌరు నానందించుచున్న బిల్హణునికి వినపడును

బిల్హణుడు:

కం.
65‘ఆహా! ఏమీ గానము,
నా హృదయంబున కమందనందము గూర్చున్,
ఊహింప సుపరిచిత కం
ఠాహితమైన స్వనముగనె నాకుం దోఁచున్.
తే.గీ.
66సందియంబేల యీధ్వని సత్యముగను
యామినీకంఠజనితంబె; ఆ లతాంగి
సకులఁ గూడి విహారంబు సల్పఁగాను
వచ్చియుండెను గద! పుష్పవాటి కిపుడు.’
67‘పాండిత్యంబే వరపాండిమమై,
రాసిక్యంబే రమ్యామృతమై,
పరగిన విబుధప్రవరుఁడ వీవే,
యామిని వలచిన స్వామివి నీవే,
నిండుపున్నమవేళ నెనరార ద్విజరాజ!
రారమ్ము యామినిం జేరంగ ద్విజరాజ!’
తే.గీ.
68మరులు గొంటివొ నాపైని తరుణి నీవు,
ప్రణయగీతంబు నీరీతిఁ బలికెదీవు;
అరయఁజాలవొ స్వప్నమందైన నేను
కనఁగఁజాలను కుష్ఠుల ననెడు మాట!

మఱికొంత వితర్కించి…

ఆ.వె.
69కాని నియమభంగమైనను ఆస్వనం
బావహిల్లునట్టి యాననమును
కాంచు కాంచు మంచు కౌతుకాయత్తమై
డెందమెందుకొమఱి తొందరించు.


  1. తా॥ ఆహా! ఈ గానము శ్రావ్యముగానుండి నామనసున కధికమగు సంతోషమును గూర్చుచున్నది. ఆలోచించి చూడగా ఇది నాకుసుపరిచితమైన కంఠమునుండి జనించిన ధ్వనిగనే తోచుచున్నది. అమంద=అధికమైన; నందము=సంతోషము; కంఠాహితస్వనము=కంఠమునుండి ఉత్పన్నము చేయబడిన ధ్వని.
  2. తా॥ సందేహమెందుకు. ఇది సత్యంగా యామినీ కంఠంనుండి వచ్చినదే. తన సఖులను గూడి ఆమె ఉద్యానమునకు వచ్చి యున్నదిగదా! (అందుకే ఉద్యానవనమునుండి ఈధ్వని వచ్చినది. కడచిన దృశ్యము చివర ఆమె సఖులతో గూడి ఉద్యానమున కేగుచున్నట్లు బిల్హణునికి తెలిసినది.)
  3. తా॥నీ పాండిత్యమే తెల్లదనమై, నీ రసికత్వమే రమ్యమైన అమృతమువంటిదై ఒప్పారిన పండితశ్రేష్ఠుడవు నీవు. యామిని అను స్త్రీ వలచినట్టి నాయకుడవే నీవు. ఈనిండు పున్నమవేళలో నెనరార=ప్రేమతో, ద్విజరాజ=ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడా ఆయామినితో గూడుటకు రమ్ము. లోగడ చెప్పినట్లుగా ఈవాక్యాలు చంద్రునికీ సమానంగా వర్తిస్తాయి. యామిని ఆఅర్థంతోటే పాడినా, బిల్హణునికి మాత్రం అది తననుగుఱించే పాడినట్లు అర్థమైంది.
  4. తా॥ ఓజవరాలా! నీవు నాపై మరులు గొన్నావా? అందుచేతనే ఈవిధంగా ప్రణయగీతాన్ని పాడుచున్నావా? కాని నీకు తెలియదా నేను కలలోనైనా(నీవంటి) కుష్ఠరోగులను కన్నెత్తి చూడనని? (బిల్హణునికి యామిని కుష్ఠరోగి అని చెప్పి, ఆమె కనిపించకుండా మధ్యన తెరను గట్టినారు.)
  5. తా॥ కాని (కుష్ఠులను జూడననే) నియమము భంగమైనను, ఆ కంఠధ్వని వెలువడే ముఖాన్ని ‘చూడు, చూడు’ మనుచు కుతూహలంతో నాహృదయం తొందరించుచున్నది.

ఏకాదశదృశ్యము – మఱునాటి యామినీబిల్హణుల సమావేశము

యథాప్రకారం యామినీబిల్హణులు తెర కిరువైపులా కూర్చొని యుందురు.

యామిని: వందనము గురువర్య! వందనం బిదె, యామినీవందనంబు.
బిల్హణుడు: కల్యాణప్రాప్తిరస్తు కంజాక్షి నీకు.

కం.
70నిన్నటి రాతిరి పున్నమ
వెన్నెలలోఁ బొనరిన వన విహరణ సుఖసం
పన్నంబగుచును యామిని
చెన్నారెనె నీకు, నీదు చెలికత్తెలకున్?

