సత్య మొహంతితో ముఖాముఖి – 1: సాహిత్యంలో వాస్తవికవాదం

ఈ నవల కేవలం సాహితీవేత్తలే కాకుండా ఆసక్తిపరులైన పాఠకులందరికి అందుబాటులో ఉండాలనే ఉద్దేశంతో, మేము అత్యవసరం అనుకున్న పాద వ్యాఖ్యలను, ఒక పట్టికతో పాటుగా, నవల చివరలో జత చేయడం జరిగింది. మా సంపాదకురాలు, లిండా నార్టన్, నాతో ఈ ఉపోద్ఘాతం ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఉన్న సాధారణ పాఠక వర్గాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని వ్రాయమని సూచించింది. ఒకవేళ ఇదే పనిని ఇప్పుడు చేయవలసి వస్తే, నేను ఇంకోలా చేస్తాను. పాఠకుడికి ఈ నవలను కనీసం రెండు సార్లయినా చదవాలన్న విషయాన్ని ఖరాఖండిగా వివరిస్తాను. మొదటిసారి మీరు కథను తెలుసుకోవడానికి మాత్రమే చదువుతారు. మీకు నవలలో అప్పటికి అత్యంత ఆసక్తికరమైన విషయం బోధపడదు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, నేను, పాల్ సెయింట్ పియేర్‌ మొదటిసారిగా అనువాదంలో పాల్గొనటం ప్రారంభించిన తరువాత వెలుగు చూసిన మొదటి చిత్తుప్రతి చాలా బిరుసుగా ఉన్నప్పటికీ, ఈ నవల లోని సంక్లిష్టతను — బాఖ్తిన్ సిద్ధాంతీకరించినట్లు గద్యంలోని లయను, సేనాపతి యొక్క స్వరాన్ని — చాలా వరకు ప్రతిబింబించింది. ఈ అనువాదం రబి శంకర్ మిశ్ర అప్పటికే చేసిన వ్యాఖ్యానాన్ని పరిగణన లోకి తీసుకొన్న తరువాత జరిగింది. (అనువాదం చిత్తుప్రతి మిశ్ర, జతీంద్ర నాయక్ ఇరువురూ కలిసి చేశారు).

ఈ ప్రతిని మరింత కూలంకషంగా పరిశీలించి, సాధ్యమైనంత వరకు సేనాపతి ఒడియాకు చేరువగా ఉంచాలని మా ఉద్దేశం. ఐతే, ఇదంతా చేస్తూనే నుడికారాన్ని, శైలిని కూడా చదవడానికి యోగ్యంగా, సరళతరంగా ఉంచే ప్రయత్నం చేశాము. మేము కొన్ని పదాలను అనువదించకుండానే వదిలివేశాము (ఉదా: ‘నబత’) ఇటువంటి పదాలకు ఆంగ్లంలో సరిసమానమైన పదాలు లేవు. ఏదేమైనా, సందర్భోచితంగా వాటి అర్థాలు బోధపడతాయి. అలాగే, మరి కొన్ని పదాలను — కోస్ (అంటె రమారమి రెండు కిలోమీటర్లు) వంటివి, సేనాపతి కాలంలో వ్యావహారికంగా ఉపయోగింపబడి ప్రస్తుతం వాడుకలో లేని పదాలను కూడా అనువదించకుండా వదిలేశాము. మేము ప్రస్తుత సమయం నుంచి నవలాకాలపు చారిత్రక దూరాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని ఈ విషయానికి ప్రాధాన్యత సంతరించాలన్న ఉద్దేశ్యంతో ఇటువంటి పదాలను మూలభాష లోనే ఉంచాము. ఆఖరుగా, మా పదజాలం సగటు భారతీయుడు కాని పాఠకుడు ప్రతిస్పందించ గలిగేలాగా ఉండాలి. ఉదాహరణకు, ‘చరిత’ పద్ధతిని అన్యాపదేశంగా ఉపయోగించాము. ‘రామచంద్ర మంగరాజ చరిత’ అన్న పదసమూహాన్ని ‘ది లైఫ్ ఆఫ్ రామచంద్ర మంగరాజ్’ గా అనువదించాము. ఇందులో మొదటగా వచ్చే ప్రతి అక్షరాన్ని కాపిటల్ కేస్‌లో పెట్టటం జరిగింది. ఇటువంటి నిర్ణయాల వల్ల, మా ఈ తర్జుమా సూక్ష్మంగా పశ్చిమ దేశాల్లోని ‘లైవ్స్ ఆఫ్ సెయింట్స్’ పద్ధతిని సూచిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో కథకుడు చాలా వ్యంగ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. పాఠకులు ‘చరిత’ని బయాగ్రఫీగా అనువదించిన పక్షంలో ఈ వ్యంగ్యాన్ని అర్థం చేసుకొనే అవకాశాన్ని కోల్పోతారు.

