సత్య మొహంతితో ముఖాముఖి – 2: సాహిత్యంలో సాంస్కృతిక దురతిశయం

మౌలికంగా ఈ ప్రాజెక్ట్ ఇంటర్-డిసిప్లినరి విధానాలను అనుసరించినప్పటికి, సాహిత్యాధ్యయనం ఈ పరిశోధనకు ప్రత్యేక తోడ్పాటు ఇవ్వగలదని గతంలో నేను కొన్ని వ్యాసాల్లో వాదించాను. మనం సాంప్రదాయికంగా ‘ప్రి-మోడర్న్’ అని చెప్పుకొనే సమయంలో, సమాజంలో ఆధిపత్యం లేని వర్గాల సంస్కృతి, ఆలోచనల సాక్ష్యాలు ఆ కాలంలో వెలువడ్డ రచనల్లో లభిస్తాయి. సమాజంలో ప్రత్యామ్నాయంగా లభ్యమయ్యే విలువలు మనం కేవలం సామాజిక, ఆర్థిక మూలాలను పరిశీలించడం వల్ల కనిపించక పోవచ్చును. ప్రత్యామ్నాయ ఆధునికత అన్న అద్దం లోంచి చూచినట్లయితే, సాహితీ రచనలు క్రొత్త చారిత్రక భాండాగారాలను (Historic Archives) తెరుస్తాయి. మనకు తెలుసు అనుకున్న చరిత్ర పైన ఆసక్తికరమైన దృక్పథాలను ఆవిష్కరింపబడతాయి. ఐతే, సాహిత్యం అనుకున్న ఆసక్తికరమైన రచనా సామగ్రి కూడా ఈ మార్పులకనుగుణంగా పరిణామం చెందుతుంది. ఇందులో సంస్కృతంలోని మహా పురాణాలతో పాటుగా, కథకళి జానపద ప్రదర్శనలు, మౌఖికంగా ప్రసరింపబడే తుకారాం మరాఠి సామెతలు, 19వ శతాబ్దపు భోజ్ పురి వివాహ గీతాలు (స్త్రీల పాటలు) మొదలైనవన్నింటిని చేర్చవచ్చు.

ప్రత్యామ్నాయ ఆధునికతలపై ఇటీవల కనిపిస్తున్న ఆసక్తి ప్రపంచ సాహిత్యం అన్న మన ఊహను అర్థం చేసుకొవడానికి తోడ్పడుతుందా? నా ఉద్దేశ్యంలో తప్పకుండా తోడ్పడుతుంది. కాని, ఈ ప్రాజెక్ట్ సాధ్యాసాధ్యాలు చాలా వరకు ఎంత మంది సాహిత్యాద్యయన కారులు ఈ విషయంపై ఆసక్తి చూపుతారు, ఎందరు తమ డిసిప్లిన్ యొక్క ఆక్షేపణలను అధిగమించి ఇతర సంస్కృతి సంప్రదాయల మధ్య పని చేస్తారు అన్న విషయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. భారతీయ ఆధునికత వలస పాలనతో మొదలుకాబడలేదని, దాని మూలాలు మన చరిత్ర, సంస్కృతిలోనే నిబిడమై ఉన్నాయన్న ప్రతిపాదనను పరిశీలించాలని వివిధ రంగాల్లో పని చేసే అధ్యయనకారులకు నా అభ్యర్థన. ఆధునికతకు విభిన్నమైన భాగాలున్నాయనుకుంటే ఈ భాగాలను విడగొట్టి వాటిని ఊహాత్మకంగా క్రొత్త సామాజిక, సాంస్కృతిక సందర్భాల మధ్య పునఃపరిశీలించవచ్చును. ఇదే విషయాన్ని ‘కలోనియలిజం, మోడెర్నిటి అండ్ లిటరేచర్’కు వ్రాసిన ఉపోద్ఘాతంలో నేను సూచించాను. విమర్శకులు కొత్త భావజాలాల విలువలను, సాంస్కృతిక స్వరూపాల ఆవిర్భావాన్ని నిశిత పాఠ్య విశ్లేషణ ద్వారా పరిశోధించవచ్చు. చరిత్రకారులు, సామాజిక మరియు మానవీయ శాస్త్రజ్ఞులు సాంస్కృతిక భావజాలం పైన, సామాజిక వ్యవస్థల పైన చేసే పరిశోధనలను ఈ విశ్లేషణ ప్రభావితం చేయవచ్చును.

