వసంతతిలకము

5) పురాతన శాసనాలలో కూడ వసంతతిలకవృత్తములో వ్రాయబడిన పద్యములు ఉన్నాయి. క్రింద మూడు ఉదాహరణములు –

శ్రీమార రాజకుల వంశవిభూషణేన
శ్రీమార లోకనృపతేః కులనందనేన
ఆజ్ఞాపితం స్వజన (UIIUI) మధ్యే
వాక్యం ప్రజాహితకరం కరిణోర్వరేణ – వో ఛాన్ గ్రామము, ఖాన్హ్-హోఆ మండలము, వియట్నాం, క్రీ.శ. 2-3శతా.

(శ్రీమారరాజకులమునకు భూషణమైనవాడు, ఆ రాజకుమారుడు స్వజనులమధ్య సింహాసనాసీనుడై ప్రజలకు హితకరమైన వాక్యములను పలికినాడు.)

ధైర్యేణ మేరుమభిజాతి గుణేన వైణ్య
మిందుం ప్రభాసముదయేన బలేన విష్ణుమ్
సర్వాంతకానలమసహ్యతమం చ దీప్త్యా
యో విక్రమేణ చ సురాధిపతిం విజిగ్యే – విశ్వవర్మ గంగాధర శాసనము, క్రీ.శ. 424

(ధైర్యములో మేరు పర్వతము, వంశపరంపరలో పృథువంశమునకు చెందినవాడు, అందములో చంద్రుడు, బలములో విష్ణువు, సహించుకొనుటకు వీలుకాని ప్రళయాగ్ని దీప్తి , శౌర్యములో ఇంద్రుని జయించగల వాడు విశ్వవర్మ.)

భూతేవ దుగ్ధలహరీభి రుదంచతీవ
దుగ్ధోదధే రమృతదీధితి నిర్మితేవ
శ్రీఖండపిండ పరిపాండురపుత్తలీవ
వక్త్రే వసత్వ నిరతంతు సరస్వతీ నః – అచింతేంద్రవరయతి, వేయిస్తంభాలగుడిశాసనము, క్రీ.శ. 1163

(పాల అలలనుండి లేచినట్లున్నది ఆమె, క్షీరసముద్రములోని అమృతకాంతులతో నిర్మించబడినది ఆమె, శ్రీచందనముతో చేయబడిన తెల్లటి శిల్పము ఆమె, అట్టి సరస్వతీదేవి మా ముఖములందు నిరంతరము పరిఫుల్లమగుగాక!)

6) భాసుడు సుమారు క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దపు కాలము నాటి వాడని అంచనా. భాసుని స్వప్నవాసవదత్త నాటకము కడు రమ్యమైనది. అందులోనుండి ఒక పద్యము –

ఋజ్వయతాం చ విరలాం చ నతోన్నతాం చ
సప్తర్షివంశకుటిలాం చ నివర్తనేషు
నిర్ముచ్యమాన భుజగోదర నిర్మలస్య
సీమామివాంబరతలస్య విభజ్యమానాం – భాసుని స్వప్నవాసవదత్త నాటకము, 4.2

(ఆకాశములో ఎగిరే పక్షుల బారును చూసిన వత్సరాజు (ఉదయనుడు) వర్ణన ఇది. ఒక్కొక్కపుడు నేరుగా, ఒకప్పుడు సన్నని గీతలా, పడుచు, లేచుచు, ఆకాశములో సప్తర్షిమండలములోని వంకరలా, పాముచే విప్పబడిన కుబుసములోని తెల్లటి చర్మములా, ఆకాశములో ఒక సీమారేఖవలె ఉన్నది.)

7) కాశ్మీరకవి బిల్హణుడు పదకొండవ శతాబ్దములో చౌరపాంచశికా అనే గొప్ప లఘుకావ్యమును ప్రేమ ఇతివృత్తముతో వ్రాసినాడు. అవన్నీ వసంతతిలకములే. అందులో ఒకటి –

అద్యాప్యహం వరవధూ సుభగావియోగం
శక్నోమి నా౽న్య విధినా చ కథాపి సోఢుమ్
తద్భ్రాతరో మరణ మేవ హి దుఃఖ శాంత్యైః
విజ్ఞాపయామి భవతస్తవ్రితం లునీహి – బిల్హణుని చౌరపాంచశికా, 49.