కొన్నింటిని అనువాదంతో పాటుగా విస్తారమైన పాదవ్యాఖ్యలతో వివరించాల్సి వచ్చింది. రబి శంకర్ మిశ్రతో పాటుగా నేను అనువాదం ఆఖరులో ఇవి జత చేశాను. కాలిఫోర్నియా యూనివర్సిటీ ప్రెస్ కాపీ ఎడిటర్ మాకు చాలా తోడ్పడ్డాడు. ఈ నవలలో భారతీయ తత్త్వశాస్త్రంలో అంతర్భాగమైన ‘న్యాయ’ శాఖను రచయిత పెక్కు సందర్భాల్లో సూచన ప్రాయంగా ప్రస్తావిస్తాడు. మేము దీన్ని ముందు గమనించిన దానికన్నా ఎక్కువ సార్లు కనిపించింది. ఇందు కోసమై మేము పాఠంలో ఈ సూచనల పొరను పాఠకుడు గమనించేలా జాగ్రత్తలు తీసుకోవలసి వచ్చింది. అదే సమయంలో ప్రస్తావన జరిగిన ప్రతిసారి వ్యాఖ్యానించడం కొంచెం అతి అని కూడా అనిపించవచ్చు. అందువలన దీర్ఘ వ్యాఖ్యానాలను చేయలేదు.

ఈ నవలపై నేను వ్రాసిన వ్యాఖ్యానం కూడా ఒక రకమైన అనువాదం అని వాదించవచ్చును. రబి మిశ్ర తన 1991-92 వ్యాసాల్లో, పాల్ పియేర్‌ చేసిన విధంగా అనువాద సిద్ధాంత దృక్పథంతో వ్యాఖ్యానం చేశారు. కథకుడి ప్రాధాన్యతతో పాటు నవలలోని ‘ఉపమాత్మక అంతరార్థం’ (Metaphorical subtext, నా పరిభాషలో) ద్వారా కథన ప్రక్రియ ఆవిష్కరించే దాని కన్నా ఘనంగా, పాఠ్యం యొక్క అన్యాపదేశ స్థాయి ద్వారా నవలలోని అధీన విలువలను నేను చూపదలచుకున్నాను. ఒక రకంగా చెప్పాలంటే, అనువాదాన్ని దశలవారీగా జరిగే ఒక ప్రక్రియగా చూడవచ్చు. ముందుగా పదాల ఎన్నికతో మొదలై, తరువాత వాక్యాల కూర్పు, వివరణలతో పాదవ్యాఖ్యలు కొనసాగుతాయి. ఆఖరున వ్యాఖ్యాన ప్రధాన వ్యాసాలు వస్తాయి. ఈ వ్యాసాలు సమకాలీన భారతీయ పాఠకుడికి భారతీయ నవల పైనున్న అభిప్రాయాల్ని ఎదిరించి, అదిలించే విధంగా ఉంటాయి, మరీ ముఖ్యంగా గ్రామీణ జీవనానికి అద్దం పట్టే నవల ఏ విధంగా ఉంటుందో వివరిస్తాయి. అనువాదాలు, వ్యాఖ్యాన వ్యాసాల మాదిరిగానే, మన సమకాలిక పరిస్థితులతో విమర్శనాపూరిత సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. ఛ మన లాంటి సంక్లిష్టమైన రచనలు మనలను మంచి పాఠకులుగా మారుస్తాయి. ఇలాంటి నవలలు వాటికి కావలసిన పాఠకులను కాలానుగుణంగా అవే తయారు చేసుకుంటాయి. ఇలా మంచి పాఠకులుగా మారే ప్రక్రియ కేవలం ఒక ‘సాహితీ’ ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు. ఎందుకంటే, ఈ ప్రక్రియ పాఠకులు జీవించే విస్తారమైన సంస్కృతి, అందులోని అలవాట్లు, భావజాలపు పెట్టుబడులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. మన దృక్పథాలలో నిక్షిప్తమై ఉన్న కొన్ని భావాలను — నాగరిక దృక్పథాలు గ్రామీణ దృక్పథాల కన్నా మెరుగైనవి, వ్రాత మౌఖికమైన దానికన్నా ప్రధానమైనది — వంటి వాటిని ఛ మన నవల సవాలు చేస్తుంది.