యామిని:

తే.గీ.
71సందియము లేదు గురువర్య చక్కగానె
సాగినది నా విహారంబు సకులతోడ;
కాని కల్గినది వనాంతికంబునందు
నున్న భవనంబునందుండి యొక్కవింత.
కం.
72చందురు వర్ణనఁ జేయుచు
సుందరమగు స్వనముతోడ శ్లోకము లత్యా
నందముఁ గూర్చుచు వినవ
చ్చెం దద్భవనంబునుండి చిత్రావహమై.

బిల్హణుడు:

73ఆశ్చర్య మొందంగ నవసరం బేమి?
అందాల చంద్రుని అవలోకమొనరించి
ఆశువుగ నేనె కవితావేశ మొదవంగ
ఆలపించిన శ్లోకజాలంబులే యవ్వి

యామిని:

74ఏమంటి రేమంటి, రేమంటి రార్య!
ఆలోకమొనరించి తంటిరా మీరు?
అంధులే మీరంచు అనృతంబు వల్కి
మోసపుచ్చిరె నన్ను భూసురేంద్ర!

బిల్హణుడు:

75కుష్ఠరోగంబుచే కోమలీ నీమోము
కాంచంగ నర్హంబు గాదంచు వచియించి
వంచించిరే నన్ను, వచియింపవే యిదియు
కల్లయో సత్యంబొ, ఉల్లంబు శాంతింప

యామిని:

76కుష్ఠరోగినె నేను? ఘోరమౌ అనృతంబు
ఇంతకంటెను గలదె యెందైన స్వామి!
కారు మీరంధులు, కాను కుష్ఠను నేను
ఇంకేల మనమధ్య ఈకాండపటము?


  1. తా॥ పున్నమవెన్నెలలో నిన్నటిరాత్రి సంభవించినట్టి (పొనరిన) వనవిహారము యామినీ! నీకును, నీ స్నేహితురాండ్రకును, సుఖమును కల్గించునదై ఒప్పారెనా? – అని బిల్హణుడు యామిని నడుగుచున్నాడు.
  2. తా॥ సందేహం లేదు. నా చెలిమికత్తెలతో (వన) విహారము చక్కగానే సాగినది. కాని (ఆ సమయంలో) వనమునకు సమీపమందున్న భవనమునుండి ఒకవింత కల్గినది. వనాంతికమునందు =వనసమీపమునందు.
  3. తా॥ సుందరమైన కంఠధ్వనితో చంద్రుని వర్ణన చేసే శ్లోకములు ఆశ్చర్యమును కలిగించుచూ, ఎంతో ఆనందమును గూర్చుచు ఆభవనమునుండి వినిపించినవి. తద్భవనంబునుండి=ఆభవనంబునుండి; స్వనము=(కంఠ)ధ్వని; చిత్రావహమై=ఆశ్చర్యమును కలిగించుచు.
  4. తా॥ అందులో ఆశ్చర్యపడవలసిందేముంది? అందమైన చంద్రుని చూచి, కవితావేశం నాలో కల్గగా, నేనే ఆశువుగ చెప్పిన శ్లోకముల సమూహములే అవి. అవలోకమొనరించి=చూచి, శ్లోకజాలములు=శ్లోకసమూహములు.
  5. తా॥ ఏమన్నారేమన్నారు? మీరు (చంద్రుని) చూచినానని అంటిరా? ఐతే మీరంధులని చెప్పి నన్ను మోసపుచ్చినారా? అనృతంబు=అసత్యము;
  6. తా॥ఓ కోమలాంగీ! కుష్ఠరోగముండుటచేత నీముఖము చూడదగినది కాదని చెప్పి నన్ను వంచించినారా? ఇదిగూడ అసత్యమో (కల్లయో), సత్యమో చెప్పి నాకు మనశ్శాంతిని కల్గించు. ఉల్లము=మనస్సు.
  7. తా॥ నేను కుష్ఠరోగినా? దీనికంటె ఘోరమైన అసత్య మింకెక్కడైన ఉంటుందే? మీరు అంధులు గారు. నేను కుష్ఠరోగిని కాను. అటువంటప్పుడు మనమధ్య ఈ తెర యెందుకు? కాండపటము=తెర.

అని యామిని ఆవేశముతో లేచి తెరను ప్రక్కకు విసరివైచి బిల్హణునివైపు పరిక్రమించును. అట్లు పరిక్రమించి, బిల్హణుని చూచి, తనలో

77ఎంత అందగాఁడొ, ఈతడెంత అందగాఁడొ,
పూర్ణపాండితిటుల మూర్తిమంతమైనదేమొ
లేక యిట్టి రూపురేక లొందు నెందునేని?
మంత్రముగ్ధమైన మాద్రి వీని శోభలోనఁ
దేలి నాదు తనువు దూలిపోవుచున్నదేమి?
శీతమధువు ద్రావ చిత్త మవశ మైన యట్లు
వీనిఁ జూడ మనసు వివశమగుచునున్న దేమి?

అని వివశురాలై యామిని క్రింద పడబోవును. అప్పుడు బిల్హణుఁడు ఆమెను లేవనెత్తి తన ఒడిలో పండుకొనబెట్టుకొని ఆమె ముఖమును పరిశీలించుచు.

