Expand to right
Expand to left

కళావసంతము

ఆముక్తమాల్యదలో వసంత ఋతువు

పంచకావ్యాలలో ఒకటైన ఆముక్తమాల్యద[7] కావ్యములో గోదాదేవి యుక్తవయస్సుకు వచ్చేసమయములో వసంత ఋతువును కొన్ని పద్యాలలో వర్ణిస్తాడు కవి. అందులో రెండు పద్యాలను కింద పరిచయము చేస్తున్నాను.

కినిసి వలఱేఁడు దండెత్తఁ గేతు వగుట
మీన మిలఁ దోచు టుచితంబ మేష మేమి
పని యనగ నేల? విరహాఖ్యఁ బాంథ యువతి
దాహమున కగ్గి రాఁగఁ దత్తడియు రాదె?

- శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, ఆముక్తమాల్యద (5.98)

మన్మథుడు కోపముతో దండెత్తగా చేప కనిపించడం ఉచితమే, ఎందుకంటే చేప అతని ధ్వజము కాబట్టి. కాని మరి మేక రాకకు కారణ మేమిటో? విరహముతో బాధపడే యువతులు అగ్గివలె దహించి పోతుండగా, అగ్నిదేవుని వాహనమైన మేషము అక్కడ ఉండడము సమంజసమే కదా? సౌరమాన సంవత్సరములో మీన మేష మాసాలు వసంత ఋతువు అవుతుంది. అందువల్ల కవి ఈ ఋతువు రాకను గోప్యముగా చెబుతాడు.

సాంద్ర మకరంద వృష్టి రసాతలంబు
దొరఁగు పువ్వుల భువియుఁ బూధూళి నభము
నీ క్రమత్రయి మాధవుఁ డాక్రమించె
నురు విరోచన జనిత మహోష్మ మడఁగ

- శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, ఆముక్తమాల్యద (5.136)

ఇది కూడా ఒక రసవత్తరమైన పద్యమే. పూదేనె కారి భూమి లోపలికి చేరుకొంటుంది. పువ్వులేమో భూమిపైన రాలుతాయి, ఇక పోతే పుప్పొడి గాలిలో నిండుకొంటుంది. సూర్యుని వేడి తాపము అణచడానికి వైశాఖ వేళలో ఇవి ఉపయోగ పడుతాయి. మాధవము అంటే వైశాఖము. కాని ఈ పద్యానికి పరోక్షముగా మరో అర్థం ఉంది. ఇది మాధవుని (విష్ణుమూర్తి) వామనావతారాన్ని సూచిస్తుంది. విరోచనునికి పుట్టినవాడు బలి చక్రవర్తి. వానిని అణచడానికి మూడు పాదాలతో పాతాళము (రసాతలము), భూమి, ఆకాశము ఆక్రమిస్తాడు మాధవుడు.

వసుచరిత్ర – వసంతము

వసంతాన్ని గురించి రాసేటప్పుడు వసుచరిత్రలోని కింది పద్యాన్ని మరువ రాదు.

అరిగా పంచమ మేవగించి నవలా లవ్వేళ హిందోళ వై-
ఖరిఁ బూనన్ బికజాత మాత్మరస భంగ వ్యాకులంబై, వనీ-
ధర నాలంబిత పల్లవ వ్రత విధుల్ దాల్పన్, తదీయ ధ్వనిన్
సరిగాఁ గైకొనియెన్ వసంతము మహా సంపూర్ణ భావోన్నతిన్

- భట్టుమూర్తి, వసుచరిత్ర (1.130)

