వసంతతిలకము

వసంతతిలకము – సరసాంక

ఒక గురువును రెండు లఘువులుగా చేయడము, రెండు లఘువులను ఒక గురువుగా చేయడము నూతన వృత్త కల్పనలో సర్వ సామాన్యము, ఉదా. శార్దూల మత్తేభవిక్రీడితములు, చంపకోత్పలమాలలు, మానినీ కవిరాజవిరాజితములు, ఇత్యాదులు. వసంతతిలకములోని మొదటి గురువును రెండు లఘువులుగా మార్చగా జనించిన వృత్తము సులక్షణసారములో సరసాంక అని పేర్కొనబడినది. దీనిని హేమచంద్ర జయకీర్తులు వృషభ అనియు, కేదారభట్టు ఋషభ అనియు పేర్కొన్నారు. క్రింద ఉదాహరణములు –

వసంతతిలకము – త/భ/జ/జ/గగ UUI UIIIU – IIUI UU 14 శక్వరి 2933
కన్నుల్ సదా వెదకుఁగా – కమలాక్ష నిన్నే
నన్నేల సూడవు హరీ – నవమోహనాంగా
కన్నెఱ్ఱ సేయకుమురా – కరుణాలవాలా
నిన్నిందు మానసములో – నిజమందు స్వామీ

దీనిని ఇప్పుడు సరసాంక వృత్తముగా మార్చుదామా?

సరసాంక (వృషభ, ఋషభ) – స/జ/స/స/య IIUI UIIIU – IIUI UU 15 అతిశక్వరి 5868
కనులెప్పుడున్ వెదకుఁగా – కమలాక్ష నిన్నే
ననునేల సూడవు హరీ – నవమోహనాంగా
కనులెఱ్ఱ సేయకుమురా – కరుణాలవాలా
నినునిందు మానసములో – నిజమందు స్వామీ

(వసంతతిలకములోని మొదటి గురువును రెండు లఘువులుగా మార్చినప్పుడు జనించిన సరసాంక వృత్తపు యతి స్థానము సులక్షణసారములో, వసంత తిలకములోవలె కాక దాని నామాంతరమైన మదన వృత్తములోవలె చూపబడినది.)

మఱొక ఉదాహరణము –

వదనమ్ము చూడుము సకీ – వనజాక్షులన్ నా
హృదయమ్ము తేఁడుము చెలీ – ప్రియరాగ మొల్కన్
సదయాంతరంగవు గదా – సరసాంకమందున్
ముదమార శీర్షము సదా – పులకించి యుంతున్

పై వృత్తమును ఇంద్రవజ్ర లయతో ఉండే మణికూజిత వృత్తముగా మార్చ వీలగును.

మణికూజితము – స/జ/న/ర/గ – IIUI UII – IIUI UU 13 అతిజగతి 1516
వదనమ్ము చూడుము – వనజాక్షులన్ నా
హృదయమ్ము తేఁడుము – ప్రియరాగ మొల్కన్
సదయాంతరంగవు – సరసాంకమందున్
ముదమార శీర్షము – పులకించి యుంతున్

ఇతర వృత్తములు

వసంతతిలకపు లయతో సరసాంక, ధోరిత అనే వృత్తములు ఛందోగ్రంథములలో పేర్కొనబడినవి. అట్టి నాలుగు అదనపు వృత్తములను నేను కల్పించినాను. ఈ వృత్తముల వివరములను పట్టికలో చూడవచ్చును. ఆ వృత్తములకు నా ఉదాహరణములను క్రింద ఇచ్చినాను.

మాధవ – త/భ/య/ర/గ UUI UII IU – UUI UU 13 అతిజగతి 1141

మాసమ్ము మాధవముగా – మై పొంగిపోయెన్
రాసమ్ము మాధవునిదే – రాత్రుల్ తరించెన్
హాసమ్ము లా ధవునికే – యంతమ్ము లేదీ
లాసమ్ము బాంధవునికే – లాలిత్య మెందున్

మధుమాలతి – త/త/భ/ర/గ UUI UU IU – IIUI UU 13 అతిజగతి 1445

శ్రీవేంకటేశా హరీ – సిరిదేవి ఱేఁడా
దీవించ రావా ననున్ – ద్రిపురారిమిత్రా
భావమ్ములందున్ మదిన్ – వసియించు దేవా
నీవేగదా నా హృదిన్ – నిఖిలంపు టెల్లల్

విరులకారు (దివిజాత) – భ/జ/స/స/య UIII UIIIU – IIUI UU 15 అతిశక్వరి 5871

అద్దమును నే నడుగఁగా – నది జెప్పె “నీవా”
సిద్ధమని నే నుడువఁగాఁ – సెల పిల్చె “రావా”
వృద్ధ యని నే బిలువఁగా – విరి నవ్వె “నేనా”
రుద్ధమని నే దెలుపఁగా – రుతి పల్కె “నౌనా”