బిల్హణుఁడు:

ఉ.
78ఇంతులఁ గాంచి తెందరినొ యీజగమందున వారిలోన్
పంతముఁ బూని సత్కవులు వర్ణన సల్పిన కావ్యనాయికా
సంతతులందు, నిట్లు స్మరశక్తియె రూపము దాల్చినట్లుగన్
స్వాంతముఁ దన్పునట్టి వరవర్ణినిఁ గాంచను, కాంచనెప్పుడేన్.
79అవనికిం దిగినట్టి అచ్చెరంబోలు
ఈయింతి యాస్యంబు నాయంకమందు
కొలనులో జలజంబు చెలువునుం బూని
వెలుగుచున్ హృదయంబు వేవేగఁ దోఁచు.

యామిని:
వచనము: బిల్హణకవీంద్రా! బిల్హణకవీంద్రా! అని పలవరించును.
బిల్హణుడు:

80లేలెమ్ము యామినీ! కాలమ్ము మనదింక
తారనుం గోరెడు రేరాజు చందాన
జాహ్నవిం గోరెడు శంతనుని చందాన
నీయందు అనురక్తి నిక్కముగ నాకొదవె.

యామిని: (తేరుకొని)

ఉ.
81అబ్ధిలో లీనమౌ ఆపగం బోలి,
లీనమైపోదు నీలోన కవివర్య!
మనబంధ మనిశంబు మనుచుండుఁగాక,
గాంధర్వవిధిచేత గట్టిపడుఁగాక! (అనుచు బిల్హణుని కౌగిలించును.)

బిల్హణుడు:

తే.గీ.
82పంచభూతంబు, లష్టదిక్పాలవరులు,
హరిహరాదులు, తత్సతు లస్మదీయ
పూతగాంధర్వబంధనంబునకు సాక్షు
లగుచు దీవింత్రుగాక అత్యాదరమున.
తే.గీ.
83అబ్ధిలో లీనమౌ నది యందమెసఁగ,
లీనమైతివి చెలియ! నాలోన నీవు,
సార సంగీత సాహిత్య సంగమంబు
భంగి మనదు సంశ్లేషంబు భవ్యమయ్యె. (ఇర్వురు గాఢముగ కౌగిలించుకొందురు.)


  1. తా॥ ఈతడెంత అందగాడో, ఎంత అందగాడో అని యామిని అతని అందమున కాశ్చర్యచకిత యగుచున్నది. నిండైన పాడిత్యం మనుష్యరూపం దాల్చిందేమో! లేకుంటే ఇటువంటి రూపరేఖ లెలా వస్తాయి? వీని వర్చస్సులో మంత్రమోహితమైనట్లుగా నాశరీరము (నిల్కడ దప్పి) తూలిపోవుచున్నది. చల్లని మద్యాన్ని సేవిస్తే మనస్సు వశం దప్పినట్లుగా, వీనిని చూస్తుంటే నా మనస్సు వివశత్వమును పొందుచున్నది. (ఇట్లామె మూర్ఛ యను అనంగదశను పొందుచున్నది.)
  2. తా॥ ఈప్రపంచంలో ఎందరో స్త్రీలను చూచినాను. వారందరిలోను, (నేను బాగా వర్ణిస్తానంటే నేను బాగా వర్ణిస్తానని) పంతమాడి మంచికవులు వర్ణించే కావ్యనాయికా సమూహములయందు, మన్మథుని శక్తియే స్త్రీరూపం దాల్చిందా అన్నట్లుండే ఇటువంటి ఉత్తమస్త్రీని నేను చూడలేదు.
  3. భూమికి దిగిన అప్సరసవలె ఉన్న ఈమెయొక్క ముఖము నాఒడిలో కొలనులో నున్న పద్మమువలె వెలుగుతూ నాహృదయాన్ని త్వరత్వరగా దోచుకొనుచున్నది.
  4. కాలమ్ము మనదింక=ఇక కాలము మనకు అనుకూలముగా నున్నది. రేరాజు=చంద్రుడు, అనురక్తి=ప్రేమ. జాహ్నవి=గంగాదేవి. మానవరూపములో నున్నగంగాదేవిని చూచి మోహపరవశుడై శంతను డామెను పెండ్లాడుట మహాభారతములో ప్రసిద్ధమైన ఘట్టము.
  5. అబ్ధి=సముద్రము; ఆపగ=నది; అనిశంబు=ఎల్లప్పుడు;గాంధర్వవిధి=గాంధర్వవివాహము.
  6. అస్మదీయ=మనయొక్క, హరిహరాదులు=విష్ణువు, శివుడు, మున్నగు దేవతలు, తత్సతులు=వారి భార్యలు (లక్ష్మీ,పార్వతీ, శచీదేవి మున్నగువారు); పూతగాంధర్వబంధనంబునకు=పవిత్రమైన గాంధర్వ వివాహమునకు.
  7. అబ్ధి=సముద్రము; సంశ్లేషంబు=కౌగిలింత; భంగి=విధముగా; భవ్యమయ్యె=యోగ్యమయ్యెను, సుఖకరమయ్యెను.

