వాణి నారాణి

నాల్గవ దృశ్యము

(విద్య పూర్తి చేసికొని వీరభద్రు లిర్వురు పిల్లలమఱ్ఱికి తిరిగి వస్తారు)

నాగాంబ:

నాయనలారా! విద్య పూర్తి ఐనదా? బుద్ధిమంతులై తిరిగి వచ్చినారా?

గాది:

భారతీతీర్థులు క్షేమంగా ఉన్నారా? వారుపదేశించిన మంత్రప్రభావం వల్ల మీకు విద్యలన్నీ కరతలామలకమైనవా?

పెదవీరన:

స్వామివారు బాగున్నారు నాన్నా? మీకూ, అమ్మకూ ఆశీర్వచనాక్షతలు పంపినారు.

(స్వామివారి అక్షతలీయగా గాదిరాజు వానిని కన్నుల కద్దుకొనుచు స్వీకరించును.)

పినవీరన:

స్వామివారుపదేశించిన సరస్వతీమంత్రప్రభావం వల్ల సకలసాహిత్యాలంకారవిద్యలూ, వేదవేదాంగవిజ్ఞానమూ నాకలవడింది. వారి ఆశ్రమంలో ఉండడం సాక్షాత్తుగా వ్యాసాశ్రమంలో ఉన్న అనుభూతినే కలిగించింది.

అర్థి న్మామకమానసాబ్జమున నధ్యాసీనుఁ గావించి సం
ప్రార్థింతున్ యతిసార్వభౌముఁ, బరమబ్రహ్మానుసంధాత, నా
నార్థాలంకృతబంధురశ్రుతిరహస్యజ్ఞాత, శ్రీభారతీ
తీర్థశ్రీచరణంబు, నుల్లసితముక్తిప్రేయసీవల్లభున్.

గాది:

ఇంత చక్కని కవిత్వ మల్లడం నేర్చుకొన్నావా నాయనా శ్రీచరణుల కరుణ చేత?

పినవీరన:

అంతా స్వామివారుపదేశించిన సరస్వతీమంత్రమహిమ. ఆ దేవి కటాక్షం లేనిదే నానోట ఒక్క పద్యచరణమైనా పలుకదు. నా భావసౌరభంలో ఏమైన న్యూనతలుంటే ఆ దేవి శ్రవణావతంసామోదమే ఆ లోపాలను పూరిస్తుంది.

పొసఁగ న్నేఁ గృతిఁ జెప్పఁగాఁ బరిమళంబు ల్చాల కొక్కొక్కచోఁ
గొస రొక్కించుక గల్గె నేనియును సంకోచంబు గాకుండ నా
రసి యచ్చోటికి నిచ్చుచుండు పరిపూర్ణత్వంబు వాగ్దేవి యిం
పెసలారం దన విభ్రమశ్రవణకల్హారోదయామోదముల్.

ఆ దేవి అనుగ్రహం వల్లనే ఆశ్రమంలో ఉండగానే ‘అవతారదర్పణ’మనే గ్రంథాన్ని పూర్తి చేసినాను.

నాగాంబ:

పెదవీరనా? నీవూ ఏమైన గ్రంథాలు వ్రాసినావా?

పెదవీరన:

లేదమ్మా! నాకు తమ్మునిలాగున కవితాకౌశల్యం అలవడ లేదు. నేను కొన్ని చిన్నచిన్న ముక్తకాలూ, ఖండికలనూ వ్రాయగలను కానీ తమ్మునివలె మహాకావ్యనిర్మాణశక్తి నాకు కలుగలేదు.

గాది:

నీ బుద్ధి సాహిత్యవిద్యలలో గాక క్షాత్రవిద్యలలో చక్కగా ప్రసరిస్తుందని స్వాములవారు సెలవిచ్చినారు. నీవట్టి విద్యలపై కొంత పట్టును సాధించినావా?

పెదవీరన:

అవును నాన్నా? స్వామివారు అద్భుతమైన పరబుద్ధిగ్రహణపారీణులు. వారు నా విషయంలో చెప్పిన మాట నిజమే. నేను దుర్గామంత్రము నుపాసించి, ధనుర్వేద, ధర్మశాస్త్ర, అర్థశాస్త్ర, గజాశ్వశాస్త్రములందు పాండిత్యము గడించినాను. యజుర్వేదమును, అథర్వవేదమును, సాహిత్యశాస్త్రమును కూడ అభ్యసించినాను.

గాది:

ఐతే నీవు విజయనగరమున ప్రౌఢదేవరాయలకొల్వులో ప్రవేశింప దగినవాడవు. రాజసేవయే నీ సామర్థ్యమును ప్రకాశింపజేయ సమర్థమైనదని నాకనిపించుచున్నది.

