సత్య మొహంతితో ముఖాముఖి – 1: సాహిత్యంలో వాస్తవికవాదం

ఐతే, తాత్త్విక వాస్తవికవాదం, సాహిత్య వాస్తవికవాదం ఈ రెండూ నిష్పాక్షిక దృక్కోణానికి కట్టుబడి ఉన్నాయని చెప్పగలమా?

అవును. ఈ రెంటికి మధ్య చాలా పోలిక చూపవచ్చును. సాహిత్య వాస్తవికవాదం, తాత్త్విక వాస్తవికవాదం లాగానే, చాలావరకు ఒక నిష్పాక్షిక దృక్పథానికి (సామాజికంగా, సాంస్కృతికంగా) కట్టుబడి ఉంటుంది. వాస్తవికవాద రచయితలు ఎప్పుడూ కూడా సాహితీ ప్రక్రియలపై ప్రబలంగా ఉన్న కట్టుబాట్లను, వాటి చేత మలచబడ్డ రచనా ప్రక్రియలను సరిదిద్దాలని ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉంటామని చెప్తుంటారు. మీకు ఈ విషయం యొక్క నిదర్శనం ఎలియట్ (George Eliot) చేసిన సూచనలో కనిపిస్తుంది. ఆవిడ ప్రతిరూపాలను దాటిపొమ్మని చెప్తుంది. (ఎందుచేతనంటే, ఊహాజనితమైన, కల్పితమైన ప్రతిరూపాలను తయారు చేయడం చాలా సులభం కదా.) ఇదే విధంగా ఛ మన నవలలో లాల్ బిహారీ డే అనే పాత్ర దృష్టిలో భారతీయ గ్రామీణ వాతావరణం ఒక జడమైన ప్రాచ్యవాదంతో నిండి ఉందన్న విమర్శ అంతర్లీనంగా కనబడుతుంది. మొదట్లో వాస్తవికవాద రచయితలు, విషయాలను ఉన్నది ఉన్నట్లుగా ప్రతిబింబించే ప్రయత్నం చేస్తున్నామని ప్రకటించేవారు. వారి కాలాల్లో ఉన్న సమాజ ప్రతిరూపాలను, వాటి వక్రీకరణలను అధిగమిస్తూ తమ వాస్తవికత్వాన్ని ఆవిష్కరించడమే ఈ ప్రయత్నం యొక్క అర్థం అని మనం గమనించాలి. తమ రచనల్లో ప్రబలమైన దృక్పథాలు సూచించే విధంగా కాక, నిష్పాక్షికత్వానికి, సత్యానికి చేరువగా ఉండాలని ఈ రచయితల ఆదుర్దా. ఇదేదో సమాజాన్ని వర్ణనాత్మక వాస్తవికత ద్వారానే చూపడం లాంటిది అనుకుంటే మాత్రం పొరపాటే. గొప్ప వాస్తవికవాద రచనాకారులెప్పుడూ కూడా వాస్తవికతను కేవలం చూపరు, దాన్ని సమగ్రంగా విశ్లేషిస్తారు. వారి ఉల్లేఖనలు ఈ విశ్లేషణలను ఎల్లప్పుడూ సమర్ధిస్తాయి.

సైద్ధాంతిక లేదా జ్ఞానమీమాంసక వాస్తవికవాదానికి, సాహితీ వాస్తవికవాదానికి చెందిన కొన్ని ధోరణుల మధ్య పోలిక ఉన్నప్పటికీ, సిద్ధాంతపరమైన ఉత్తరాధునికతకీ సాహిత్యంలో కనిపించే ఉత్తరాధునికతకీ మధ్య ఎటువంటి సంబంధము లేదనే చెప్పాలి. సాహిత్యంలో ఉత్తరాధునికత అంటే ఆధునిక రచనాధోరణుల తదుపరి వచ్చేదని అర్థం. సాహిత్య చరిత్రలు వ్రాసేవారు గుర్తించిన ఆధునికత్వ రచనా ప్రక్రియలు క్షీణించిన దరిమిలా ఇది పుట్టుకొచ్చింది. ఈ పదం కూడా సాహిత్యకారులే సూచించారు. ఐతే, అసలు సిసలు ఉత్తరాధునికత ఒక సిద్ధాంతబద్ధమైన తాత్త్విక ధోరణి, జ్ఞానమీమాంసక దృక్పథం.