ద్వాదశదృశ్యము – కారాగారదృశ్యము

నేపథ్యమునుండి: ఇట్లు గాంధర్వవిధిచేత యామినిని వివాహము చేసికొన్న బిల్హణుడు ఆమె అంతఃపురములో నుండసాగెను. గురుశిష్యసంబంధమును కించపఱచి, రాజకుమారితో ప్రణయసంబంధమును పెంచుకొని, ఆమె అంతఃపురమందే నివసించుట మహాపరాధముగా గణించి, మహారాజు ఆనాడే అతనిని కారాగారబద్ధుని జేసి, మఱునాటి మధ్యాహ్నం శిరశ్ఛేదన చేయవలసిందిగా శాసించెను. భటులు బిల్హణుని శృంఖలాబద్ధుని జేసి కారాగారపతియైన వీరసేనున కప్పగించిరి.

ప్రవేశము: శృంఖలాబద్ధుని చేసి బిల్హణుని కొనివచ్చిన ఇద్దరు భటులు, శృంఖలాబద్ధుడైన బిల్హణుఁడు, వీరసేనుఁడు. స్థలము:కారాగారము

భటులు: వీరసేనా!

బ్రాహ్మణుండంట, బహుపండితుండంట
కడుచెడ్డ నేరంబు గావించినాడంట
ఈనాఁటి కీయయ్య నిచ్చోటనే ఉంచి
తెలవారినాంక తల తెగవేయవలెనంట.

వీరసేనుడు: (తనలో)

పల్లవి:
ఎంతకష్టము వచ్చె నింత మహాత్మునికి
చరణం1:
84పంతగించిన బృహస్పతిని సైతము గెల్చు
పండితోత్తమునికి, పరమేష్ఠి సమునికి
చరణం2:
85అఖిలజగమునఁ గల్గు అందంబు లెల్లను
సుకవిత్వ ముకురానఁ జూచు సత్కవికి
(ప్రకాశముగా భటులతో)
తే.గీ.
ప్రక్కగదిలోన నీవిప్రవర్యు నుంచి
చనుఁడు భటులార మీరింక సత్వరముగ.


  1. తా॥ ప్రతిన చేస్తే దైవగురువైన బృహస్పతిని గూడ గెలువగల్గిన, బ్రహ్మసమానుడైన పండితోత్తమునికి (పరమేష్ఠి=బ్రహ్మ)
  2. ప్రపంచంలో ఉండే అందాలన్నీ, మంచికవిత్వమనే అద్దంలో చూచే సత్కవికి (ముకురము=అద్దము)

భటులు ప్రక్క గదిలో బిల్హణుని ఉంచి నిష్క్రమింతురు.

త్రయోదశదృశ్యము – యామినీవియోగపరితాపము

యామిని శోకము

పల్లవి:
86నినుఁబాసి కవిరాజ నేనెట్లు జీవింతు
కనుపాప కరవైన కనులెట్లు కనిపించు
అ. పల్లవి:
87నీప్రేమరహితమై నిర్జీవమైయున్న
ఈతనువు నేనింక నేరీతి ధరియింతు
చరణం1:
88మనమనంబుల తీరు కనలేని నాతండ్రి
నినుఁ జేసె వధ్యునిగ వినడింత నామొఱ
ఎడఁబాపు నేమొ నాతఁడు నీతనువు గాని
ఎడఁబాపఁజాలునా యెదలోనఁ గల నిన్ను
చరణం2:
89నీవలపుతోటలో నిత్యంబు కుసుమింప
కలగాంచు నాబ్రతుకు కన్నీటిపాలయ్యె
నీవలపుకౌఁగిటను నిత్యంబు వసియింప
భావించు నాబ్రతుకు వహ్ని పాలయ్యె


  1. కనుపాప లేకుంటే కనులు కన్పడక జగమంతా ఎట్లు శూన్యంగా దోచునో అట్లే నీవు లేకుంటే నాకు బ్రతుకంతా శూన్యము, నేను జీవింపలేను. దృష్టాంతాలంకారము.
  2. నీప్రేమ లేకుండ నిర్జీవమై, కట్టెవలె నున్న కాయముతో నేనెట్లుందును?
  3. ప్రేమించుకొన్న మన మనస్తత్వముల నెఱుగక నాతండ్రి నిన్ను చంపదగినవానిగా శాసించెను. నేను వలదన్న వినడు. నీ భౌతికశరీరాన్ని అతడు రూపుమాపుతాడో యేమొ కాని, నా యెదలో స్థిరంగా ఉండే నీరూపాన్ని మాపలేడుగదా!
  4. నీప్రేమ అనే తోటలో ఎప్పుడూ వికసించాలనే (అంటే సంతోషంగా ఉండాలనే) కలగనే నా బ్రతుకిప్పుడు కన్నీటి పాలైంది. నీప్రేమయొక్క కౌగిలిలో (లేదా ప్రేమతో గూడిన నీ కౌగిటిలో) నిరంతరం ఉండాలనుకొనే నాబ్రతుకు అగ్ని(వహ్ని) పాలై పోయింది.

