పాఠశాలకై పర్మిటు

మంత్రి:

పెంటకుప్పపై ఇటువంటి గొప్ప అరథంతో పదియం చెప్పినోళ్ల నెరుగను. కవిగారలూ, మా టైగర్ పదియం చదువుతుంటే మీమొకమే చూస్తుండది. దానిపై ఒక పదియం పడేయండి చూతాం.

కృష్ణశర్మ:

అదెంత పని, తప్పకుండా మంత్రిగారూ!

వోటు వేసినవారికే లోటు లేని
యట్లు చూచికొనెడి మంత్రియట్లు నీవు
సాకికొన్నట్టి మంత్రిని సంతతంబు
గొల్తువో కుర్కురంబ! నీ కొనరు శుభము!

మంత్రి:

(రంగదాసుతో జనాంతికముగా) దాసూ! మొదటి రెండు లైనులు భేషుగా ఉండవి. కాని చివరి రెండు లైనుల బావమేంటీ అని ఆలోచిస్తుండ. కర్కురమంటే కుర్ కుర్ అనే కుక్కనా? అంటే మంత్రిని – నన్ను – కుక్కతో పోలుస్తుండడా ఈ బోడి బాపనోడు?

రంగదాసు:

(ఆలోచించినట్లు నటించి, మంత్రితో జనాంతికముగా) అదేమీ కాదు లెండి. మీలాగే మీ కుక్క కూడ ప్రయోజనకారి అంటున్నాడంతే! అంటే మిమ్మల్ని కుక్కతో గాదు గాని కుక్కను మీతో – అంటే మీ కుక్క మంచితనాన్ని మీ మంచితనంతో – పోలుస్తున్నాడనిపిస్తోంది నాకు.

మంత్రి:

(రంగదాసుతో జనాంతికముగ) అమ్మ! బతికిపోయిండు. లేకుంటేనా – (కవులతో ప్రకాశముగ) బాగుండది పంతుళ్లూ! ముద్దుగా, కుక్క గూడ నాలాగే మంచిదని బలె బాగ చెప్పిండ్రు.

రంగదాసు:

(మంత్రితో జనాంతికముగా) సార్! మీకు కొద్దిసేపట్లో చీఫ్‌మినిష్టరుగారితో మీటింగుంది. మీరు మర్చిపోయినట్లుంది.

మంత్రి:

(రంగదాసుతో జనాంతికముగా) బాగ గుర్తుకు దెచ్చుకున్నవయ్యా. మఱి వీరి కత యేదో జల్దీగ ముగించి పోదాం. నీవు గూడ మీటింగులో ఉండవు గదా! వీరికి మన మామూలు సంగతి ముందే ఎరుక చేసినౌ గదా!

రంగదాసు:

(మంత్రితో జనాంతికముగ) మఱి చేయకుండా ఉంటానా? (ప్రకాశముగా కవులతో) కవిగార్లూ! నాకు చిన్నప్పటి సుమతీశతకంలోని పద్యమొకటి గుర్తుకొస్తూ వుంది.

పతికడకు, తన్ను గూర్చిన
సతికడకును, వేల్పుకడకు, సద్గురుకడకున్,
సుతుకడకు, రిత్తచేతుల
మతిమంతులు చనరు, నీతిమార్గము సుమతీ!

మఱి మీరేమైనా …

కృష్ణశర్మ:

ఓహో! కానుకలా? వానికేం లెండి …

సారసాహిత్యరసములఁ జవులుగొల్పు
పద్దెరతనాల మీకు నుపాయనముగ
నీదలంచితిమయ్య! మీరివి గ్రహించి
తీర్పుఁడయ్య మాకార్యము నోర్పుతోడ!

మంత్రి:

(రంగదాసుతో జనాంతికముగ) ఏదో సారా, సాయిత్యం, రసాలూ, పెద్ద రతనాలూ – ఉపాయంగా ఇస్తమంటుండ్రు. మఱి వీరి మడిసంచిని చూస్తుంటే బూడిద తప్ప ఇంకేం లేనట్లుండది. ఏమిస్తుండ్రో బాగ అరసుకో.

రంగదాసు:

(జంటకవులతో ప్రకాశముగ) ఏమండీ చాలా పెద్దమాటలే చెప్తున్నారు – సారా, సాహిత్యం, రసాలూ, పెద్దరతనాలూ ఉపాయంగా ఇస్తామంటున్నారు. కాని ఖాళీ మడిసంచి చూపెట్టడమే ఆ ఉపాయమా?