కావాలంటే మీరొక ఉత్తరాధునిక కవో, నవలారచయితో కావచ్చును. తదనుగుణంగా సంపాదకులు మీ రచనలకు ఆ ముద్ర కూడా వెయ్యవచ్చు. కానీ మీరు తాత్త్వికంగా కూడా ఉత్తరాధునికులా అన్నది తెలుసుకోవడానికి అది సరిపోదు. ఒక రచయిత ఉత్తరాధునిక రచనా ప్రక్రియలను ఉపయోగిస్తూ తాత్త్వికవాద రచనలను చేయవచ్చు. అటువంటి రచనలలో సామాజిక వక్రీకరణలను, ఒక నిజమైన నిష్పాక్షిక దృక్పథంతో వాస్తవికతను చూపే ఆస్కారం ఉంటుంది. మీరు, వీలయితే, పింఛాన్ (Thomas Pynchon) లేదా రూష్దీ (Salman Rushdie) లాంటి రచయితలు అనుసరించిన రచనా పద్ధతులను ఉపయోగిస్తూనే ఎలియట్‌లా నవలలు వ్రాయవచ్చును. 1980లలో కుంకుమ్ సంగారి (Kumkum Sangari) రూష్దీని మార్కేజ్‌తో (Gabriel Garcia Marquez) పోలుస్తూ ఒక గొప్ప విశ్లేషణ రమారమి ఈ పద్ధతిలోనే వ్రాశారు. ఆవిడ ఈ వ్యాసంలో మేజికల్ రియలిజం ప్రక్రియ అవాస్తవిక కల్పనలతో కూడి వుంటుంది అనే అభిప్రాయాన్ని పాఠకులు పునఃపరిశీలించి మార్చుకోవలసినదిగా అర్థిస్తారు. మీరు వార్గాస్ (Jennifer Harrod Vargas) వ్యాసం చదివినట్లైతే ఈ విషయం మరింత ప్రస్ఫుటమవుతుంది. మేజిక్ రియలిస్ట్ రచయితలు అవలంబించేది కూడా వాస్తవికవాదపు జ్ఞానమీమాంసలో ఒక భాగమే అని ఈ ఇద్దరూ వాదించారు. ఈ రచనా పద్ధతిని అవలంబించడం ద్వారా వీరికి వాస్తవికత యొక్క స్వరూపం నిష్పాక్షికంగా లభ్యం అవుతుంది అని దీని అర్థం.

వలస పాలన సమయంలొ రచించినప్పటికీ, సేనాపతి నవల ఛ మన ఆఠ గుంట ఈ కారణం వల్లనే అంత ఆసక్తికరంగా కనిపిస్తుంది. ఈ నవల అన్యాపదేశ ప్రస్తావనల ద్వారా, వ్యంగ్యం ద్వారా ఆనాటి భారతీయ సమాజాన్ని, సంస్కృతిని, విశ్లేషణాపూరితంగా వర్ణిస్తుంది. అందువలన, ఫకీర్ మోహన్ సేనాపతి వాస్తవిక ధోరణిలో వ్రాసినప్పటికీ ఆయనను ఒక ఉత్తరాధునిక రచయితగా కూడా చూడవచ్చును. ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే ఈ రచన ఉత్తరాధునిక నవల ఆవిర్భావం కన్నా 60 నుండి 70 సంవత్సరాలకు ముందే జరిగింది.