సాంస్కృతిక, నైతిక దృక్పథవాదంకు (Cultural and Moral Relativism) ప్రతిగా మీరు చేసిన వాదన, మీరు ప్రతిపాదించిన అంతర్-సాంస్కృతిక శిక్షణ (Cross Cultural Learning) (ఇది కేవలం ఒక మర్యాద పూర్వకమైన సంభాషణ కాదు. ఇది భిన్నత్వంతో నిజాయితీగా వ్యవహారం నెరపడం అవుతుంది) మాకెంతో స్ఫూర్తిదాయకమైంది. భిన్న సంస్కృతులపై వ్యాఖ్యాన వివరణలిచ్చే వ్యక్తి విభేదించడానికి లేదా తన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తపరచడానికి వెనుకంజ వేయడు. చూస్తుంటే, ఈ విధానంతో జతగూడే సంఘర్షణలతో, గడబిడలతో సాహచర్యం తప్పేటట్టు లేదు.

అవును. మీరనుకొనే ‘ఉదాసీనపు సహిష్ణుత’ను అధిగమించి వెళ్ళగలగడం మన ఎదుట ఉన్న సవాలు. స్వజాతీయ, స్వకులీన భావజాలాల వల్ల కలిగే నష్టాల గురించి మనకు ఇప్పటికే అవగాహన ఉంది. కాని, దృక్పథవాదం అన్నది ఇటువంటి భావాల ప్రతిబింబమే. ఈ వాదాన్ని విమర్శించే చాలా మేధావులు వాదించినట్లుగా, ఈ సిద్ధాంతం ఉపయోగించే తర్కం ఉదాసీనతను ఉత్పన్నం చేస్తుంది. మనం స్వజాతి కేంద్రిత దృక్పథాల నుండి, మరియు విపరీతమైన సాంస్కృతిక దృక్పథవాదం నుండి దాటి వెళ్ళాలి. తారతమ్య విచక్షణ చేసే ప్రయత్నంలో భాగంగా మన అంచనాల్లో తప్పటడుగు వేసే అవకాశం ఎంతైనా ఉన్నది అన్న అపాయాన్ని ఎదుర్కోగలగాలి. మన అభిప్రాయాలను పునఃపరిశీలన చేసి తప్పు ఎక్కడ జరిగిందో అని తెలుసుకొని దాన్ని సరిచేసుకోగలగాలి. కొన్ని సార్లు మన సైద్ధాంతిక నిబద్ధత మన విచక్షణా శక్తిని పరిమితం చేసినప్పటికిని, పరిష్కారం అన్ని వేళలా సిద్ధాంత స్థాయిలోనే లభించదు అని గుర్తించాలి.