చతుర్దశదృశ్యము – బిల్హణుని నిరాశాపూరితసంతాపము, వీరసేనుడు బిల్హణుని పద్యములను వ్రాసికొనుట

పల్లవి:
సుకుమారి యామినీ సుందరీ నిన్ను
స్మరియించుచుందునే మరణించు దాఁక
అ. పల్లవి:
నీప్రేమరహితమై నిస్తేజమైయున్న
బ్రతుకుకంటెను నాకు మృతియే ప్రియంబు
చరణం1:
90నాయాత్మలో భాగమై యుండె నీయాత్మ
కాయంబు నశియించు కాని యాత్మ వసించు
ఆయాత్మతో బుట్టి అన్యభవ మందైన
నీయోగమును బొంద నే నిపుడు భావింతు.
చరణం2:
91ఈభవంబున మన కింతయే కాబోలు
రాబోవు భవమందు ప్రతిరోధమే లేని
అనురాగబంధాన అలరారుచున్మనము
జనియింపవలెనంచు సర్వేశు నర్థింతు.

వీరసేనుడు: (ప్రవేశించి) వచనం: కవీంద్రా! మీకెంతటి దారుణస్థితి సంభవించినది. రాజాస్థానములయందు బ్రాహ్మీపీఠ మలంకరింపవలసిన మీకీ కారాగారశిక్ష యేమి? మరణదండన మేమి?
బిల్హణుడు:(వచనం) విధికృతమంతయును. నేను నిశ్చింతగా నున్నాను. మరణమన్న వెఱవను.

తే.గీ.
92తనువు నశియించు, నశియింపదాత్మ యెపుడు
అట్టి ప్రియురాలి యాత్మ నాయాత్మలోన
లీనమైయున్న దిఁక నష్టమైనఁగాని
తనువు, ఆత్మయుండుగద నిత్యంబుగాను.
కం.
93ఆరుచిరాంగియె మంత్రా
కారాన్వితయై మదాత్మకమలమునందున్
జేరిన దింకేటికి భయ
మూరకయే వీరసేన! ఉర్విని వీడన్.

వీరసేనుడు: ధీరోదాత్తులు స్వామీ మీరు.

తే.గీ.
94ఆర్య! మీదు కవిత్వమాధుర్యమహిమ
చాలకాలము గ్రోలంగఁజాల మింక;
కాన నుడువుఁడు కొన్ని శ్లోకములు మీరు
వ్రాసికొందును మత్పుణ్యఫలముగాఁగ.

బిల్హణుడు: అట్లె యగుఁగాక, పత్రముల్, గంటమ్ము గొనిరమ్ము వీరసేన!


  1. (గాఢంగా ప్రేమింపబడే) నీయాత్మ, నాయాత్మలోనే ఒకభాగమైంది. భౌతికకాయం నశించినా గాని, ఆత్మ నివసించే ఉంటుంది. అట్లు నశింపని ఆత్మతో పునర్జన్మను పొంది, ఆజన్మలో నైన నీయొక్క కలయికను (యోగమును) పొందుతానని నేను అనుకొంటున్నాను.
  2. ఈజన్మలో మనకు ఇంతమాత్రమే ప్రాప్తం కాబోలు. వచ్చే జన్మలో ఏ అడ్డంకులూ లేని అనురాగబంధంతో ఉండేట్లు జన్మించాలని నేను భగవంతుని కోరుకొంటున్నాను. భవము=పుట్టుక, జన్మ; ప్రతిరోధము=అడ్డంకి.
  3. తా॥ తనువు(శరీరము) నశిస్తుంది. కాని ఆత్మ నశింపదు. నాప్రియురాలి ఆత్మ నా ఆత్మలో లీనమై యున్నది. తనువు నష్టమైతే కానిమ్ము. కాని నాప్రియురాలి ఆత్మతో లీనమై యున్న నా ఆత్మ శాశ్వతంగా ఉంటుంది కదా!
  4. తా॥ ఆ అందాలరాశియే (ఆమెనే సంతతము జపించుచుండుటచేత) మంత్రరూపమున నా ఆత్మకమలములో చేరినది. అట్లామె నాఆత్మలో ప్రవేశించడంవల్ల, ఈభూమిలో నా తనువును విడిచిపోవుటలో నాకేమీ భయం లేదు.
  5. తా॥ అయ్యా! మీకవిత్వమాధుర్యముయొక్క మహిమను మేమింక అధికకాల మాస్వాదింపజాలము. అందుచే (చివరిగా) మీరు కొన్ని శ్లోకములను చెప్పుడు. నాపుణ్యఫలముగా నెంచి నేను వాటిని వ్రాసికొందును.

పంచదశదృశ్యము – రాజసభ: రాజు, రాణి, మంత్రి ప్రవేశము

రాజు:

పండితుండైన ఆబ్రాహ్మణోత్తముని
శిక్షింప నిర్ణయించిన క్షణమునుండి
సంక్షుభితమగుచుండె స్వాంత మెంతొ.