నవల యొక్క మౌఖిక పరిమాణం అనువాదం చివరి దశలో కనిపిస్తుంది. ఐతే, ఒడియా జానపద ప్రదర్శన పద్ధతి పాలాతో ఈ నవలకు గల అనుబంధం సంగతి నాకు తరువాత తట్టింది. ఉపోద్ఘాతంలో నేను గుర్తించిన ‘టౌటర్'(Tauter) అనబడే సామాజిక నమూనా (social type) పాలా ప్రధాన గాయకుడికి దగ్గర బంధువు. ఎందుచేతనంటే, ఇరువురూ వ్యంగ్యాన్ని విస్తారంగా ఉపయోగిస్తారు. హేమచంద్ర బరూవా రచన ‘ఫెయ్‌ర్ వితౌట్, ఫౌల్ వితిన్’కి తిలోత్తమ మిశ్ర చేసిన అనువాదం నా ఈ అనుమానాన్ని ధ్రువపరుస్తుంది. ఈ అనువాదం ద్వారా ఒడిషాలోని ‘థియా-పాలా’ సాంప్రదాయాల మధ్య ఉన్న సంబంధాలు నా కర్థమయ్యాయి. ఆసాం ఒడిషా మధ్య విస్తారమైన సాంస్కృతిక అనుసంధానాలు, ఇచ్చిపుచ్చుకోవడాలు శంకరదేవుని కాలం (15 వ శతాబ్దం) నుండి ఉన్నాయనీ, ఈ విషయంగా ఇరు భాషల పాలా పద్ధతులు శతాబ్దాలుగా ఒకరినొకరు ప్రభావితం చేసుకొని ఉంటాయి అనీ అసామీయ జానపద సంప్రదాయాలపై పనిచేసే పరిశోధకులు నమ్ముతారు. ఈ విషయాన్ని తిలోత్తమ మిశ్ర నాతో స్వయంగా ఒక సందర్భంలో చెప్పారు. నేను ఈ విషయంగా ఇంకా అవగాహన పెంచుకోదలచుకున్నాను. నాకు తెలిసి ఇంకా దీనిపై ఎవరూ పరిశోధన చేయలేదు. పాలా ప్రతిధ్వనులు బరూవా, సేనాపతి రచనల్లో ఇంకా నిశితంగా పరిశీలించగలిగితే బావుంటుంది.

పాలా’కీ తూర్పుభారతంలో ఉద్భవించిన సాహిత్యానికీ మధ్య ఉన్న సంబంధాలను తెలుసుకోవాలంటే పాలా ఆసాం, బెంగాల్ (బాంగ్లాదేశ్ సహితంగా), ఇంకా ఒడీషాలో ఏ విధంగా పరిణామం చెందిందో అన్న విషయాలను తెలియజేసే ఒక సమగ్రమైన చరిత్రొకటి కావాలి. ఈ మూడు క్షేత్రాల్లోని పాలా సంప్రదాయాల మధ్య జరిపే తులనాత్మక పరిశీలన చాలా జ్ఞానదాయకంగా ఉంటుంది. ఆసాంలో పాలా అన్నది ఆదివాసి ప్రార్థనా సంప్రదాయం నుండి ఉత్పన్నమైంది అని తెలుసుకున్నప్పుడు నాకు చాలా విస్మయం కలిగింది. నా ఉద్దేశ్యంలో నాందేవ్ 14 వ శతాబ్దంలో ప్రాచుర్యం కలిగించిన కీర్తన పద్ధతి కూడా ఈ సంప్రదాయాన్ని ప్రభావితం చేసి ఉండవచ్చునని. ఛ మన తో నాకు కలిగిన అనుబంధం నేను చిన్నప్పుడు చూసిన మౌఖిక ప్రదర్శన ద్వారా ఏర్పడి ఉండవచ్చును. నాకన్నా ఏడు సంవత్సరాలు పెద్దయిన మా అన్నయ్య ఈ నవలలోని హాస్యభరితమైన సన్నివేశాలను నాకు చదివి వినిపించేవారు. అప్పుడు నా వయసు ఇంకా ఇరవై కూడా దాటలేదు. నాకు బాగా గుర్తు, ఆయన ఒక్కొక్కసారి పూర్తిగా కుర్చీ మీద నుండి క్రింద పడేటంతగా మరీ నవ్వేవారు. ఒడీయా సాహిత్యంలో సేనాపతి నవలలకు చాలా అగ్రస్థానం ఉన్నప్పటికిని, నేను ప్రప్రథమంగా ఈ నవలలను ఏ సాహిత్య కారణం గానో చదవలేదు. ఈ నవలను మొదటి సారిగా చదువుతున్నప్పుడు ఏ పరిశోధనా దృష్టి తోను చదవవలసిన పనిలేదు అన్నది నాకు ఒక సంతోషకరమైన విషయం. గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా నా ప్రయత్నం అంతా, తెలిసి చేసినా తెలియక చేసినా, ఈ నవలతో నా ప్రప్రధమ పరిచయం ఎందువల్ల అంత ప్రభావవంతం గాను, శక్తివంతం గాను ఉన్నదో అని తెలుసుకోవడమే. ఈ ప్రభావం యొక్క మూలాన్ని అక్షరబద్ధమైన పాఠ్యంలో, దాని సాంస్కృతిక మూలాల్లో కనుక్కోవాలని నా ఉద్దేశం.

[ముఖాముఖీ రెండవ భాగం వచ్చే సంచికలో – సం.]

రచయిత భరణి కొల్లిపర గురించి: ధీరూభాయ్ అంబానీ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇన్ఫర్మేషన్ అండ్ కమ్యూనికేషన్ టెక్నాలజీలో అసిస్టంట్ ప్రొఫెసర్ గా సాహిత్యం, తత్త్వశాస్త్రము, రాజనీతిశాస్త్రము బోధిస్తున్నారు. హైదరాబాద్ లోని English and Foreign Languages University నుండి ఈయన ఆంగ్ల సాహిత్యంలో 2011లో డాక్టరేటు పట్టాను పొందారు. ...