(ఆనాడు నీ వొసగినా – వమరేంద్ర భోగం
బీనాడు నే వ్యధలతో – నిటఁ గ్రుంగుచుంటిన్
ప్రాణాలఁ బాయుటయెగా – పరమౌషధమ్మౌ
నీ నన్ను జంపు డిపుడే – యిఁక తీరు బాధల్
)

8) సుమారు పదమూడవ శతాబ్దములో నివసించిన లీలాశుకుని శ్రీకృష్ణకర్ణామృతములో 50 పైగా వసంతతిలకములు ఉన్నాయి, అనగా సుమారు ఆఱు శ్లోకములలో ఒకటి ఈ ఛందస్సులో వ్రాయబడినది. క్రింద ఒక ఉదాహరణము –

వృందావనద్రుమతలేషు గవాం గణేషు
వేదావసానమయేషు చ దృశ్యతే యత్
తద్వేణువాదనపరం శిఖిపింఛచూడం
బ్రహ్మ స్మరామి కమలేక్షణమభ్రనీలమ్ – లీలాశుకుని శ్రీకృష్ణకర్ణామృతము, 2-21.

(బృందావనమ్మున బసుల్ – బ్రియమార మేయన్
జిందించు వేణువు సడుల్ – శిఖిపింఛభూషుం
డిందీవరాక్షుఁడు, సదా – మృదునీలమేఘున్
వందింతు వేదపు నిధిన్ – పరమాత్ము బ్రహ్మన్
)

9) శ్రీవేంకటేశ్వర సుప్రభాతములోని నాలుగు భాగములలో 70 శ్లోకములలో 40కి పైగా వసంతతిలక వృత్తములో నున్నాయి. మచ్చునకు ఒక ఉదాహరణము-

శ్రీ భూమినాయక దయాది గుణామృతాబ్ధే
దేవాధిదేవ జగదేక శరణ్యమూర్తే
శ్రీమన్ననంత గరుడాదిభిరర్చితాంఘ్రే
శ్రీవేంకటాచలపతే తవ సుప్రభాతమ్ – ప్రతివాదిభయంకర అణ్ణంగరాచార్య విరచిత శ్రీవేంకటేశ్వర సుప్రభాతము, 21.

(శ్రీవిశ్వనాయక దయా-మృత వారిరాశీ
దేవాధిదేవుఁడ ధరి-త్రికి రక్షకుండా
ఆ వైనతేయ ఫణినా-యక పూజితాంఘ్రీ
శ్రీవేంకటాచలపతీ – శ్రియ మీ యుషస్సౌ
)

10) లక్ష్మీః, కృపామయి, విధీశసురేశవంద్యే,
విశ్వప్రియే, త్రిజగదంబ, హిరణ్యవర్ణే,
అర్చ్యే, వసంతతిలకైః కుసుమై ర్బుధైరి-
త్యాలాపయ ప్రతిపదం కమలాలయే, మాం – పళ్లె పూర్ణప్రజ్ఞాచార్య కృత లక్ష్మీమాలా

(ఓ లక్ష్మీ, దయామయీ, బ్రహ్మ, ఈశ్వర, ఇంద్రులచే స్తుతింపబడినదాన, విష్ణువునకు ప్రియురాలా (లోకుల కెల్ల ప్రియమైనదానా), ముల్లోకములకు తల్లీ, బంగారువన్నె దానా, దేవతలచే వసంతునకు తిలకాయమానమగు పూలచే నర్చింప దగినదానా (కవులచే వసంతతిలక మనబడు పూలచే బూజింపదగినదానా), ఓ కమలాలయా నన్ను ప్రతి పదమున పలికింపుము. వృత్తము పేరు పద్యములో వచ్చినది కావున ముద్రాలంకార శోభితము ఇది.)

11) క్షేమేంద్రుడు సువృత్తతిలకములో వసంతతిలకపు ఉపయోగమును గుఱించి ఇలా వివరిస్తాడు – వసంతతిలకం భాతి సంకరే వీరరౌద్రయోః. అనగా వీరరౌద్రముల సాంకర్యము ఉన్నప్పుడు వసంతతిలకము రాణిస్తుంది. వసంతతిలకమును వ్రాయుటలో హరవిజయకర్త రత్నాకరుడు నేర్పరి అని క్షేమేంద్రుని భావన. దానికి ఉదాహరణము –

జృంభావికాసితముఖం నఖదర్పణాంత
రావిష్కృతప్రతిముఖం గురురోషగర్భమ్
రూపం పునాతు జనితారిచమూవిమర్శ
ముద్వృత్తదైత్యవధనిర్వహణం హరేర్వః

(ఆవలించగా విరిసినట్లుండే మోము గలిగినది, అద్దమువలె ఉండే గోళ్లలో ప్రతిబింబము కలిగినది, ఎక్కువగా కడుపులో పెట్టుకొన్న రోషము కలిగినది, శత్రుసేనలకు భయము కలిగించునది, దుష్టుడైన హిరణ్యకశిపుని చంపునది యైన విష్ణుమూర్తి రూపము రక్షించుగాక!)

తెలుగులో వసంతతిలకము

క్రింద కొన్ని లక్షణగ్రంథములనుండి లక్షణ లక్ష్య పద్యములను ప్రస్తావిస్తున్నాను.