పై పద్యానికి సంగీతపరంగా ఎందరో వ్యాఖ్యానించారు[8-10]. నాకు అట్టి పాండిత్యము లేకున్నా, ఇందులోని విశేషాలను కొన్ని మీ ముందుంచడం నా కర్తవ్యమని భావిస్తున్నాను. ఇక్కడ నవలా అంటే యువతి అని అర్థము. ఆ వేళ నవలాలు హిందోళం పాడుతున్నారు. హిందోళ రాగంలో స-మ-గ-ధ-ని అనే ఐదు స్వరాలు మాత్రమే ఉంటాయి, ఋషభము, (అరి అంటే రి లేనిది) పంచమ స్వరము ఉండదు ఈ రాగంలో. కోకిలలు పంచమ స్వరం పాడుతాయని ప్రతీతి. శత్రువులవలె యువతులు పంచమ స్వరాన్ని వర్జించి హిందోళం పాడడానికి ఆరంభించేటప్పుడు కోకిలలు వ్యాకులపడి చిగురుటాకులను భుజించి తపస్సు చేశాయట. అప్పుడు వాటి ధ్వనులను (పంచమ స్వరాన్ని) వసంతము సరిగా (రి స్వరముతో) సంపూర్ణ భావోన్నతితో గైకొన్నది. అంటే వసంత రాగములో అన్ని స్వరములు ఉంటాయి కనుక అది సంపూర్ణము. ఇందులో పల్లవము అనేది పత్ లవము అని విరిస్తే ప కొద్దిగానే ఉంది అని తీసికోవచ్చు. అంటే వసంత రాగములో ఆరోహణలో ప స్వరము ఉండదు, అవరోహణలో మాత్రమే ఉంటుంది, అందువల్ల పల్లవము అని కొందరు అంటారు. ఇక్కడ మరో విషయం గుర్తులో ఉంచుకోవాలి. ఇప్పటి కర్ణాటక సంగీతములోని వసంత రాగములో ప లేదు. అంటే అప్పటి వసంత రాగము హిందూస్తాని వసంతమును పోలినది. అంటే భూషణకవి సంధి కాలములో నివసించాడు. అప్పటికి బహుశా పూర్తిగా రెండు సంగీత పద్ధతులు రాలేదేమో? శిశిరములో హిందోళము పాడే స్త్రీలు వసంత ఋతువులో వసంత రాగాన్ని పాడారు అని కూడా అర్థము.

వసంత రాగము చాలా ప్రాచీనమైన రాగం[11]. పూర్వులు దీనిని రాగాంగము అని పిలిచేవారు. వారి సిద్ధాంతము ప్రకారం ఇది హిందోళ జన్యము. ఆరోహణ స్వరాలు – స-గ-మ-ధ-ని-స, అవరోహణ స్వరాలు – స-ని-ధ-ప-మ-గ-రి-స. వాది స్వరము స అయితే, సంవాది స్వరము మ. ఈ వసంత రాగాన్ని కర్ణాటక సంగీతములో కొందరు హిందోళవసంతము అంటారు. కాని హిందోళ వసంతానికి ఆరోహణ అవరోహణలు ఇలాగుంటాయి – స-గ-మ-ప-ధ-ని-ధ-స, స-ని-ధ-ప-మ-ద-మ-గ-స. ఇప్పుడు కర్ణాటక సంగీతములో వాడుకలో ఉండే వసంత రాగంలో పంచమము లేదు (స-మ-గ-మ-ధ-ని-స, స-ని-ధ-మ-గ-రి-స). ఇది సూర్యకాంత మేళకర్త జన్యము. హిందూస్తాని బసంత్ రాగము పూర్వీ థాట్‌కు చెందినది. పారసీక భాషలో వసంతాన్ని బహార్ అంటారు. ఈ పేరితో కూడా ఒక రాగము ఉంది. బసంత్, బహార్ రాగాలను కలిపి బసంత్‌బహార్ వస్తుంది. ముందు వెనుక వసంతమనే పేరుతో ఎన్నో రాగాలు ఉన్నాయి (వసంత భైరవి, వసంత వరాళి, వసంత ముఖారి, మల్లికా వసంతం, గోపికా వసంతం, కళ్యాణ వసంతం, హిందోళ వసంతం, వీర వసంతం, విజయ వసంతం, ఇత్యాదులు).