ఇటువంటి సందర్భాల్లో ఒక సంక్లిష్టమైన, నమ్రమైన, కేవలం సాధారణ అనుభవంపై ఆధారపడే పాజిటివిజం లాంటి దృక్పధాలతో సంబంధం లేని వస్తుగత దృక్పథాన్ని సాధించగలగడం మన విచారణ యొక్క ఆశయంగా ఉండాలి. తాత్విక వాస్తవికవాదంలో నాకు ఆకర్షకంగా కనిపించే విషయం ఇదే. వస్తుగత తత్వం ఒక పునర్విచారణకు నిలిచే ఆశయంగా ఉండాలి. ప్రస్తుతం సర్వోత్తమమైన మన దైనందిన నమ్మకాల్లో సైతం సరిచేయబడేవి ఉంటాయి అన్న గుర్తింపు మనలో, సంస్కృతిని అధ్యయనం చేసే విద్యార్థులుగా, కావలసిన నమ్రతను పెంపొందిస్తుంది. యూరోపియను సామ్రాజ్యపు నీడ నుంచి బయట పడటానికి ప్రస్తుత సమయంలో మంచి అవకాశం ఉంది. ఇతర సంస్కృతులపై పనిచేస్తూ వాటి నుండి నేర్చుకొనడానికి మంచి అవకాశాలున్నయి. ఈ సమస్య నుండి తప్పించుకొని ఒక సాధారణీకరించబడ్డ సంశయవాదాన్ని మనం సమర్థించవచ్చు– ‘ఇతర సంస్కృతులను మనం ఎట్లా అర్థం చేసుకోగలం?’ ‘ఎవరైనా దేన్నైనా ఎలా తెలుసుకోగలరు?’ నా ఉద్దేశ్యంలో ఈ ప్రశ్నలు కేవలం నైరూప్య (abstract) స్థాయిలో అంకురిస్తే మాత్రం అవి యదార్థమైనవి కావు. సంశయపూరితమైన ప్రశ్నలు సరైన బౌద్ధిక (intellectual) సందర్భాల్లో కనుక ఉదయిస్తే, అవి ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి. ఎందుచేతనంటే, ప్రశ్నలను సందర్భానుసారంగా చూసినప్పుడు మన తప్పుల యొక్క మూలాలను, కారణాలను ఇంకా క్షుణ్ణంగా తెలుసుకొనే అవకాశంతో పాటు వాటిని సరిచేసుకొనే ఆస్కారం ఉంటుంది.

వస్తుగత దృక్పథం ద్వారా చేకూరే జ్ఞాన నిర్దేశం మనకు లభించినట్లయితే (దాని అనుబంధ తలంపు అయిన ‘తప్పు’తో పాటు), రియలిజం అన్న సాహితీ విమర్శనాత్మక భావన మునుపటి ఉపయోగాన్ని (పాఠ్య వ్యాఖ్యానం చేయటం కోసమై) కోల్పోతుంది. సాహితీ వాస్తవికవాదం అన్నది ఒక అస్పష్టమైన పదం. కొన్నిసార్లు ఈ పదం సాంప్రదాయిక పద్ధతులను సూచిస్తే, మరి కొన్ని సార్లు విశ్లేషణ పటిమను గాఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సంకలనాల్లోను, పత్రికల పరిధిలోను ఈ పదం వాడబడుతుంది గనుక, దీని వాడుక ఇప్పుడే మరుగవుతుంది అనుకోవడం పొరపాటే అవుతుంది. కాని, వర్ణనాత్మక వాస్తవికతకి, విశ్లేషణ ప్రధానమైన వాస్తవికతకి ఉన్న అంతరం ప్రయోజనకరమైనదిగా అనిపించిన పక్షంలో మనం ఈ పదాన్ని ఇంకా నిశితంగా, దాని అర్థాన్ని స్పష్టీకరించిన తరువాతే వాడవలసి ఉంటుంది. విశ్లేషణ ప్రధానమైన వాస్తవికవాదం యొక్క ప్రయోజనం ఏమిటంటే రియలిజాన్ని ఇదే పద్ధతిలో స్పష్టీకరిస్తుంది. ఈ ప్రక్రియ విమర్శకులను చరిత్రకారులతో, తత్వవేత్తలతో, సామాజిక శాస్త్రవేత్తలతో పాలు పంచుకొనే అవకాశం కలిగిస్తుంది. విశ్లేషణ ప్రధానమైన రియలిజం ప్రతిబింబత్వాన్ని దాటి వెళ్ళడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అది మనలను, పాఠకులుగా, విమర్శకులుగా, సాహిత్యం శైలి, పద్ధతి, సంప్రదాయం మొదైలనవాటి ద్వారా చేసే జ్ఞానమీమాంసక ప్రక్రియలను చూడమని ప్రేరేపిస్తుంది. ఈ తలంపు వెనుక సాహిత్యాన్ని జ్ఞానపర (Cognitivist) దృక్పథంతో చూడలన్న ఉద్దేశ్యం ఉంది. ఈ ఉద్దేశ్యం సాహితీ విమర్శకుల్లో విరివిగా ఉన్న సంశయవాదాలకు చాల భిన్నంగా ఉంటుంది.