సారంబుగాఁ దభజజంబు వ-సంతరాజా-
కారా వసంతతిలకంబగు – గాయుతంబై – రేచన కవిజనాశ్రయము, వియతిచ్ఛందోఽధికారము

గౌరీనితాంతజప-కారణనామధేయున్
దూరీకృతప్రణత-దుష్కృతు నంబుజాక్షున్
ధీరోత్తము ల్గిరియ-తిన్ తభజాగగ ల్పెం
పారన్ వసంతతిల-కాఖ్య మొనర్తు రొప్పన్ – అనంతుని ఛందోదర్పణము, 2-63

కల్గున్ వసంతతిల-కన్ తభజాగగంబుల్
సింహోద్ధతంబగుఁ బ్ర-సిద్ధిగ దీనిపేరే
ఉద్ధర్షిణీ గరిమ – నొప్పు నిదే పఠింపన్
శోభావతిన్ గిరులఁ – జూపు విరామ మిట్లే – చిత్రకవి పెద్దన లక్షణసారసంగ్రహము, 1-86

శ్రీమేదినీరమణ – సింధుతరంగరంగ
ద్రామాహితల్ప విన-తాసుతవాహ రాధా
కామా వసంతతిల-కన్ దభజాగగంబుల్
సామప్రభూతయతి – సాగి ధరం జెలంగన్ – అప్పకవీయము, చతుర్థాశ్వాసము

దైతేయభంజన హరీ – తభజాగగంబుల్
మాతంగవిశ్రమమున్ – మదనాఖ్య యొప్పున్ – లింగమగుంట తిమ్మకవి సులక్షణసారము, 53

(బహుశా మాతంగవిశ్రమమునన్ అని ఉండాలి)

తెలుగులో వసంతతిలకమునకు గల వేఱువేఱు నామములను చిత్రకవి పెద్దన వివరించినాడు. తెలుగులో ఈ వృత్తమునకు మూడు విధములైన యతులు ఉన్నాయి – (1) రేచన పదకొండవ అక్షరముపైన యతి నుంచినట్లు వావిళ్ల ప్రతి కవిజనాశ్రయములో చూపబడినది. ఈ ప్రయోగము సంస్కృతములో గాని తెలుగులోగాని లేదు. కాని లక్షణపద్యములో ఎనిమిదవ అక్షరమునకు కూడ (7, 7 అక్షరాల విఱుపు) యతి సరిపోతుంది. (2) తిమ్మకవి వసంతతిలకపు గణములతో తొమ్మిదవ అక్షరముపైన యతి నుంచి ఆ వృత్తమును మదన వృత్తము అని పిలిచినాడు. (3) మిగిలిన వారందఱు ఎనిమిదవ అక్షరముతో అక్షరసామ్య యతి స్థానముగా తీసికొన్నారు.

తెలుగులో వసంతతిలకమును కవులు చాల తక్కువగా వాడినారు. భారతములో నన్నయ తిక్కనలు, కుమారసంభవములో నన్నెచోడుడు, ఇటీవల రామాయణకల్పవృక్షములో విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ఈ వృత్తములను వాడినారు.

ఈ బాలు నెత్తుకొని – యింటికిఁ జన్న నన్నున్
నా బంధు లందఱు మ-నంబున నే మనారె
ట్లీ బాలసూర్యనిభు – నిట్టులోడించి పోవం
గా బుద్ధి పుట్టునని – కన్య మనంబులోనన్ – నన్నయ భారతము, ఆదిపర్వము, 5-29

హా పుత్రవర్గ మిటు – లాఱడిఁ బోవ దీప్త
వ్యాపార మేది మరి – వందుచు దీనవృత్తిం
బ్రాపించి యన్యు లకృ-పం బరికింప నింకే
నోపన్ భవం బెడలి – యుండఁగ జీవితోడన్ – తిక్కన భారతము, స్త్రీ, 1-10

కారుణ్యమూర్తి నవి-కారు నగేంద్రధీరున్
మారారి సర్వజన-మాన్యు సదా వదాన్యున్
నీరేజపత్రనిభ-నేత్రు జగత్పవిత్రున్
ప్రారబ్ధపుణ్యమిత-భాను గుణాభిలాషున్ – నన్నెచోడుని కుమారసంభవము, 8.199

ప్రావారభూతఫణి! – పాలితపారికాంక్షీ!
నీవారభుక్సమితి – నీరజబాలజూర్ణీ
ఆవర్తితాఘఘృణి! – యాప్లుతలోక కాంక్షీ!
శ్రీవేదవాక్ఫలని-వృత్తి మనోవితీర్ణీ! – విశ్వనాథ రామాయణ కల్పవృక్షము, అయోధ్య, అభిషేక – 474