సంగీతములో వసంతము

ఈ వ్యాసం మొదట్లో ప్రస్తావించిన లలిత లవంగలతా పరిశీలన కోమల మలయ సమీరే అనే అష్టపది గీతగోవిందములో మూడవది. దీనిని కర్ణాటక శైలిలో కృష్ణమూర్తి-వేదవల్లి సంపూర్ణముగా ఒక పదము విడువకుండా పాడినారు. ఒరిస్సా శైలిలో రఘునాథ పాణిగ్రాహి పాడిన పాట ప్రసిద్ధి చెందింది. అరుణా సాయిరాం కూడా దీనిని చక్కగా పాడారు. కర్ణాటక సంగీతములోని వసంత రాగములో చాల ప్రసిద్ధి కెక్కిన త్యాగరాజు పాట సీతమ్మ మా యమ్మ శ్రీరాముడు మా తండ్రి (రాధా సుబ్బులక్ష్మి గార్లు కోకిల కంఠాలలో పాడిన ఈ పాట ఎంత బాగుంటుందో). రామచంద్రం భావయామి అనే దీక్షితుల కృతిని ఉణ్ణీ కృష్ణన్ పాడారు.

http://eemaata.com/Audio/may2010/basantబసంత్ రాగ్ – బిస్మిల్లా ఖాన్ షహనాయీ http://eemaata.com/Audio/may2010/bahArబహార్ రాగ్ – రవిశంకర్ సితార్

తచ్చూరి సింగారాచారి రాసిన, “నిన్ను కోరి యున్నారా /నన్నేలుకోరా /పన్నగశయనుడౌ శ్రీపార్థసారథి దేవా /సూనశరునిబారి కోర్వగ లేరా” అనే వర్ణాన్ని కూడా వసంత రాగములోనే పాడుతారు. సినిమా పాటలలో ఇళయరాజా దర్శకత్వంలో రాజాపార్వై అనే చిత్రంలో వసంత రాగంలో అమర్చబడిన ఒక అందమైన పాట ఉంది. ఇక హిందూస్తానీ బసంత్, బహార్ రాగాలలో శంకర్-జైకిషెన్ దర్శకత్వంలోని బసంత్-బహార్ చిత్రములోని అన్ని పాటలూ కర్ణానందమే.

ఛందో వసంతము

పురాణకాలమునుండి వసంత అనే పేరు అందరికీ ఆకర్షణీయంగానే తోచింది. శూద్రకుడు మృచ్ఛకటిక నాటకములో తన నాయికకు వసంతసేన అని పేరుంచాడు. ఈ నవీన యుగంలో గాయనీమణులైన వసంత కుమారి, వసంతకోకిలం పేరులు అందరికీ చిర పరిచితములే. వసంతుడు మగవాడే గదా, అందువల్ల మగవాళ్లు కూడా వసంత అనే పేరును ఉంచుకొంటారు.

నాకు వసంతమునకు సంబంధించిన ఛందస్సు అంటే ఇష్టము. ఈ సందర్భంగా ఒకప్పుడు సరదాగా పూల పేరులతో ఉండే వృత్తాలను సంకలన[12] పరిచాను. మీకు వ్యాసారంభములో వసంతములో కుసుమించే పూలను గురించిన స్రగ్ధరా వృత్తాన్ని తెలిపాను. ఇప్పుడు మరికొన్ని వృత్తాలను మీకు పరిచయము చేస్తాను. మొదట పురాతన కాలమునుండి వాడుకలో ఉండేది ప్రసిద్ధమైన వసంతతిలక వృత్తము. శ్రీవేంకటేశ్వర సుప్రభాతములో మొదటి అధ్యాయములోని పద్యాలు ఎక్కువగా వసంతతిలకములే. శార్దూలవిక్రీడితము తరువాత సంస్కృత కవులు కావ్యాలలో, నాటకాలలో దీనిని ఎక్కువగా వాడారు. కింద వసంతతిలకములో ((UUI UIII) (UII UI UU)) ముద్రాలంకారములో ఒక పద్యము -

ఈ మంద మారుతము హృద్యముగాను వీచెన్
కామీ వసంతతిలకమ్ముగఁ బూలు పూచెన్
నా మానసమ్ము నవ నాదతరంగ మాయెన్
ప్రేమీ వసంతమున వింతగ విశ్వ మాయెన్

మాలతీ అనే వృత్తము కూడా వసంత కాలానికి సరిపోతుంది. ఇది స్రగ్విణిలో అర్ధ పాదము (UIU UIU). కింద ఒక ఉదాహరణ-

మాలతీ మాల నా
కేలతో వేతురా
నీలదేహా హరీ
లీలలన్ జూపరా

మిగితా పేజీలు: 1 2 3 4 5 6
    
   
Print Friendly