యజ్ఞం కథ: మరో పరిశీలన

3. గోపన్న అప్పల్రాముడి మధ్య ఉన్న అప్పు స్వభావం.

గోపన్న దళారి వర్తకం ప్రారంభించిన నాటి నుండి అప్పల్రాముడు తన పంటల నతనికే అమ్మేవాడు. గోపన్న చెప్పిన ధరలను గానీ, అతని తూకాలను గానీ అప్పల్రాముడు ఎప్పుడూ శంకించే వాడు కాదు. కొన్ని సంవత్సరాలుగా వారిద్దరి మధ్య బేరసారాలు సాగాయి. తనకున్న ఆరెకరాలను అప్పల్రాముడు తొమ్మిదెకరాలు చేయగలిగాడు. గోపన్న దళారీ వ్యాపారంలో ఎదిగాడు. వాణిజ్య పంటల ధరల అస్థిరత్వం వలన రైతులు దెబ్బ తిన్నారు. అప్పలరాముడి భూమి క్రమక్రమంగా తరగ నారంభించింది. గోపన్న స్థితి క్రమక్రమంగా మెరుగు పడింది. కానీ అచిర కాలంలోనే పెద్ద వర్తకుల పోటీకి తట్టుకోలేని గోపన్న స్థితి కూడా క్రమక్రమంగా దిగజారింది. ఆ కాలంలో గోపన్న దగ్గర అప్పల్రాముడు అప్పుడప్పుడూ తీసుకున్న అప్పులన్నీ కలిపి రెండువేల రూపాయలయినట్లు లెక్కలు తేల్చారు. వడ్డీతో రెండువేల అయిదొందల రూపాయలయింది. నోటు కాలపరిమితి అయిపోతుండగా అప్పు తీర్చటానికి మరి కొంత వ్యవధి కావాలంటే శ్రీరాములు నాయుడు పంచాయితీ తీర్పు ద్వారా అప్పల రామునికి మరి మూడు సంవత్సరాల వ్యవధి ఇవ్వడం జరిగింది. వడ్డీ కూడా గవర్నమెంటు రేటుకి తగ్గాలన్నాడు శ్రీరాములు నాయుడు. ఇప్పుడు ఆ వ్యవధి కూడా అయిపొయింది. ఇక బాకీ తీర్చాలి. ఒకప్పుడు తొమ్మిదెకరాలున్న అప్పల్రాముని కిప్పుడు రెండెకరాల ఇరవై సెంట్లు మాత్రమే ఉంది. గంపెడంత సంసారం. గోపన్న పరిస్థితి కూడా తారుమారై చితికిపోయి కొడుకులు కడుపు చేతబట్టుకుని తలా ఒక దిక్కు పోగా కూతురుతో బ్రతుకు వెళ్లదీస్తున్నాడు. ప్రస్తుతపు తీర్పులో అది అప్పే అన్నాడు శ్రీరాములు నాయుడు. వాస్తవానికి అది అప్పు ఎలా కాక పోతుంది? అది తీర్చవలసిందే. కాకపోతే వడ్డీ తగ్గించవచ్చు. సులభవాయిదాలలో తీర్చే అవకాశం ఇవ్వవచ్చు. వారిద్దరి ఆర్థిక పరిస్థితి దృష్ట్యా ఇది సరియైన తీర్పుగా తోస్తుంది. అప్పల్రామునికి భూమి అమ్మే పరిస్థితి కల్పించగూడదు. శ్రీరాములు నాయుడు అలా తీర్పు ఇచ్చి వుంటే బావుండేది. కాళీపట్నం రామారావుగారు పాత్రోచితంగా కథావసరాలను పాటిస్తూ అలా వ్రాసి ఉంటే బావుండేది.

4. కథ ముగింపు.

కథ బలహీనత, రామారావుగారి అవగాహనా లోపం ప్రబలంగా కథ ముగింపులో ఉంది. ఇది ఏ రకంగా సమంజసమైన ముగింపు అని రామారావుగారికి అనిపించిందో అర్ధం కాదు. తండ్రి భూమి అమ్మి గోపన్నకు బాకీ తీర్చడం ఇష్టం లేని సీతారాముడు తండ్రిని దూషించి, మెలోడ్రమటిక్‌గా ఇంటికి పరిగెట్టికెళ్ళి భూమి లేని కంబారీగా తన కొడుకు ఉండటానికి వీల్లేదని వీరావేశంతో ఊగిపోతూ కొడుకుని అడుగుతాడు “అరె!నువ్వు కంబారీగా బ్రతుకుతావా లేదా చచ్చిపోతావా” అని. ఆ చిన్నవాడు చచ్చిపోవటానికి పరుగెట్టుకొస్తాడు. ఇది చాలా అసంగతమైన మెలోడ్రామా, అన్‌కన్విన్సింగ్ ఐడియలైజేషన్. కొడుకంటే వాడు, తండ్రంటే తానన్నట్లు మాట్లాడతాడు. మానవీయత దృష్ట్యా చూసినపుడు ఈ పెద్దోళ్ళ తగాదాకు పరిష్కారంగా ముక్కు పచ్చలారని బాలుడిని దారుణంగా వధించటం అమానుషం, మహా ఘోరమైన అకృత్యం. తండ్రిగా పుత్రప్రేమ లేనివారు ఎవరూ ఉండరు. అభం, శుభం తెలియని, అయిదారేళ్ళయినా నిండని అర్భకుడిని, తన తనయుడిని వాడికే మాత్రం సంబంధం లేకపోయినా నిర్దయగా నరకటానికి ఆ తండ్రికి చేతులెలా వచ్చాయో, రచయితకు దీనిని కథకు ముగింపుగా వాడుకోవాలనే హృదయ కాఠిన్యం ఎలా వచ్చిందో అర్ధం కాదు.