ధోరితము – భ/న/ర/ర/స UIII IIUIU – UIU IIU 15 అతిశక్వరి 13503

ధోరితపు సడు లెన్నియో – దూరదూరములో
వారువము వడి వచ్చెగా – పర్వులన్ ధరపై
చేరువయి ప్రియు డింక నా – చెంత వచ్చునుగా
హారముల బలు వేతు నే – నాశతో నగుచున్

సురభి – త/భ/జ/జ/స UUI UIIIU – IIUI IIU 15 అతిశక్వరి 15221

కామమ్ము నిండెను గదా – కనులందు దివెగా
నామమ్ము మ్రోఁగెను గదా – నడురాత్రి సెవిలో
నీ మానసమ్మున సదా – నృతి సేసెదవుగా
నీ మాధురీచషకమం – దెపు డాడెదవుగా

వసంతతిలకమునకు, ఇంద్రవజ్రకు ఉండే సామ్యమును ఇంతకు ముందే చెప్పినాను. ఈ రెండు వృత్తములతో కల్పవల్లి అను ఒక అర్ధసమ వృత్తమును నిర్మించినాను. క్రింద ఒక ఉదాహరణము –

కల్పవల్లి – బేసిపాదములు వసంతతిలక పాదములు, సరిపాదములు ఇంద్రవజ్ర పాదములు
ఏకాకి నైతిని ధరన్ – హృదయమ్ము వేఁగెన్
రా కల్పవల్లీ – బ్రదుకిమ్ము తల్లీ
ఈ కాళరాత్రికి వెలుం – గియ రమ్ము వేగన్
మాకోర్కె దీర్చన్ – మధువైరి చెల్లీ

(మదరాసు మైలాపురములోని కపాలీశ్వరాలయమునందలి అమ్మవారి పేరు కఱ్పగాంబాళ్, కల్పవృక్షమువంటి దేవి)

మఱి కొన్ని విశేషములు

రెండు చిత్రమైన రీతులలో వసంతతిలక వృత్తమును మనము నిర్మించ వచ్చును. అవి – (1) ఇంద్ర చంద్ర (విష్ణు రుద్ర) గణముల వాడుకతో, (2) మలయాళ ఛందస్సులోని కేక అమరికకు ఒక ప్రత్యేకతగా. ఈ రెండింటిలో పాదము 7, 7 అక్షరాలకు విఱుగుతుంది, కాబట్టి అక్షరసామ్య యతి ఎనిమిదవ అక్షరముపైన.

(1) జాతి పద్యము హరిహర – ఇం/చం – ఇం/చం, యతి మూడవ గణముతో, ప్రాస అవసరము. ఇందులోని ఒక ప్రత్యేకత వసంతతిలకము.

హరిహర జాతి పద్యపు ప్రత్యేకత వసంతతిలక – త/భ/జ/జ/గగ UUI UIII – UII UIUU 14 శక్వరి 2833

శ్రీనీలకంఠ, శివ – చిన్మయరూప, దేవా
గానస్వరూప, భవ – కాయజనాశ, శంభూ
జ్ఞానాంబురాశి, హర – శంకర, పార్వతీశా
రా నశ్వరా, హరిహ-రా, నటరాజ, స్వామీ

(2) కేకలో మొత్తము 14 అక్షరములు. పాదము ఏడు, ఏడు అక్షరములుగా విఱుగును. ప్రతి ఏడుఅక్షరములు 3,2,2 అక్షరముల గణములతో నుండును. ప్రతి గణములో కనీసము ఒక గురువైనను ఉండవలయును. కాని ముందటి కాలములో ఇది తమిళములోని ఆఱు శీరుల (గణముల) వృత్తముగా గ్రహించబడినది. అందులో II అంగీకృతము. అప్పుడు వసంతతిలకపు గణముల అమరిక దీనికి సరిపోతుంది – UUI UI II – UI I UI UU.

– ఇది యుగాది సమయము. వసంతఋతువుతో ప్రారంభమవుతుంది క్రొత్త సంవత్సరము. ఈ హేమలంబి (హేవిళంబి) నామ సంవత్సరమును కొన్ని వసంతతిలకములతో, ఆ లయ ఉండే పద్యములతో శుభాకాంక్షలతో ఆహ్వానిద్దామా?