నేను ఊహించే “విశ్వసాహిత్యం” ఒక రియలిస్టు మరియు కాగ్నిటివిస్టు ప్రణాళిక. కేవలం ప్రామాణికంగా ఎన్నుకోబడ్డ ప్రముఖమైన రచనల పట్టిక కాదు. ఈ ప్రణాళిక, గయ్‌థ సూచించినట్టుగా, ఇతర సంస్కృతులతో, సాహిత్యాలతో అనుసంధానాలను ఏర్పరుస్తుంది. ఇదే కాకుండా, మన చారిత్రక, సాంస్కృతిక స్థితిని అర్థం చేసుకోవడానికి కూడా తోడ్పడుతుంది. అనువాదాలు ఈ ప్రణాళిక సఫలీకృతం కావడానికి దోహదపడగలవు. కాని, మౌలికంగా చెప్పాలంటే ఇది ఒక వివరణ-వ్యాఖ్యాన ప్రధానమైన ప్రక్రియ. ఎందుకంటే, దీనికి కావలసింది అంతర్భాషాత్మకంగా మరియు అంతర్జాతీయంగా సాగే తులనాత్మక వ్యాఖ్యానాలు, ఇంతకు ముందే భారతీయ సాహిత్యం గురించి చర్చిస్తున్నప్పుడు చెప్పినట్లుగా. నా ఉద్దేశ్యంలో “విశ్వసాహిత్యం” పైన జరిగే ఏ పరిశోధనైనా అది ఇంటార్‌డిసిప్లీనరి గానే ఉండాలి. విభిన్న సంస్కృతుల మధ్య కేంద్రీకృతమయ్యే “విశ్వసాహిత్యం” గాఢంగా ఇమిడి ఉన్న నిర్హేతుక అభిప్రాయాలనుంచి మనలను విముక్తుల్ని చేయడంతో పాటు క్రొత్త అలోచనా మార్గాలను తెరుస్తుంది. నేను “విశ్వ సాహిత్యాన్ని” కొటేషన్సులో ఉంచడానికిగల కారణం, ఇది ఒక మంచి నినాదంలా పనిచేస్తుందని. అంటే, ఈ నినాదం ఇంకా ఊహించని రాబోయే భవిష్యత్తును సూచిస్తూంది కాబట్టి. ఆ భవిష్యత్తును మన సామాజిక, రాజకీయ ఆదర్శాలు, కేవలం సాహితీ ఆదర్శాలే కాకుండా, సాకారం చేస్తాయి. మంచి నినాదాలు — అంటే “మరో ప్రపంచం సంభవమే!”, “మేము 99%” లాంటివి — మనకు దిక్సూచిల్లాగా పనిచేస్తాయి.

రచయిత భరణి కొల్లిపర గురించి: ధీరూభాయ్ అంబానీ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇన్ఫర్మేషన్ అండ్ కమ్యూనికేషన్ టెక్నాలజీలో అసిస్టంట్ ప్రొఫెసర్ గా సాహిత్యం, తత్త్వశాస్త్రము, రాజనీతిశాస్త్రము బోధిస్తున్నారు. హైదరాబాద్ లోని English and Foreign Languages University నుండి ఈయన ఆంగ్ల సాహిత్యంలో 2011లో డాక్టరేటు పట్టాను పొందారు. ...