నాగాంబ:

రాజసేవ అసిధారావ్రతము వంటిది. రాజుల కలిమిలేములపై, ఇష్టానిష్టములపై సేవకుల మనుగడ ఆధారపడుతుంది. ఇట్టిదానికి వీనిని ప్రేరేపింపదగునా?

గాది:

అది నిజమే కాని, విజయనగర మహాసామ్రాజ్యమిప్పుడు ఉచ్చదశలో నున్నది. రాజసేవనము శ్రేయస్కరమనియే తోచుచున్నది.

పెదవీరన:

నాకూ అట్లే తోస్తున్నది నాన్నా! అందుచేత విజయనగరము లోనో, చంద్రగిరి లోనో, పెనుగొండ లోనో రాజుకొలువులో ప్రవేశించుటకు యత్నిస్తాను.

గాది:

పినవీరన, నీసంగతేమిటి? నీవూ విజయనగర మేగి ప్రభువులవారి ఆస్థానకవులలో స్థానం సంపాదించుకొంటావా?

పినవీరన:

అది సులభం కాదు నాన్నా! ఆ ఆస్థానంలో గౌడడిండిమభట్టు వంటి ఉద్దండపండిత కవులున్నారు. ప్రాథమికులకా సాహిత్యకూటమిలో ప్రవేశం దుర్లభం. శ్రీనాథుని వంటి మహాకవియే

కుల్లా యుంచితిఁ, గోకఁ జుట్టితి, మహాకూర్పాసముం దొడ్గితిన్,
వెల్లుల్లిం దిలపిష్టమున్ మెసవితన్ విశ్వస్త వడ్డింపఁగా,
చల్లాయంబలిఁ ద్రాగితిన్, రుచులు దోసంబంచుఁ బోనాడితిన్,
తల్లీ! కన్నడరాజ్యలక్ష్మీ! దయలేదా, నేను శ్రీనాథుఁడన్

అని రాజదర్శనము లభింపక ఎన్నో ఇడుముల బడిన విషయం మనకు తెలిసినదే. ఇట్టి శ్రీనాథుఁడే తర్వాత అచ్చటి ముత్యాలశాలలో కనకాభిషేకం చేయించుకొన్నాడని కూడ తెలుసు. అందుచేత ముందే కొన్ని ఉత్తమకావ్యాలు వ్రాసి వాసికెక్కిన గాని రాజాస్థానంలో ప్రవేశించడం సాధ్యం కాదు. అందుచే నేనింటిపట్టుననే ఉండి కొన్ని కావ్యాలు వ్రాస్తాను. సాహితీపోషకులైన అధికారుల సభల్లో పాల్గొని నా సామర్థ్యాన్ని నిరూపించుకొంటాను. సరస్వతీ కటాక్షముంటే ఆతర్వాత విజయనగర రాజాస్థానప్రవేశం కలుగనే కలుగుతుందని నా విశ్వాసం.

నాగాంబ:

మంచిమాటనే అన్నావు నాయనా! పెదవీరన విజయనగరానికి వెళితే నీవైన ఇంటిపట్టున ఉంటే మాకూ సంతోషంగానే ఉంటుంది.

గాది:

అమ్మ మాట నిజమే నాయనా! ఐనా నీ విద్య, నీ సరస్వతీమంత్రోపాసన వమ్ము కారాదు. నీవు శ్రమించి కావ్యరచన చేసి అసమానప్రతిభాన్వితుడవైన కవీశ్వరునిగా ప్రతిభాసించవలె ననియే నా కోరిక. ఈ మార్గంలో నీవు నిర్విరామంగా కృషి చేయగలవు.

పినవీరన:

మీ ఆశీర్వాదముంటే అన్నీ సిద్ధిస్తాయి నాన్నా!

ఐదవ దృశ్యము

(స్థలం: పిల్లమఱ్ఱి. పినవీరభద్రుని గృహం. సమయం: వసంతపంచమి, ఉదయం 10 గంటలు. పెదవీరన సాళువ నరసింహరాయల చేతికింద ఉద్యోగమును వహిస్తూ ప్రసిద్ధుడై ఉంటాడు. అతడిప్పుడు పిల్లలమఱ్ఱిలో తల్లిదండ్రులను సేవిస్తుంటాడు. పినవీరన పూజాగృహంలో సరస్వతీపూజ చేస్తుంటాడు.