మంత్రి:

95నిర్ణయం బది యంత నీతిబద్ధమొకాదొ
మఱల యోచింపుడొకమారు క్ష్మాతలేంద్ర
క్షత్రియాంగనతోడ క్ష్మాసురోద్వాహమ్ము
సమ్మతించునుగదా సర్వశాస్త్రములును

రాణి:

‘కన్యా వరయతే రూప’ మని ఉన్నదే కదా!
చ.
96అతిశయరూపనిర్జితసుమాస్త్రుఁడు, విశ్రుతశాస్త్రపాండితిన్
ప్రతినవపంకజోద్భవుఁడు, రమ్యకవిత్వ సుధాభివర్షణా
మృతకరుఁ, డుత్తముం, డతని మించినవాఁడు, త్వదీయపుత్త్రికిన్
హితుఁడగు నల్లువాఁడు లభియించునొ యోచనసేయుమో నృపా!


  1. క్ష్మాతలేంద్ర=ఓరాజా! మీ నిర్ణయం నీతిబద్ధమో కాదో మఱొక్కసారి ఆలోచించండి. క్షత్రియస్త్రీతోడ బ్రాహ్మణుని వివాహము అన్ని శాస్త్రాలూ అంగీకరిస్తాయి కదా!
  2. తా॥ ఓ రాజా (నృపా)! విశిష్టమైనరూపముచే జయింపబడిన సుమాస్త్రుడు గలవాడును, ప్రసిద్ధమైన పాండిత్యమునందు క్రొత్తనైన బ్రహ్మదేవునివంటివాడును, రమ్యమైనకవిత్వమను అమృతవర్షముచే అమృతకరుడైన చంద్రునివంటివాడును, ఉత్తముడును, మీ పుత్రికకు తగినవాడును ఐన అల్లుడు, అతని మించినవాడు లభిస్తాడా అను విషయమును యోచింపుము.

ప్రతీహారి ప్రవేశించి వీరసేనుని రాక నెఱింగించును.

ప్రతీహారి: జయము రాజేంద్ర। వీరసేనుఁడు మిముఁజూడ వేచియుండె
రాజు: ఏల వచ్చెనొ కాని, ఇట కాతనిం బంపు.
వీరసేనుఁడు:

తే.గీ.
97స్వస్తి రాజేంద్ర! మఱికొన్ని క్షణములందె
కలుగు బిల్హణునకు శిరఃఖండనమ్ము
ఈక్షణంబునఁగూడ వచించె నతఁడు
అద్భుతంబగు శ్లోకంబు లక్కజముగ
సత్కవిత్వరసాస్వాదసక్తులైన
తమకుఁ జూపఁ దెచ్చితిని తత్కవిత నేను.

రాజు: ఏదీ యిటు దెమ్ము.

వీరసేనుడు శ్లోకములు గల పత్రిక నిచ్చును. రాజు క్షణకాలము చూచి, ఈ క్రింది పద్యమును బిగ్గరగా చదువును.

సీ.
98క్షోణ్యంశ మాఘనశ్రోణి చరించెడు
క్షేత్రంబునందునఁ జేర్పుమయ్య !
ఆపంబు నాయమృతాధర నిత్యంబు
జలకమాడెడి నీటఁ గలుపుమయ్య!
తేజంబు నాతటిద్దేహ దర్శించు నా-
దర్పణాంతరమందుఁ దార్పుమయ్య!
గంధవాహాంశ మాగంధిలశ్వాసకుం
బట్టు వీవనలోనఁ బెట్టుమయ్య!
తే.గీ.
ఆకసంబును శూన్యమధ్యాంఽగణంబు
నందు లీనంబు గావింపుమయ్య నలువ!
మేను పంచత్వమొందినఁ గాని, నాదు
పంచభూతాత్మ చెలితో వసించునట్లు.


