సత్య మొహంతితో ముఖాముఖి – 2: సాహిత్యంలో సాంస్కృతిక దురతిశయం

జాతి వివక్షవాదాలపై ఆధారపడి ప్రతిపాదింపబడ్డ యూరోపీయ భావనలను (సాహిత్య చరిత్ర పై) విమర్శించిన సందర్భంలో మీరు మాథ్యు ఆర్నల్డ్ ను ప్రస్తావించడం ఒక ఆసక్తికరమైన విషయం. విశ్వసాహిత్యాన్ని ఏర్పరచడానికి మీరు అనంత మూర్తితో తులనాత్మకంగా సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేయడం ద్వారా నిజమైన సమసమాజ నిర్మాణం జరగవచ్చను అని ఇచ్చిన పిలుపులోని నైతిక ఆదేశం ఆర్నల్డ్ సాహితీ విమర్శనకు ఆపాదించిన ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది.

సాహిత్యాధ్యయనం అవలంబించే వివిధ శాస్త్రీయ పద్ధతుల యొక్క నైతిక అంతర్భావాలను చర్చించడానికి నేఎప్పుడూ అయిష్టతను వ్యక్తపరచలేదు. కాకపోతే సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేయడం అంటే కేవలం ఇదే కాదు. మన జీవితాల్లోని వివిధ క్షేత్రాల్లో చేసుకొనే నిర్ణయాలు నైతిక విచారణలపై ఆధారపడి ఉంటాయి — అంటే ఏ ఏ రచనలపై దృష్టి సారించాలో, ఎక్కడ సమయాన్ని, శక్తిని అర్పించాల్సి ఉంటుందో అన్న విషయాల గురించి కూడా. ఐతే, నా ఉద్దేశ్యంలో ఆర్నల్డ్ ప్రతిపాదించిన జాతీయ సాహిత్య సంప్రదాయం అన్న భావన అప్పట్లో జనబాహుళ్యంలో ఉన్న వివక్షవాద, జాతీయవాదాలచే పరిమితం కాబడినప్పటికిని, శిక్షణా పద్ధతిలో సాహిత్యానికి ఉండవలసిన పాత్రను గురించి నాకెలాంటి అభ్యంతరమూ లేదు. సాహిత్యం ఆ పాత్రను చాలా సమర్థనీయంగా పోషిస్తుంది. విమర్శకుల వ్రాతలు — సాధారణ పాఠకులు, పత్రికా సమీక్షకులు, మేధావులు చేసేవి — ఈ చర్చలను చాలా ప్రయోజనకరంగా మార్చగలవు. మాథ్యు ఆర్నల్డ్ భావజాలపు కళ్ళగంతలను తొలగించికొని, ఈ చర్చను సఫలీకృతంగా సాధింపబడేలా చేయాలంటే, మనకు కావలసింది ఒక ప్రజాతంత్రమైన సాహితీ విమర్శ. ఆక్సిజన్ కొరవడిన సాహితీ సభల ఇరుకు గదుల నుంచి, ఉదాహరణకు, ఈ చర్చలను బయటకు తెచ్చి కాఫీ హౌసుల్లోను, కమ్యూనిటి హాళ్ళల్లోను, ఇంకా గ్రామాల్లోని కూడళ్ళల్లోకి పునఃపరిచయం చేయాలి. శతాబ్దాలుగా జగన్నాథ్ దాస్ రచించిన ఒడియా భాగవతం నలుగురు కూడే స్థానాల్లో చదవబడి చర్చించబడ్డది. ఈ స్థలాలను ఒడియాలో ‘భాగవత తుంగీలు’గా వ్యవహరించేవారు. భారత దేశంలోని ఇతర ప్రదేశాల్లో కూడా ఇలాంటి వ్యవస్థలు చాలా ఉన్నాయి. పాలా, రాంలీల వంటి బహుళ ప్రచారం పొందిన ప్రదర్శనా సంప్రదాయాలకు సైతం ఇటువంటి కార్యరంగాలున్నాయి. ఈ కార్య స్థలాల్లో విమర్శనాత్మకమైన ఊహలు రూపందుకుంటాయి. ఈ విమర్శనా స్థానాలు — రాంలీల నుండి యూనివర్సిటి ఆఫ్ పిట్స్‌బర్గ్ లేదా ముంబై లో జరిగే సాహిత్య గోష్టి — ఒకదానితో ఒకటి, ఏ అధికార క్రమాన్ని పాటించకుండా, సంబంధించినవిగా ఉంటే ఎంత అద్భుతంగా ఉంటుందో ఆలోచించండి! ఒక భాగవతమో లేదా రామచరితమానసమో ప్రజాబాహుళ్యంలో చదవబడగా లేనిది, గోదాన్ లేదా సంస్కార లాంటి నవలలను కూడా అదే రీతిలో ఎందుకు చర్చించి విమర్శంచకూడదు. సాహిత్య విమర్శ సార్వజనిక విద్యలో ఒక ప్రముఖ పాత్ర వహించే రోజు తప్పకుండా రావచ్చు. ఇటువంటి విద్య పౌలో ఫ్రైరె (Paulo Freire) లాంటి వారు ప్రతిపాదించిన సాధికారతతో కూడిన విద్య అవుతుంది. ప్రజాతంత్రపరమైన సాహిత్య చర్చ సాంస్కృతిక వలస వాదాన్నుంచి మనలను విముక్తులను చేయడమే కాకుండా, స్వతంత్ర ఆలోచనా సరళిని పెంపొందిస్తుంది.