ఓం ప్రణో॑ దే॒వీ సర॑స్వతీ వాజే॑భిర్వా॒జినీ॑వతీ| ధీనామ॑వి॒త్ర్య॑వతు||
యస్త్వా॑దేవి సరస్వత్యుపబ్రూ॒తే ధనే॑ హి॒తే| ఇన్ద్రం॒ న వృ॑త్రతూర్యే᳚||
త్వం దే॑వి సరస్వ॒త్యవా॒ వా॑జేషు వాజిని| రదా᳚ పూ॒షేవ॑ నః స॒నిమ్||
ఉ॒త స్యా నః॒ సర॑స్వతీ ఘో॒రా హిర॑ణ్యవర్తినిః| వృ॒త్ర॒ఘ్నీ వ॑ష్టి సుష్టు॒తిమ్||
యస్యా᳚ అన॒న్తో అహ్రు॑తస్త్వే॒ష శ్చ॑రి॑ష్ణుర॑ర్ణ॒వః| అమ॒శ్చర॑తి॒రోరు॑వత్||
సా నో॒ విశ్వా॒ అతి॒ ద్విషః॒ స్వసౄ᳚ ర॒న్యా ఋ॒తావ॑రీ| అత॒న్నహే᳚వ॒సూర్యః॑||
ఉ॒త నః॑ ప్రి॒యా ప్రి॒యాసు॑ స॒ప్తస్వ॑సా॒ సుజు॑ష్టా| సర॑స్వతీ॒ స్తోమ్యా᳚భూత్||
ఆ॒ప॒ప్రుషీ॒ పార్థి॑వాన్యు॒రు రజో᳚ అ॒న్తరి॑క్షమ్| సర॑స్వతీ ని॒దస్పా᳚తు||
త్రి॒ష॒ధస్థా᳚ సప్తధా᳚తుః॒ పఞ్చ॑ జా॒తా వ॒ర్ధయ॑న్తీ| వాజే᳚ వాజే॒ హవ్యా᳚భూత్||
దే॒వీం వాచ॑మజనయన్త దే॒వాః| తాం వి॒శ్వరూ॑పాః ప॒శవో॑ వదన్తి||
సానో॑ మం॒ద్రేష॒మూర్జం॒ దుహా॑నా| ధే॒నుర్వాగ॒స్మానుప॒ సుష్టు॒ తైతు॑||
చ॒త్వారి॒ వాక్పరి॑మితా ప॒దాని| తాని॑ విదుర్బ్రాహ్మ॒ణా యే మ॑నీ॒షిణః॑||
గుహా॒ త్రీణి॒ నిహి॑తా॒ నేఙ్గ॑యన్తి| తు॒రీయం వా॒చో మ॑ను॒ష్యా᳚వదన్తి||
ఉ॒త త్వః॒పశ్య॒న్న ద॑దర్శ॒ వాచ॑ము॒త త్వః॑ శృ॒ణ్వన్న శృ॑ణోత్యేనామ్||
ఉ॒తో త్వస్మై తన్వం వి స॑స్త్రే జా॒యేవ॒ పత్యు॑ రుశ॒తీ సువాసాః᳚||
అమ్బి॑తమే॒ నదీ᳚తమే॒ దేవి॒తమే॒ సర॑స్వతి|అ॒ప్ర॒శ॒స్తా ఇ॑వ స్మసి॒ ప్రశ॑స్తిమమ్బ నస్కృధి||
పా॒వ॒కా నః॒ సర॑స్వతీ॒ వాజే᳚భి ర్వా॒జినీ᳚వతీ| య॒జ్ఞం వ॑ష్టు ధి॒యావ॑సుః||
ఆ నో᳚ ది॒వో బృ॑హ॒తః పర్వ॑తా॒దా సర॑స్వతీ యజ॒తా గ॑న్తు య॒జ్ఞమ్|
హవం॑ దే॒వీ జు॑జుషా॒ణా ఘృ॒తాచీ᳚ శ॒గ్మాం నో॒వాచ॑ముశ॒తీ శృ॑ణోతు||

అతడు చదివే సరస్వతీసూక్తం గాదిరాజు, పెదవీరన మాట్లాడుకొను నప్పుడు నేపథ్యంలో సన్నగా వినిపిస్తూ, వారి మాటలు ముగియగనే పూజామందిరదృశ్యం కనపడి, శేషించిన సరస్వతీ సూక్తం స్పష్టంగా వినపడును.)

గాదిరాజు:

నాయనా పెదవీరనా! కుటుంబమంతా క్షేమమే కదా! విజయనగరరాజ్యం అప్రతిహతంగా వర్ధిల్లుచున్నది కదా!

పెదవీరన:

మీదయవల్ల అందఱూ క్షేమమే నాన్నగారూ! నేను ముందు ఎక్కువగా చంద్రగిరిలో నుంటిని. సాళువ నరసింహరాయల అధికారానికి అదియే కేంద్రమై ఉండెను. నేను రాజసేవలో ప్రవేశించిన నాటినుండి విజయనగరములో అనేకపరిణామములు కల్గినవి. ప్రౌఢదేవరాయల అనంతరము ఆయన కుమారుడు మల్లికార్జునరాయలు ఆతర్వాత విరూపాక్షరాయలు చక్రవర్తు లైనారు.