  1. రాజశ్రేష్ఠా జయము. ఇంక కొన్నిక్షణాలలో బిల్హణునికి శిరశ్ఛేదనం జరుగబోతున్నది. ఈసమయంలో గూడ ఆశ్చర్యకరముగా నతడు అద్భుతమైన శ్లోకములను చెప్పినాడు. సత్కవిత్వమును ఆస్వాదించుటలో ఇష్టముగల తమరికి చూపుటకై అతడు చెప్పిన కవిత్వమును(వ్రాసికొని) తెచ్చినాను.
  2. ఇది యొక పరమాద్భుతమైనపద్యము. మరణమునకు పంచత్వమని పేరు. పంచభూతాత్మకమైన శరీరము భూమి, నీరు, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశము అను పంచభూతములలో కలిసిపోవుటకే పంచత్వము=మరణము అని పేరు. ఈ పద్యములో బిల్హణుడు తాను మరణించిన తర్వాత తన పంచ భూతాత్మకశరీరములోని పంచభూతములను మరణానంతరమునగూడ యామినితోనే వసించునట్లు చేయుమని, సృష్టికర్తయైన నలువను=బ్రహ్మను ప్రార్థించుచున్నాడు. అదెట్లనగా, ఓ నలువా=ఓబ్రహ్మదేవుడా, మేను పంచత్వమొందినగాని=శరీరము మరణించినా గాని, పంచభూతాత్మ=పంచభూతాత్మకమైన నా ఆత్మ, చెలితో=ప్రియురాలితో, వసించునట్లు=ఉండునట్లుగా (చేయుము. అదెట్లనగా),
    1. క్షోణ్యంశము=భూమియొక్క అంశమును, ఆఘనశ్రోణి =గొప్పనైన పిఱుదులు గల ఆ స్త్రీ (యామిని), చరించెడు= తిరుగాడెడు, క్షేత్రంబునందున= భూమిలో, చేర్పుమయ్య. స్త్రీయొక్క కటిభాగమును భూమితో బోల్చుట కవిసంప్రదాయము. ఇచ్చట క్షోణ్యంశప్రసక్తి వచ్చినది కావున, ఆ క్షోణిని బోలు ఘనమైన పిఱుదులు గల స్త్రీ అని సాభిప్రాయముగా చెప్పబడినది. ఇతర పాదములందును ఇట్టి సాభిప్రాయతయే ఉన్నది. గమనిక: మూలశ్లోకములో ఇట్టి సాభిప్రాయత లేదు.
    2. ఆపంబున్=నీటిని, ఆ అమృతాధర=అమృతమువలె తీయనైన అధరము గల స్త్రీ, నిత్యంబు=ఎప్పుడును, జలకమాడెడి నీటన్=స్నానము చేయు నీటిలో కలుపుమయ్య. తన శరీరములోగల జలముయొక్క అంశమును, ఆమె జలకాలాడే నీటిలో గలుపమని వేడికొనుచున్నాడు. అమృతాధర సాభిప్రాయపదము. ఇక్కడ జలప్రసక్తి వచ్చినది గనుక జలమునకు సామ్యమైన అమృతముతో కూడిన అధరమని చెప్పబడినది.
    3. తేజంబున్=తనలోని తేజస్సుయొక్క అంశమును, ఆ తటిద్దేహ=మెఱుపుతీగవంటి శరీరముగల ఆమె, దర్శించు=చూచే (చూచుకొనే), ఆ దర్పణాంతర మందు=ఆ అద్దంలో, తార్పుమయ్య=ఉంచుమయ్య. ఇక్కడ తేజస్సును చెప్పినాడు గనుక, తేజోమయమైన మెఱుపువంటి దేహము గలది అను పదము సాభిప్రాయముగా వాడబడినది.
    4. గంధవాహాంశము=వాయువుయొక్క అంశమును, ఆ గంధిలశ్వాసకున్= సుగంధయుతమైన శ్వాసగల ఆమెకు, పట్టు=పట్టునటువంటి, వీవనలోన=విసన కఱ్ఱలో, పెట్టుమయ్య=ఉంచుమయ్య. ఇచ్చట గంధవాహమును చెప్పినాడు గనుక సాభిప్రాయముగా ఆమె గంధిలశ్వాస గలదానిగా చెప్పబడినది.
    5. ఆకసంబును=ఆకాశముయొక్క అంశమును, శూన్యమధ్య+అంగణమునందు=(ఆమెయొక్క) సన్ననైన నడుము గల ఆ స్త్రీయొక్క అంగణమునందు, లీనంబు కావింపుమయ్య= కలిసిపోవునట్లు చేయుమయ్య. శూన్యమంటే లేనిది, ఆకాశము అని అర్థములు. అందమైన స్త్రీల నడుము సన్నగా నుండునని వారిని శూన్యమధ్యలని కవులు వర్ణిస్తుంటారు. అట్టి శూన్యమధ్యయొక్క అంగణంలో తనయొక్క ఆకాశాంశమును విలీనం చేయుమని కవి బ్రహ్మదేవుని ప్రార్థించుచున్నాడు. అంతటా వ్యాపించియున్న ఆకాశంవలె అంగణం విస్తారంగా ఉందని, అందుచే నామెయొక్క అంగణంలో ఆకాశముయొక్క అంశమును కలుపమని కవి చెప్పుచున్నాడని వ్యాఖ్యానింపవలెను. పైపద్యము ఈక్రింది బిల్హణుని శ్లోకమునకు నేను చేసిన భావానువాదము.

      శ్లో॥ పంచత్వం తనురేతు, భూతనివహే స్వాంశా మిళన్తు ధ్రువం
            ధాతః త్వాం ప్రణిపత్య సాదరమిదం యాచే నిబద్ధాఞ్జలిః।
            తద్వాపీషు పయః, తదీయముకురే జ్యోతిః, తదీయాంగణే
            వ్యోమః స్యాచ్చ, తదీయవర్త్మని ధరా, తత్తాళవృన్తేఽనిలః॥


రాజు: (మహోత్తేజితుడై పల్కును)

పల్లవి:
కవనమందున భువనమందున
లేరు నీసరివారు బిల్హణ!
చరణం1:
99మరణముఖమును అరయుచున్నను
ఇంత చక్కగ, నింత భావస
మంచితంబుగ నల్లినాడవు
మేదినీసుర! నీదు కవితను
చరణం2:
100నీదుమహిమను నేనెఱుంగక
నీకు వేసితి నిధనశిక్షను.
నాదు సుతపై నీదు ప్రేమము
ఉత్తమాశయయుత మద్వితీయము.