భారత ఉపఖండంలోని సంచార కవులు ప్రజాదరణ కలిగిన మౌఖిక కథాగానాల ద్వారా, ప్రదర్శనల ద్వారా నిర్మించిన రాజకీయ, సామాజిక స్థానాల మూల్యాంకనానికి, ఇంకా సాహితీ రచనల చారిత్రక స్థితిగతులను నిర్ణయించడానికి కావలసిన అనుభరపూర్వకమైన జ్ఞానానికి మధ్య ఘర్షణ ఉందని మీరనుకోరా?

మధ్య యుగంలో, పూర్వాధునిక యుగంలో ప్రజాదరణ కలిగిన కవులు, సంచార యోగులు కేవలం కథలు గానం చేయటమే కాకుండా, చాలా శక్తివంతమైన భావాలను ఉపఖండమంతా వ్యాప్తి చెందేలా చేశారు. సూఫీలు కూడా ఇదే పని చేశారు. ఈ కవులు, సాధువులు సంచారం చేస్తూనే వారు తిరిగిన స్థలాలకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని సేకరించి విశ్లేషించేవారు. వివిధ క్షేత్రాల ఉపసంస్కృతుల నుండి స్వీకరింపబడ్డ వారి పాటల్లోను, కథల్లోను స్పష్టమైన రీతిలో, క్రొత్త భావాలను ఆవిష్కరిస్తూ, క్రొత్త సిద్ధాంతాలను పరీక్షిస్తూ సంచరించేవారు. మీరు కబీరును తీసుకోండి. ఆయన ప్రజాబాహుళ్యం యొక్క కల్పనలో ఏ విధంగా ఉన్నారో చూడండి. ఇప్పటికి గ్రామాల్లో ఎందరో కేవలం ఆయన కవిత్వాన్ని చదవటమే గాక, ఆయన వ్రాసిన ఆధిభౌతిక తత్వపు బాణిని అనుసరించి కవిత్వాన్ని వ్రాసేవారు చాలా మంది ఉన్నారు. విమర్శ మరియు సాహిత్యం సాధారణ ప్రజానీకపు దైనందిన జీవితాల్లో ఏ విధంగా సహజీవనం సాగిస్తాయో మీరే చూస్తారు. నా ఉద్దేశ్యంలో షబ్నం వీర్మని (Shabnam Virmani) కబీరు పై తీసిన చిత్రాల్లో ఈ విషయాలనే చూపించారు. ఈ చిత్రాల నుండి వెలువడే అంతఃస్సూచనల ప్రాముఖ్యాన్ని కనుక మనం గుర్తిస్తే విశ్వవిద్యాలయాల్లో కబీర్ వంటి వారికి సాంప్రదాయికంగా ఉన్న ప్రామాణికత్వపు పరిధులనుంచి (Academic canon) దాటించగలము. ప్రజా సాంస్కృతిక క్షేత్రాల్లో ఉన్న సజీవతను చూడగలుగుతాం.

విశ్వవిద్యాలయాల శిక్షణాక్రమంలో భాగంగా బోధించే విశ్వసాహిత్యం ఒక ఉపయుక్త వస్తువుగానే చూడబడుతోంది. మీరు చెప్తున్న విశ్వసాహిత్యానికి ఆ గతి పట్టకుండా ఎలా చేయాలి?