రామశాస్త్రి:

రామరామ! మేమట్లా అనలేదండి. సార – అంటే సారా కాదండి. యోగ్యమైన, చక్కనైన అని అర్థం. సాహిత్య మంటే –పప్పు , ఉప్పు, చింతపండు, నెయ్యి, బెల్లం ఇవన్నీ పెట్టి బ్రాహ్మణులకు దానం చేసే సాహిత్యం కాదండి. రసాలంటే, రసాల మామిడిపండ్లు కావండి. సాహిత్యమంటే చక్కని వాఙ్మయం. రసాలంటే శృంగారవీరకరుణాది నవ రసాలు. అట్టి రసాలతో కూడిన చక్కని పద్యాలు అనే రత్నాలను తమకు ఉపాయంగా కాదు – ఉపాయనంగా – అంటే కానుకగా సమర్పించుకుంటామన్నామండి. అంతేకాని ఆగర్భదరిద్రులం – మాకెక్కడివండీ రత్నాలూ, వజ్రవైడూర్యాలూ!

మంత్రి:

(తన మూఢత్వాన్ని కప్పిపుచ్చుతూ) కవిగారలూ! ఈ రంగదాసు పఖ్ఖా మూర్ఖుడండి. తెలియకపోతే మీవంటి పెద్దల నడిగి తెలుసుకునాలి గాని ఇట్లా పెడర్థాలు తీయడం పెద్ద తప్పండి. మాకు మీటింగుకు పోవల్సిన పనుంది కనుక మీకు కావల్సిం దేందో చెప్పుకోండి.

కృష్ణశర్మ:

మాదొక చిన్న విన్నపము. విద్యాశాఖామాత్యులు మీరు తలచుకుంటే తత్క్షణం అనుగ్రహింపవలసినది …

మంత్రివృషభమ! మాదుగ్రామంబునందు
పాఠశాలను నెలకొల్పు ‘ప్లాను’ గలదు;
దీనికై మీప్రభుత్వంపు దీవెనలను,
‘పర్మిటును’ గోరుటకు నిట వచ్చినాము.

రంగదాసు:

(మంత్రి ఆగ్రహాశ్చర్యములతో చూచుచుండగా) ఏమండీ కవిగారూ! మంత్రి వృషభమ – అని నెమ్మదిగా అనేస్తున్నారే? వృషభము – అంటే ఎద్దు, దున్నపోతు – అని మాకు తెలియదనుకోకండి. నాకు బాగా గుర్తు. చిన్నప్పుడు పద్యాలప్పచెప్పక పోయినా హోంవర్కు చేయకపోయినా మామేష్టారు ‘తిండిపోతా’ అనడానికి ‘తిండివృషభమా’ అని గంభీరంగా తిట్టి నన్ను బెంచిపీట ఎక్కించేవాడు. అప్పటినుండీ వృషభమంటే ఏమిటో నాకు బాగా తెలుసు.

రామశాస్త్రి:

కార్యదర్శిగారూ! ఈవృషభం ఆవృషభం కాదండి. అమరసింహుడనే గొప్ప పండితుడు అమరకోశమనే సంస్కృతనిఘంటువులో

‘స్యురుత్తరపదే వ్యాఘ్ర పుంగవర్షభ కుంజరాః,
సింహ శార్దూల నాగాద్యాః పుంసి శ్రేష్ఠార్థగోచరాః’

అని చెప్పినాడు. అంటే, వ్యాఘ్ర, పుంగవ, వృషభ, సింహ, శార్దూల, నాగ శబ్దములు సమాసంలో ఉత్తరపదంగా ఉన్నప్పుడు అవి శ్రేష్ఠార్థాన్ని బోధిస్తాయని దీని కర్థం. అందు చేత రాజసింహుడు, రాజవృషభుడు అంటే అంటే శ్రేష్ఠుడైన రాజు అని అర్థం. అందుచేతనే రామాయణంలో దశరథమహారాజు శ్రీరామచంద్రుణ్ణి విశ్వామిత్రుని వెంబడి పంపడానికి అంగీకరించే సందర్భంలో

‘ఇతి మునివచనాత్ ప్రసన్నచిత్తో,
రఘువృషభస్తు ముమోద భాస్వరాంగః,
గమన మభిరురోచ రాఘవస్య,
ప్రథితయశాః కుశికాత్మజాయ బుద్ధ్యా’