ఈ నవల కోసమై వ్రాసిన ఉపోద్ఘాతంలో మీరు సేనాపతి పాఠకులను క్రియాశీలులు కమ్మని సవాలు చేస్తాడని, ఊరికే సామాజిక వాస్తవికత్వాన్ని అంగీకరించవద్దని ప్రేరేపిస్తాడని అన్నారు. ఈ నవలలోని ఆధునికత (మీరు పూర్వం విశ్లేషించిన 16 వ శతాబ్దపు బలరాం దాస్ లక్ష్మీ పురాణం లాగే) దాని ఆత్మార్థక కథాస్వరూపంలో ఉందని చెప్పవచ్చును. నవలలో సాగే కథనం పాఠకుడి సహచర్యం, తోడ్పాటు కోరుకుంటుంది. ఈ తోడ్పాటు సహాయంతోనే సమాజంలో ప్రబలంగా ఉన్న సాంఘిక, రాజకీయ స్వరూప స్వభావాలను విమర్శించే అవకాశం ఉంటుంది. ఐతే, మీరు పాఠకుడి పాత్ర గురించి వ్యాఖ్యానించిన వైనం మాకు ఆశ్చర్యం కలిగించింది. మీరు పాఠకుడికి కథనాన్ని నడిపే బాధ్యతనూ, అధికారాన్నీ అప్పగిస్తారు. ఈ అప్పగింతలో కల్పనకు యదార్థానికి మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని, దృక్పథబద్ధమైన అభిప్రాయానికీ సత్యానికీ మధ్య ఉన్న భేదాన్ని పాఠకుడు చూడగలగటం ఒక ‘జ్ఞానమీమాంసక లక్షణం’గా కనిపిస్తుంది. సేనాపతి ఈ శైలితో ఒక రకంగా పాఠకుడు సాధికారత పొందినా, మరొక విధంగా దారి తప్పుతాడు కూడా. ఇటువంటి మేధోలాఘవం ఉన్న వాస్తవిక రచనలు సహజంగా పాఠకుల నుండి చాలా ఆశిస్తాయి. ఐతే, ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో, ఇంతటి క్రియాత్మకతతో పాఠకుడు ఆత్మవిమర్శ చేసుకోవడంతో పాటు, సామాజిక ఆచారాలకూ, వ్యవస్థలకూ ఒక విమర్శకుడిగా మారటం అన్నది ఒక నైతిక ఆవశ్యకతగా అవతరిస్తుంది అంటే అది మీకు సమ్మతమేనా?

ఓడిషాలో బలరాం దాస్ ఆరంభించిన స్త్రీవాద, కులవ్యతిరేక పురాణమనేది ఒక సజీవ సాంప్రదాయం. మార్గశిర మాసంలో లక్ష్మీ పురాణాన్ని విధిగా ప్రతి పల్లెలోను, పట్టణంలోను సాంప్రదాయికంగా హిందువుల ఇళ్ళలో చదువుతూ ఉంటారు. బలరాం దాస్ ఒక స్వతంత్రుడైన అసాంప్రదాయిక భక్త కవి. ఈయన తన కావ్యంతో ఒక క్రొత్త విద్రోహకర గాథను రచించడమే కాకుండా దానికి అనుబంధమైన సాంఘిక సంప్రదాయాన్ని కూడా నెలకొల్పాడు. గత 450 సంవత్సరాలుగా మహిళలు ఈ పురాణాన్ని చదువుతూనే ఉన్నారు, చర్చిస్తూనే ఉన్నారు, ఇంకా ఈ కథ లోని కుల వ్యతిరేక, స్త్రీవాద అంతఃసూచనలను విశ్లేషిస్తూనే ఉన్నారు. ఇంకా లోతుగా చెప్పాలంటే, ఈ సంప్రదాయం సమూలమైన, అభ్యుదయకారకమైన, ఒక క్రొత్త సామాజిక, రాజకీయ అవకాశం స్త్రీలకు కల్పించింది.