గాది:

ప్రౌఢదేవరాయలు గొప్ప సాహిత్యపోషకుడు, స్వయంగా గొప్ప గ్రంథనిర్మాత. శ్రీనాథునికి కనకాభిషేకం జరిగింది ఆయన కొలువులోనే. అటువంటి గొప్ప చక్రవర్తి గతించడం నిజంగా మన దురదృష్టపరిపాకమే.

పెదవీరన:

ఔను నాన్నా! కాని ఆయన వారసులను గుఱించి అంత గొప్పగా చెప్పలేము. వారి పాలనలో సామ్రాజ్యం ఒడిదుడుకులకు లోనైంది. సాళువ నరసింహరాయలవంటి సమర్థులైన నాయకులు లేకుంటే రాజ్యమింకా ఛిన్నాభిన్న మయ్యేదే.

గాది:

సాళువ నరసింహరాయల ప్రతాపాన్ని గుఱించి విన్నాను. ఆయన నాశ్రయించడం నీకు మేలే చేసింది.

పెదవీరన:

అందుచేతనే మల్లికార్జునరాయలవారు వారిని చిత్తూరు, ఆర్కాటు, వెల్లూరు వంటి మండలాలకు పాలకునిగా నియమించి, మహామండలేశ్వరపదవి నిచ్చినారు. వారి ప్రభావం విజయనగరరాజ్య నిర్వహణలో నానాటికి అభివృద్ధి చెంది ఇప్పుడు వారు విరూపాక్షరాయల వారికి ప్రధానసేనాపతు లైనారు. అందుచే వారిప్పుడు విజయనగరం లోనే ఉన్నారు. వారు పురోగమించిన కొలది వారి విశ్వాసపాత్రులలో నేనూ వారికి అండగా నుండి, ఇప్పుడు 70 వేల అధికారుల కధిపతి నైనాను.

గాది:

చాలా మంచి విషయం నాయనా! శ్రీచరణులు భారతీతీర్థులు నీ గుఱించి చెప్పిన విషయాలన్నీ యథార్థమైనవి. విజయనగరం నేను చూడలేదు. అది చాలా సుసంపన్నమైన నగరమని విన్నాను.

పెదవీరన:

ఆ! ఇప్పుడు నా స్థావరం అదే. అంత సుసంపన్నమైన నగరం భారతంలో మఱెక్కడా లేదని చెప్పవచ్చు. ఐశ్వర్యంలో అలకాపురి వలె, వైభవంలో అమరావతి వలె ఉంటుందంటే అతిశయోక్తి కాదు. విజయనగరాస్థానం కళావిదులకు, పండితకవులకు ఇంద్రసభ సుధర్మవలె అత్యంతవైభవోపేతం గాను, ఆకర్షణీయం గాను ఉంటుంది. ఆ ఆస్థానంలో ప్రవేశం లభించడం ఎంతో ప్రతిభావంతులైన కవిపండితులకు దప్ప ఇతరులకు సాధ్యం కాదు. నాకు తెలుసు తమ్ముడు ఇంతవఱకు చాలా కావ్యాలు వ్రాసి ఈ ప్రాంతాలలో చాలా ప్రసిద్ధుడైనాడని. వానికి విజయనగర సంస్థానప్రవేశం లభించడం ఉభయతారకంగా ఉంటుందని నా విశ్వాసం. ఇది జరిగితే బాగుండును.

గాది:

ఎంత సమర్థుడైనా కాలం కర్మం కలిసిరావాలి కదా! వాడు నిత్యం సరస్వతీ ఉపాసన చేస్తూ తన పురోభివృద్ధినంతా ఆమె చేతులలోనే పెట్టినాడు. ఆమె కరుణావిశేషం చేతనే ఇన్ని కావ్యాలు వ్రాసి మంచికవిగా కీర్తి దెచ్చుకొన్నాడు. ఇకముందు కూడ ఆ మహాసరస్వతియే అతని పథాన్ని నిర్దేశిస్తుందని నానమ్మకం. నీవు విజయనగరంలో మంచి అధికారంలో ఉన్నావు కనుక నీకు వీలైనంత సాయం నీవూ చేయి.

పెదవీరన:

తప్పకుండా నేను చేసేది చేస్తాను కాని, ప్రవేశం ఇతర పండితులపైన ఆధారపడి ఉంటుంది. వారిలో చాలామందికి గొప్ప పాండిత్యముంది కాని కొండంత మత్సరం కూడ ఉంది. అందుచేత వారికి శిరోధార్యమైన కవితాప్రతిభ ఉన్నవారే నెగ్గుకొని రాగలరు. ఈ విషయంలో తమ్మునికి తగినంత సామర్థ్య మున్నదనుటలో సందేహం లేదు. అందుచేత వానికి ప్రవేశం కలుగుతుందనే నాకు ధైర్యమున్నది.