వాసంతగానము వినన్ – వనభూమియందున్
హాసమ్ము చిందుచుఁ బ్రియా – హరుసమ్ముతో రా
లాసమ్ము లాడెనుగదా – లతలందుఁ బూవుల్
వాసమ్ము మోదములయెన్ – బరవళ్లు ద్రొక్కన్ (వసంతతిలకము)

ఆశాప్రసూనములతో – నరుదెంచె హృదిలో
నీశీతకాల రజనిన్ – హృదయంగమముగా
వాసమ్ము సేయ నవమై – వరమై సురభియే
హాసమ్ము నిండె నిరులున్ – హరుసంపు వెలుఁగై (సురభి)

ప్రేమలత పూచె హృదిలో – విరులెల్ల నీకే
కామలత జెల్వములతోఁ – గనుసైగ సేసెన్
నా మనసు నీకె గదరా – నవమోహనాంగా
సోమరస మిత్తు దరిరా – సుమశయ్య వేచెన్ (విరులకారు)

పూవిలుతుఁ డెందు మనెనో – పురికొల్పుచుండన్
దేవునికి కూడ కలుగున్ – దృష వీడకుండన్
ఈ విరులకారు వసుధన్ – హృదయంగమమ్మే
భావములు ప్రేమసుధతోఁ – బరిఫుల్ల మయ్యెన్ (విరులకారు)

వేళయ్యె రాత్రి యిది – ప్రేమయు పొంగెఁగాదా
పూలన్ని వాడె నిట – పున్నమి వెల్గులోనన్
తేలించ రమ్ము నను – దీయని మాయలోనన్
మేలమ్ము లాడగను రా (వసంతతిలకము – వెణ్బా)

వాసంత రాగము సదా – వనిలోన మ్రోఁగెన్
వాసంతి నేఁడే – వలరాజు యూఁగెన్
నే సంతసింతును గదా – నిను నాసఁ జూడన్
వాసంత మౌదున్ – బదమొండు పాడన్ (కల్పవల్లి)

(వాసంతి = మదనోత్సవము; వాసంత (1 పాదము) = వసంతఋతు సంబంధమైనది; వాసంతము (4 పాదము) = కోయిల)

చూసితివి నీ కనులతోఁ – జుఱుకైన రీతిన్
వ్రాసితివి కజ్జలముతోఁ – బ్రణయార్ద్ర లేఖన్
చేసితివి మాయ నొకటిన్ – జిరునవ్వునందున్
వేసితివి యుచ్చుఁ ద్రుటిలో – విరిమాలతోడన్ (విరులకారు)

ఇది పుష్పమాసము గదా – యిఁకనైన రావా
ఇది కామవల్లభముగా – నిఁకఁ జూడ రావా
ఇది పూల కాలము గదా – యెద నింప రావా
మది నిన్ను దల్చెను గదా – మధుమాసమందున్ (సరసాంక)

ఆ తోటలోన విరిసెన్ – హర్షమ్ము పూలై
చేతోభవుండు మురిసెన్ – చెల్వంపు వ్రాలై
నాతోడ నుండు జెలియా – నర్తించు విల్లై
ఈ తావు మారు నిఁకపై – నింద్రాణి యిల్లై (మాధవ)

మందమ్ముగా నవ్వు నో – మధుమాలతీ నీ
యందమ్ము లీ యామనిన్ – హరుసమ్ము లిచ్చెన్
గంధమ్ము నిండెన్ గదా – కడు యింపుతోడన్
విందీయ రాఁడాయెనే – విభుఁ డెందు నుండెన్ (మధుమాలతి)

సుందరత దలువన్ మదిన్ – సుందరాననమే
చందమును దలువన్ సదా – చక్కనౌ పలుకే
చందురుని దలువన్ లలిన్ – చల్ల కౌగిలులే
బంధమును దలువన్ హృదిన్ – వంద ప్రార్థనలే (ధోరితము)

జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు

రచయిత జెజ్జాల కృష్ణ మోహన రావు గురించి: జననం నెల్లూరు (1943).మదరాసులో SSLC వరకు.తిరుపతిలో ఉన్నత విద్యాభ్యాసం. IISc,బెంగుళూరులో Crystallography లో Ph.D పట్టా;1980 దాకా మదురై కామరాజ్ విశ్వవిద్యాలయంలో రీడర్‌గా విద్యాబోధన; తర్వాత అమెరికాలో శాస్త్రజ్ఞునిగా దీర్ఘకాలం ప్రవాస జీవితం. ఛందస్సు మీద విస్తారంగా వ్యాసాలు రచించారు.పాటలు పద్యాలు రాశారు. అనువాదాలు చేశారు.వీరి సుభాషితాల సంకలనం: Today’s Beautiful Gem. ఛందశ్శాస్త్రంలో కృషి,పరిశోధనకు గాను విరోధినామ (2009)సంవత్సరపు బ్రౌన్ పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు. ...