సేనాపతి వ్రాసిన నవల ఈ సంప్రదాయం నుండి వచ్చి ఉండవచ్చును లేదా లేకపోవచ్చును కూడా. (కాగా ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన స్త్రీవాద మేధావి, బిద్యుత్ మొహంతి, సేనాపతి పరోక్షంగానైనా లక్ష్మీ పురాణం చేత ప్రభావితు డయ్యాడని వాదించారు). కాని ఈ నవల లోని కథకుడు కేవలం ఒక తటస్థుడు కాడు. అన్నింటి కన్నా ముఖ్యమైంది ఏమిటంటే, ఈ నవల లోని కథకుడి దృక్పథం లౌక్యంతో పాటు అత్యంత తీక్షణమైన సామాజిక విమర్శకుడిది కూడా. ఈ నవలను మళ్ళీ మళ్ళీ చదివే పాఠకులకు ఈ విషయం అర్థమవుతుంది. హాస్యం, చమత్కారం ద్వారా చాల ప్రభావవంతమైన విమర్శ సాధ్యమవుతుంది. ఓడియా భాషకు చెందిన ప్రముఖ విమర్శకులైన రబి శంకర్ మిశ్ర లాంటి వారితో పాటుగా నేను చూపదలచుకున్న దేమిటంటే, ఈ నవల యొక్క శక్తి దాని భాష లోనూ కథనంలో జరిగిన క్రొత్త ఆవిష్కరణల లోనూ ఉన్నదని. రబి శంకర్ మిశ్రా ఈ నవలపై వ్రాసిన విమర్శనా వ్యాసంలొ డెరీడా, భాఖ్తిన్‌ల ప్రభావం కనబడుతుంది. కథావస్తుపరంగా చూసినట్లైతే, ఈ నవల సాంతం ఒక భూస్వామికి ఉన్న పేరాశ గురించి మాత్రమే కాదు. (అనంతమూర్తి ఈ విషయాన్ని చాల ముందే గ్రహించారు.) సేనాపతి నవల విభిన్న స్థాయిలలో జరిగిన ఒక వాస్తవికపు రచనగా పేర్కొనవచ్చును. శిశిర్ కుమార్ దాస్ లాంటి వారు చెప్పినట్లు, ఈ నవల బ్రిటిష్ వలస పాలనా సమయంలోని భారతీయ సమాజాన్ని గ్రామీణ దృక్పథంతో చాలా విపులంగా చిత్రీకరిస్తుంది. అలాగే, నా ఉపోద్ఘాతంలో చెప్పినట్లుగా, ఈ చిత్రీకరణ లోని నిర్దుష్టత దాని వర్ణనలో కాక పాఠకుడి విమర్శన, విశ్లేషణా పటిమలో ఇమిడి ఉంటుంది.

సాహితీ వాస్తవికత్వపు వాదనల్లో ఒక దశలవారీ పరిణామక్రమం మాకు కనిపిస్తుంది. ఒక క్రమంలో ప్రతి నవల దాని పూర్వపు నవలలపై ఆధారపడి తనను తాను నిర్మించుకుంటుంది అనే వాదన ఇది. ఇక్కడ కాలానుక్రమం, సరళరేఖాత్మకం అని అవ్యక్తంగా, అంతర్లీనంగా ఉన్న అభిప్రాయం. కాని, మీరు మీ ఉపోద్ఘాతంలో ఛ మన ఆఠ గుంట యొక్క కథన ప్రక్రియ ఈ కాలానుక్రమణ పద్ధతికి భిన్నంగా ఉన్నట్లు చెబుతారు. ఈ నవల అవలంబించే కథన ప్రక్రియ ముల్క్ రాజ్ ఆనంద్ సహజత్వానికన్నా, సల్మాన్ రూష్దీ ఆత్మార్థక ఉత్తరాధునికతకి (reflexive post-modernity) చేరువగా ఉందని మీ వాదం. ఐతే, సాహిత్య వాస్తవికవాదం అన్న ఊహ ఈ దశలవారీ ప్రవృత్తిని అనుసరిస్తుందని, సాహిత్యం అంటే పూర్వకాలపు ఉద్దేశాలు కలిగి, హేగెల్ ప్రతిపాదించిన మార్కిస్టు చారిత్రక దృక్పథానికి చేరువగా ఉందని మీరంగీకరిస్తారా? లేని పక్షంలో, వాస్తవికవాదంపై జరుతున్న కొత్త పరిశోధనలు కాలం వర్తులాకారమైనదనే ఒక సరికొత్త ఊహను అనుసరిస్తూ వస్తున్నాయి అని గుర్తించాలి. ఈ ఊహ కాలానుక్రమణ నిర్మాణాన్ని కూలదోయటం చేతనే సాధ్యమవుతుంది. వాస్తవానికి, కాలానికి, చరిత్రకి మధ్య ఉన్న సంబంధంపై సాహిత్య వాస్తవికవాదపు రాజకీయ సామర్థ్యం ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆందుకే ఈ ప్రశ్న.