(వచనం) వీరసేనా! తక్షణము సంకెలలు తొలగించి, ఆ బ్రాహ్మణు నిటకు దెమ్ము.
రాణీ! యామిని నిటకు రప్పింపుము. మంత్రివర్యా! యామినీబిల్హణుల శుభవివాహమును నేఁడే ప్రకటించుము.


  1. అరయుచున్నను=చూచుచున్నను; మేదినీసుర!=బ్రాహ్మణుడా! ఇట్లు సంబోధించుటవల్ల నీవు నా క్షత్రియ కన్యకను వివాహమాడినను సరియే యని సూచించుచున్నాడు.
  2. నిధనశిక్ష=మరణశిక్ష, నిధనము=మరణము; ఉత్తమాశయయుతము= ఉద్రేకపూరితము గాక ఉదాత్తమైనది; అద్వితీయము=సాటిలేనిది, నాప్రేమకంటెను అధిక మనుట.

షోడశదృశ్యము – పెండ్లి నిశ్చయమైన యామినీబిల్హణుల ఆనందవిహారము

పల్లవి:
101తొలగెను కలతల తొలకరిమబ్బులు
వెలుగును పెండిలి వెన్నెల వెలుగులు
యామిని:
102జీవితమే యొక పూవులనావయి
చేరునులే సుఖతీరంబుల నిఁక
ప్రభవించునులే ప్రత్యహమందున
పారమెఱుంగని కూరుములే యిఁక ॥తొలగెను॥
బిల్హణుడు:
తీవవు నీవై, పూవును నేనై,
పూవువు నీవై, తీవెను నేనై
అరమరికలు మన కణుమాత్రంబును
పొడమని మనుగడ గడపెద మిటుపై ॥తొలగెను॥
యామిని:
103పూచిన సంపెఁగ పూల సుగంధము
వలె మన ప్రణయము వాసించునులే
మంజుల నీరజ మధు పూరమువలె
మధురం బగులే మన ప్రణయములే ॥తొలగెను॥
బిల్హణుడు:
యుగమే యొక దివసోపమ మగుచును
మాసం బొక క్షణమాత్రం బగుచును
పరగఁగ నిటు పై పయనింతుములే
104ప్రణయోజ్జ్వల జీవనపథమందున ॥తొలగెను॥


  1. తొలకరిమబ్బులు=వర్షాకాలపు తొలిమబ్బులు. ఇచ్చట ఇవి ఈదంపతులు తొలుత ఎదుర్కొన్న అవరోధములకు నిదర్శనములు.
  2. ప్రత్యహమందున=ప్రతిదినమందున; పారమెఱుంగని కూరుములు= అవధులు లేని ప్రేమలు.
  3. మంజుల నీరజమధుపూరము=మనోహరమైన పద్మమకరందపు మొత్తము.
  4. ప్రణయోజ్జ్వల జీవన పథమందున= అనురాగముతో ప్రకాశించు జీవితముయొక్క మార్గములో.

సప్తదశదృశ్యము – యామినీబిల్హణుల వివాహము (మధ్యమావతి రాగం)

పల్లవి:
శుభమగు వేళను సొంపుగ జరిగెను
యామినితో బిల్హణు పరిణయము
చరణం1:
మెండగు సొమ్ములు నిండుగఁ దాలిచి
మేలిమి చీరను మేనునఁ గట్టి
ముత్తైదువలే ముందర నడువగ
హంసగమనయై యామిని వచ్చెను.
చరణం2:
బంగరుపోగులు పట్టువస్త్రములు
దండెకడెంబులు దాల్చిన వరునికి
కంకణబంధము, కన్యాదానము
మధుపర్కంబులు మంచిగ నిచ్చిరి
చరణం3:
జిలకరబెల్లము శిరముల నుంచిరి
మంగళసూత్రము మగువకు గట్టిరి
105పరిణయహోమము, బంధనమోక్షము
సప్తపదియును చక్కగఁ జేసిరి
చరణం4:
ఐదువ లంతట హారతి నిచ్చిరి
రాజులు రాణులు ప్రజలును మంత్రులు
ఆహ్వానితులగు నందఱు నొసఁగిరి
ఆశీర్వాదము లా దంపతులకు


  1. పరిణయహోమము=వివాహమునందలి ప్రధానహోమము, బంధన మోక్షము= వరుడు వధువునడుమునకు గట్టిన యోక్త్రమును విప్పుట.

అష్టాదశదృశ్యము – మంగళం

మంగళము, మంగళము శ్రీమహాలక్ష్మికిని, శ్రీమహావిష్ణునకు
మంగళము, మంగళము భారతీదేవికిని, బ్రహ్మాదిదేవులకు
మంగళము, మంగళము పార్వతీమాతకును, పరమేశ్వరునకు
మంగళము, మంగళము సరసాగ్రగణ్యులకు, సామాజికులకు
శ్లో॥
స్వస్తి ప్రజాభ్యాం, పరిపాలయన్తాం న్యాయ్యేన మార్గేణ మహీం మహీశాః।
గోబ్రాహ్మణేభ్యః శుభమస్తు నిత్యం, లోకాస్సమస్తా స్సుఖినో భవన్తు॥