“విశ్వసాహిత్యం” అన్న పదం, నేను ఉపయోగించే పద్ధతి, గమనిస్తే, విమర్శ ద్వారా సాధింపబడే ఒక గమ్యం, ఒక అంతఃసాంస్కృతిక సంవాదం. ఇది ఒక ప్రామాణికమైన గ్రంథాల సూచిని సూచించదు. ‘వెల్ట్‌లిటెరాటుర్‘ (Weltliteratur) అన్న పదాన్ని గయ్‌థ (Goethe) మొదటిసారిగా ఉపయోగించినప్పుడు ఆయన దాన్ని ఒక రచనల పట్టికగా కాక, విమర్శకులు, సాధారణ పాఠకులు చైతన్యంతో, ఆలోచనతో జీవించగలిగే ఒక బహుత్వవాద సాంస్కృతిక స్థానంగా కల్పన చేశారు. దేశాంతర, సాంస్కృతికాంతర అనువాదాల, ఇంకా విమర్శల ద్వారా జరిగే సంపర్కాలు ఈ స్థానం యొక్క స్వరూప స్వభావాలను ఏర్పరుస్తాయి. శాకుంతలాన్ని చదివి గయ్‌థ ఎంతగా ప్రభావితమయ్యారో గుర్తుకు తెచ్చుకోండి. ఆయన 1791లో కాళిదాసు పై నాలుగు పంక్తుల పద్యాన్ని కూడా వ్రాశారు. ఐతే, గయ్‌థ సహజంగా విశ్వసాహిత్యాన్ని ప్రతిపాదిస్తూ ఇతర సంస్కృతుల పట్ల సహనము, ఆసక్తి లాంటి మంచి లక్షణాలను ప్రోత్సహించారు. ఇదే కాకుండా రచయితలు, విమర్శకులు పరస్పరం ఒకరి రచనను ఇంకొకరి రచనతో పోల్చుకొనడాన్ని, ఇంకా ఒకరినొకరు దేశ సరిహద్దుల పరిమితులను అధిగమించి అర్థం చేసుకొనడాన్ని ప్రశంసించారు. మన విశ్వవిద్యాలయాలు ఈ లక్షణాలను పెంపొందించడానికి కృషి చేయవచ్చును. ఐతే, విద్యార్థులందరు చదవగల ఒక ప్రామాణికమైన విశ్వసాహిత్య సంకలనాన్ని తయారుచేయడం వల్ల ఈ పని సాధ్యం అవుతుంది అని నేను అనుకోను. మనం ఇంతకు ముందే చర్చించినట్లుగా, రచనల సముదాయాలతో ఆరంభించడం ఒక మెరుగైన పద్ధతి. తులనాత్మక విశ్లేషణ ద్వారా అంతఃసాంస్కృతిక సంవాదాన్ని, ఆలోచనని ప్రేరేపించగల అవకాశం లభిస్తుంది. ఇది కష్టమయిందే అయినా, అత్యావశ్యకమైనది మరియు అత్యంత ప్రయోజనకారి కూడా. పాఠకులు తాము పెరిగిన వాతావరణం మొదలైన సాంస్కృతిక కారకాల వల్ల చదివే అలవాట్లను అలవర్చుకుంటారు. ఈ అలవాట్లను మార్చగలగటం మన ఎదుట ఉన్న ప్రధాన సమస్య.

చిన్నదే అయినా మీకొక ముఖ్యమైన సూచన చేస్తాను. బలంగా నాటుకున్న ఈ అలవాట్లను మార్చడంలో భాగంగా విమర్శకులు తమ రచనలు, మాట్లాడే పద్ధతులను సరళతరం చేయాలి, ముఖ్యంగా పారిభాషిక పదజాలాన్ని పూర్తిగా విసర్జిస్తూ, రివాజుగా వస్తున్న ఈ పద్ధతులను మార్చుకున్న పక్షంలో మన భావాలు సాధారణ పాఠకులను సులభంగా చేరడమే కాకుండా మన అభిప్రాయాలు మరింత నిశితంగా మారే అవకాశం ఉంటుంది. మనం సాధారణ పాఠకుల పశ్నలకు, విమర్శనాత్మక వ్యాఖ్యానాలకు, ఇంకా కల్పనాత్మక పునర్నిర్మాణాలకు సమాధానం చెప్పవలసి ఉంటుంది. భాషలో ఇటువంటి మార్పు చాలా అవసరం. ముఖ్యంగా మార్గ, దేశి సంప్రదాయాల పేరుతో సాహిత్యాన్ని రెండు తరగతులుగా విభజించకుండా, ఒకదానితో ఇంకొకదానికి సంబంధం ఏర్పడేలాగా, విమర్శకు తావున్న ప్రజాతాంత్రిక స్థానాన్ని ఏర్పాటు చేయాలన్నది మన ఉద్దేశ్యమైన పక్షంలో ఈ మార్పులు అత్యావశ్యకం. ఒక క్షణం శిక్షణా పద్ధతులకున్న ఆస్కారాలను గమనించండి. తరగతి గదుల్లోని విద్యార్థులు పాలా నౌటంకి ప్రదర్శనకారులుగాను, ప్రేక్షకులుగాను తమ సంస్కృతి భాషలకు చెందని రచనలకు హాస్యంతో, సాదర ఆహ్వాన భావంతో స్పందిస్తుంటారు. తప్పొప్పుల భయం లేకుండా పాఠ్యాల అంతఃస్సూచనలను కొత్త మార్గాల్లో ముందుకు తీసుకువెళ్తారు. కార్నెల్ విశ్వవిద్యాలయంలో నా ‘ఆధునిక భారతీయ నవల’ అన్న కోర్సులోని ఒక విద్యార్థి ఛ మన గురించి, “ఈ వ్యక్తి కచ్చితంగా స్టీవెన్ కొబెయ్‌ర్‌లా (Stephen Colbert) ఉన్నాడు, ఒకటే తేడా ఈయన 19వ శతాబ్దపు భారతీయుడు.” అని అన్నప్పుడు నాకెంతో ఆనందం కలిగింది.