అవును. కచ్చితంగా మనం సాహిత్యంలో అతిసామాన్యమైన అభివృద్ధి, అభ్యుదయం నమూనాలను దాటి వెళ్ళాలి. భారతీయ నవలా సాహిత్యాన్ని అంచెలంచెలుగా ఎదుగుతున్న క్రమంగా కాకుండా — అంటే సులభతరమైన వాస్తవికవాదం నుండి సంక్లిష్టమైన ఆత్మార్థక ఉత్తరాధునికత, మేజికల్ రియలిజమ్ లాంటివి — శతాబ్దాలుగా రచయితలు ఏ విధంగా ఆయా సమయాల్లో వారి దైనందిన వాస్తవాలను రచనలుగా ఎలా మలిచారో తెలుసుకోవాలి.

సాహిత్యం సామాజిక శాస్త్రాలు కనుగొనే అంశాలను అపేక్షించగలదు అన్న విషయం ఆధారంగా ఒక క్రొత్త పరిశోధక నమూనాను ఉత్పాదించవచ్చును. భారత దేశపు వాస్తవిక నవలల విషయంలో ఈ అంశం కచ్చితంగా నిజమని చెప్పవచ్చు. ఇదే విషయాన్ని ప్రేంచంద్ నవల గోదాన్ కోసమై వ్రాసిన ఉపోద్ఘాతంలో వసుధ దాల్మియా ఉటంకించారు. చరిత్రకారులు, సామాజిక స్పృహ ఉన్న మేధావులు కనుగొనే ఊహలను, ఆవిష్కరణలను దశాబ్దాలకు మునుపే సాహిత్యం అపేక్షిస్తుంది అంటే అతిశయోక్తి ఏమాత్రం కాదు. మీకు తెలిసే ఉంటుంది, థామ్సన్ (E. P. Thompson) 1966లో టైమ్స్ పత్రికలో History from below అన్న వ్యాసం ప్రచురించారు. సాహితీ విమర్శకులుగా మనం ఆయనను అనుసరించి సాహిత్యాన్ని నిమ్నవర్గాల దృక్కోణంలోంచి చూసే ఒక బహుశాస్త్రీయ ప్రణాళికను నిర్మించవచ్చు. ఈ విషయం ఇట్లా ఉంచితే, నేను హరీష్ త్రివేదితో కలిసి 2006 సంవత్సరంలో ఎకనమిక్ అండ్ పొలిటికల్ వీక్లీకి (E.P.W) ఒక ప్రత్యేక సంచిక చేసినప్పుడు ఈ విధమైన చారిత్రక ప్రణాళికను ఉద్దేశించి కొన్ని సూచనలను చేయడం జరిగింది. హిస్టరీ ఫ్రమ్ బిలోను ధ్వనిస్తూ లిటరరీ వ్యూ ఫ్రమ్ బిలో అనే సూచన చేశాము. దరిమిలా ఇక్కడ, అమెరికాలోనూ మేము ఏర్పాటు చేసిన తులనాత్మక భారతీయ సాహిత్య సమావేశాలలో ఈ ప్రణాళికను ప్రస్తావించాము.