అంటాడు వాల్మీకి. అంటే – విశ్వామిత్రుడు తాటకాదిరాక్షసుల వధించి, యాగరక్షణ చేయడానికి రాముణ్ణి పంపమని దశరథమహారాజు నర్థిస్తాడు. ఐతే బాలుడైన రాముణ్ణి అట్టి కష్టకార్యానికి పంపడానికి తటపటాయిస్తాడు దశరథమహారాజు. అప్పు డాతని కుల గురువూ, పురోహితుడూ, పూజ్యుడూ ఐన వసిష్ఠమహర్షి ‘దశరథమహారాజా! విశ్వా మిత్రుడు స్వయంగా రాక్షసులను నిర్మూలించడానికి సమర్థుడే ఐనా, రాముని మేలు కొఱకే, రామునికి అజేయమైన అస్త్రశస్త్రాలను, క్షాత్రవిద్యలను దత్తం చేయడానికే – ఈ విధంగా కోరుతున్నాడు. అందుచేత నీవు నిస్సందేహంగా రాముణ్ణి పంపవలసిందని బోధిస్తాడు. అట్టి వసిష్ఠునివాక్యాలవల్ల రఘువృషభుడు – అంటే రఘువంశంలో శ్రేష్ఠుడైన దశరథుడు – సంతుష్టుడై విశ్వామిత్రునివెంట రాముని పంపడానికి ఇష్టపడ్డాడు – అని ఈ శ్లోకం చెపుతున్నది. అందుచేత దాసుగారూ! యీ వృషభం రామాయణంలోని వృషభం గాని, మీ తెలుగుక్లాసులోని వృషభం కాదండి.

మంత్రి:

(సర్దుకొని, సంతృప్తిని నటిస్తూ) దాసూ! నీ అగ్నానాన్ని మళ్లీ బయటేసుకొంటివి గదా! (రామశాస్త్రివైపు చూచి) శాస్త్రులూ! ఈ రుషభం చర్చలో పడి మీ ప్లాను ఇవరాలట్టే మర్చిపొయినాను. మళ్ళీ చెప్పండి.

రామశాస్త్రి:

మంత్రిచంద్రమ! మాదుగ్రామంబునందు
పాఠశాలను నెలకొల్పు ‘ప్లాను’ గలదు;
దీనికై మీప్రభుత్వంపు దీవెనలను,
‘పర్మిటును’ గోరుటకు నిట వచ్చినాము.

రంగదాసు:

ఓహో! వృషభం చంద్రునిగా మారిందా ఇప్పుడు?

రామశాస్త్రి:

వృషభంలో – అంటే వృషభరాశిలో – చంద్రుడు ప్రవేశించినాడనుకోండి. దాసు గారూ! మీరీమాట అన్నారు కాబట్టి వాల్మీకి సుందరకాండలో చేసిన వర్ణన మొక్కటి గుర్తు కొస్తూ వుంది. హనుమంతుడు సీతను వెదకుటకు లంకలో ప్రవేశిస్తాడు. అప్పుడప్పుడే రాత్రి – ఆరాత్రిలో చంద్రోదయం ఔతుంటుంది. ఆచంద్రుణ్ణి వాల్మీకి ఇట్లా వర్ణిస్తాడు:

‘తత స్స మధ్యంగత మంశుమన్తం,
జ్యోత్స్నావితానం మహదుద్వమన్తమ్,
దదర్శ ధీమాన్ దివి భానుమన్తం,
గోష్ఠే వృషం మత్తమివ భ్రమన్తమ్’

మంత్రి:

నాకేం అరథం కాలేదు గాని కమ్మగా చదివిండ్రు. అంతం మంతం అని నాల్గుసార్లు అనిపించి చెవికింపుగ వినిపించిండ్రు. కొంచెం దీని అరథం గూడ చెప్పండి.

కృష్ణశర్మ:

మహాకవి వాల్మీకిది చాలా గొప్ప వర్ణనండీ. హనుమంతుడు లంకలో ప్రవేశించే వేళకు రాత్రి అయిందట. ఆ రాత్రిలో ఆకాశమధ్యంలో అన్నిదిక్కులా వెన్నెలలు విరజిమ్ముతూ ఉన్న చంద్రుడు అతనికి కనపడ్డాడట. ఆ చంద్రుడు గోశాలలో తిరుగాడే పెద్ద వృషభం లాగ ఉన్నాడట. అంటే ఆకాశగోళం ఒక గోశాలవలె ఉన్నదని, అందులో ఉండే నక్షత్రాలు ఆవులవలె ఉన్నవని, ఆ నక్షత్రాల మధ్య చరిస్తూ వున్న చంద్రుడు ఒక పెద్ద వృషభంలాగ, ఆ నక్షత్రాలన్నిటికంటె పెద్దగా కనిపిస్తున్నాడని వాల్మీకి వర్ణన. చూచినారా మన శెక్రెటరీగారి వృషభప్రసక్తి చంద్రమండలం దాకా ప్రాకింది. (అందఱూ నవ్వుదురు.)