కొడవటిగంటి కుటుంబరావుగారు, రామారావుగారిని, వారి కథలని మెచ్చుకుంటూ, “అందరూ గొప్ప కథలు రాయలేనట్లే, అందరు పాఠకులు సరైన అవగాహనతో చదవలేరని” పాఠకులకు ఇబ్బందికరమైన వ్యాఖ్య చేస్తారు. దేవుడు మానవుడైతే, అప్పుడు అతనైనా సరే శ్రీ కాళీపట్నం రామారావుగారికి నమస్కరిస్తాడని గొప్పగా ప్రశంసిస్తారు రావి శాస్త్రిగారు. “ఆయన (రామారావు గారు) తన కథలలో కనిపించరు. తన కథా వివరణ కోసం ఒక వక్తను తయారు చేస్తారు. రచయిత మాటల్లో కనిపించేవన్నీ ఆ వక్తవి. వక్తకు, పాత్రలకు రచయిత వెనకాల ఉంటారు.” అని వెల్చేరు నారాయణ రావుగారు అభిభాషిస్తారు. ఎందుకలా అంత వెనకాల రచయిత ఉండటం? రంగనాయకమ్మ గారి విమర్శకు సమాధానం చెప్పటానికి, రచయితను సమర్ధించటానికి లేని వక్తను నారాయణ రావుగారు సృష్టించ దలచుకున్నట్లు కనబడుతుంది. విమర్శిస్తే వక్తను విమర్శించండి, రచయితను మాత్రం విమర్శించ వద్దన్నట్లుంది. తన్మూలకంగా తన ఉద్దేశ్యం అది కాకపోయినా రచయితకు ఒక బాధ్యతా రాహిత్యాన్ని అంటకడతారు. అసలు ఇది ‘యజ్ఞం’కు సంబంధించి సత్యమైన విషయం కాదు. అటువంటి వక్తేమీ లేడు. కథలో రచయిత, పాత్రలే ఉంటారు. “శ్రీరాములు నాయుడు పెట్టిన మాయలో పాఠకుడు కూడా ఉంటాడు. ..గౌరవకరమైన భావజాలపు ఉచ్చులో కథ నడుస్తుంది. పాఠకుడు కూడా ఆ ఉచ్చులో ఉంటాడు.” అని నారాయణ రావుగారు పాఠకుడిని హెచ్చరిస్తారు. “గౌరవకరమైన భావజాలపు ఉచ్చు” – చాలా అస్పష్టమైన వ్యక్తీకరణ. అయానికి కుదరనిది.

ఈ విధంగా, రంగనాయకమ్మగారి విమర్శా వ్యాసానికి సమాధానంగా 1982లో ప్రచురించబడిన కధాయజ్ఞం అనే పుస్తకంలో మార్క్సిస్ట్ మేధావులు, విమర్శకులు ఆవిడ లేవనెత్తిన అభ్యంతరాలకు ప్రతిగా పనిగట్టుకుని రామారావుగారిని, వారి కథను ఏవేవో అసమంజపు సమర్ధనలతో ఆకాశానికి ఎత్తి వేశారు. వీరు కథలో ఉన్న దోషాలను చూడదలచుకోలేదేమో అనిపిస్తుంది. సాంఘిక దురన్యాయాన్ని, ఆర్థిక పరమైన దోపిడీని విప్లవ స్ఫూర్తితో, పోరాట పటిమతో, అవసరమైతే హింసతో ఎదిరించాలనే సిద్ధాంతం యెడల నమ్మకమున్న వీరు ఈ ముగింపు కెలా సంతోషపడ్డారో, దానినెలా సమర్థించగలుగుతున్నారో ఊహ కందని విషయం. వారి ఆలోచనా సరళిలో దానినొక పలాయనవాదంగా, తిరోగమనచర్యగా ఎందుకు భావించలేక పోయారో చిత్రంగా వుంది.