కలోనియలిజం, మోడెర్నిటి అండ్ లిటరేచర్ లో ప్రత్యామ్నాయ ఆధునికతలు అన్నది ఒక ప్రధానమైన అంశం. మీరు ఈ విషయంగా లక్ష్మీపురాణాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని విశ్లేషించారు కూడా. మన ఈ విశ్వసాహిత్యం ప్రాజెక్ట్‌కు సంబంధించి ప్రత్యామ్నాయ ఆధునికతల ప్రాముఖ్యం ఏమిటి?

ఇటీవల ప్రత్యామ్నాయ ఆధునికతలపై జరిగిన పరిశోధన బహుళ ఆధునికతలు, తొలినాటి ఆధునికతలు అన్న అంశాలపై ఏర్పాటయిన సమావేశాల్లోంచి, వాటినుండి వెలువడ్డ ప్రచురణల నుంచి ఉత్పన్నమైనది. వీటినుంచి నేను చాలా నేర్చుకున్నాను. ష్ముయేల్ ఐసెన్స్టాడ్ (Shmuel Eisenstadt) వంటి సామాజిక శాస్త్రవేత్తల పరిశోధనలు, తరువాత షెల్డన్ పొలాక్ (Sheldon Pollock) లాంటి ప్రాముఖ్యం కలిగినవారి రచనలు ఈ ప్రాజెక్ట్ జయప్రదంగా కొనసాగటానికి గల ఉద్దీపక కారణాలు.

పోస్ట్ కలోనియల్ అధ్యయనాల్లో దిలిప్ గాఉంకర్ (Dilip Gaonkar), దిపేష్ చక్రవర్తి (Dipesh Chakravarty) ఈ అంశాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకొచ్చారు. ఈ విషయాన్ని ఉద్దేశిస్తూ చార్ల్స్ టేలర్ (Charles Taylor) కూడా విలువయిన రచనలు చేశారు. ఇండియలో బనారస్ హిందు యూనివర్సిటికి చెందిన సంజయ్ కుమార్, అర్చన కుమార్ (ఇరువురు ఇంగ్లీష్ విభాగానికి చెందిన వారే), రాజ్ కుమార్ (హింది) ఈ అంశంపై పెద్ద స్థాయి సమావేశాలు గత కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఏర్పాటు చేస్తూ ఉన్నారు. ఈ సంవత్సరం చైనాకు చెందిన స్కాలర్స్, చైనా స్కాలర్ కమల్ షీల్ (Kamal Sheel) లాంటి వారితో కలిసి కొత్త సమావేశాలను ఏర్పాటు చేయబోతున్నారు. మనకు తెలిసిన ఆధునికత యొక్క స్వరూప స్వభావాలు యూరప్‌లో పెట్టుబడిదారీ ఆవిర్భావం తదితర కారణాలతో ముడిపడిఉంది. ఐతే ప్రపంచానికి తెలిసిన ఆధునికత ఇదొక్కటే కాదు. ఈ విధమైన ప్ర్రొజెక్ట్ లో ఉత్తేజపరచే విషయం ఏమిటంటే ఇపుడు విస్తారమైన చారిత్రక మరియు సాంస్కృతిక పరిశోధన వల్ల పెట్టుబడిదారు పాత్ర లేకుండానే మనం ఆధునికత యొక్క ఆవిర్భావం గురించి మాట్లాడ వచ్చు.