కాళీపట్నం రామారావుగారు ఒక దృశ్యాన్ని చూపించటంలో, ఒక పరిస్థితిని ఆవిష్కరించటంలో, ఒక పాత్రను సృష్టించటంలో, గ్రామీణ వాతావరణాన్ని కనుల పండువగా, మనసుకు హాయి గొలిపే రీతిలో చూపించటంలో మంచి నేర్పరి. శ్రీరాములు నాయుడి పెద్దరికం, హుందాతనం, మర్యాద మన ప్రత్యక్షానుభవం అవుతవి. కధ మొత్తం మీద బాగా ఆకర్షించే, ఎప్పటికీ గుర్తుండే పాత్ర అప్పలరాముడు. గ్రామపంచాయితీలో హరిజన మెంబరు. డెబ్భై సంవత్సరాలు దాటిన వాడు. మర్యాదల నతిక్రమించనివాడు. అతడు చదువుకోని మేధావి. శ్రీకాకుళం మాండలికంలో అతను మాట్లాడుతుంటే కథనం, వాదనం రెండూ ఆకర్షణీయంగా కలగలసి పోతవి. వందల సంఖ్యలో చుట్టూరా కూర్చున్న జనంతో పాటు మనం కూడా చెవులు రిక్కించి వింటుటాం. మర్యాదకు లోటుండదు, కానీ తాను చెప్పదలచుకున్న దానిని ఎక్కడా సడలించటం ఉండదు.

‘యజ్ఞం’ మంచి కథ అనిపిస్తూ, చదివిస్తూ, మంచి కథ కాదని చెప్పవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. ఒక్క ముగింపు తప్ప కథలోని తక్కిన సంఘటనలు, పరిస్థితులు నిజ జీవితంలో ఎలా ఉంటాయో అలా చూపించారు. నేర్పుగా చూపించారు కాబట్టి కథ చదివించ గలుగుతారు. నిజ జీవితంలో కొందరు వ్యక్తులకు సంబంధించి కొన్ని రోజులలో జరిగిన సంఘటనలు అవి జరిగినవి జరిగినట్లు రాస్తే కథ అవదు. నిజ జీవితం కేయాటిక్‌గా ఉంటుంది. నిజ జీవితంలోని కొన్ని సంఘటనలకు, పరిస్థితులకు, కారణాలు కనిపించవు. ఒక సాహిత్య కళా రూపంలో జీవితాన్ని ఆవిష్కరించవలసిన పద్ధతి ఇది కాదు. ఇలా అన్నంత మాత్రాన జీవన వాస్తవికతను చూపించ కూడదని కాదు. తప్పనిసరిగా చూపించి తీరాలి. అది కళాత్మకంగా చూపించాలి. సాహిత్య ప్రక్రియలో చూపింప బడిన జీవితం ఒక ఆర్టిస్టిక్ ఫార్ములాకు, ఆర్టిస్టిక్ లాజిక్‌కు, హార్మనీకి ఒదిగి ఉంటుంది. ఇలా ఒదిగి, జీవన వాస్తవికతకి అద్దం పడుతుంది. ప్రతి సంఘటన, ప్రతి పరిస్థితి అర్ధవంతంగా ఉంటవి. అవి కార్యకారణ సంబంధం కలిగి వివరణకు లోబడి ఉంటవి.

రామారావుగారి కథ మంచి ఫోటో గ్రాఫర్ తీసిన ఫోటోలా ఉంటుంది. కానీ మంచి చిత్రకారుడు గీసిన చిత్రంలా ఉండదు. రచయిత దృక్పథాన్ని కథను మధించి పట్టుకోవటానికి వీలుగా ఉండాలి. ఈ కథ ద్వారా రామారావుగారు ఇంతకూ చెప్పదలచుకున్నది ఏమిటంటే అదేదో చెప్పటం కష్టం. ఒక పాయింట్ ఆఫ్ వ్యూ లేకుండా కథ సాగుతుంది. కథలో అందరూ మంచివాళ్ళే – గోపన్న, అప్పల రాముడు, శ్రీరాములు నాయుడు. వర్గవైరుధ్యాలు లేవు, పాత్రల స్వభావాల మధ్య సంఘర్షణలు లేవు. మరి కథ ఎలా నడుస్తుంది? రామారావుగారి అవగాహనా లోపం కథాంశాన్ని నిర్మించుకోవడంలో ఉంది. ముగింపు సరే సరి. పరమ దారుణంగా ఉంది. పాత్ర చిత్రణ బాగుందా అంటే, కథావసరాలకు తగినట్లుగా లేదని చెప్పాలి. బాగాలేదంటే, పాత్రలు వాటికవి సజీవంగా ఉండి ఆకట్టుకుంటవనే చెప్పాలి. కథ చెప్పటంలో ఒక బిగి ఉండటం వలన అది బాగా చదివించగలుగుతుంది. అంచేత దానికి అంత పేరు వచ్చిందనుకుంటాను.

కథలో ఈ దోషాల వల్ల, అతి జుగుప్సాకరమైన, దారుణమైన, అర్థరహితమైన అకృత్యంతో కథ ముగియటం వలన, అప్పలరాముని, గోపన్నల కుటుంబాలు చితికి పోయినట్లు కథ చితికిపోతుంది, యజ్ఞం భగ్నమవుతుంది.

[జనవరి 2012లో హైదరాబాదులో జరిగిన సాహిత్యగోష్ఠిలో రచయిత ఇచ్చిన ప్రసంగ వ్యాసం, విస్తరించి ఈమాటలో ప్రచురణకు పంపినది. – సం.]