గుండుగొమ్ములనుమానం – 3

త్రిపుర సృజనను గురించిన చర్చల్ని సంశయంతో పరికిస్తారు. త్రిపుర కాఫ్కా కవితల సంపుటి మొదటి పేజీల్లో ఒక జెన్ యోగి కవిత ఉంటుంది:

Who calls my poems poems?
My poems are not poems.
Knowing my poems are not poems
Together we can begin to speak of poems.

‘ఇవి మంచి కవితలు, అవి కావు, ఈ కవి కంటె ఆ కవి తక్కువవాడు’ అని ఇలాంటి చర్చల్ని త్రిపుర దగ్గరకు తీసుకొనిపోయే వాళ్ళకి ఆయన మౌనమే సమాధానం అవుతుంది. ఇది లౌక్యంతోనో, మర్యాద కోసమో, తన ఔన్నత్యాన్ని సూచించడానికో పాటించే మౌనం కాదు. తర్కపు పరిమితుల్ని గుర్తెరిగి, బుద్ధికి గుణ దోషాల్ని విచారించాలని ఉండే లౌల్యాన్ని, దాని వెనుక ఉన్న యావను కూడా బాగా అర్ధం చేసుకుని, దాన్ని తప్పు పట్టకుండా మన్నించి ఊరుకునే యోగి మౌనం. To set up what you like against what you dislike – this is the disease of the mind అన్న తాత్వికుని మౌనం వంటిది. త్రిపుర గురించి నా స్నేహితుల ఆరోపణకు జవాబివ్వటం చాలా జటిలమైన పని, అది ఒక పెద్ద పుస్తకమే అవుతుంది, Beckett వంటి రచయితల్ని గురించి చర్చల వలెనే. త్రిపురతో పరిచయం లేనివాళ్ళకి ఆయన పుస్తకాలున్నాయి. “త్యాగరాజాది మహాత్ములందరూ పాడి పొందలేదు. పొందినదానినే పాడినారు.” అని రమణ మహర్షి అన్నారట. నేను త్రిపుర పుస్తకాల్నే కాదు, ఆయన స్నేహాన్నీ, వాత్సల్యాన్నీ పొందిన అదృష్టవంతుణ్ణి. త్రిపుర పుస్తకాలు ఆయన ప్రజ్ఞ లోతులకు చిన్నపాటి మచ్చు తునకల్లాగ ఉండి ‘ఇవి ఎందుకులే త్రిపురే ఉండగా!’ అనిపిస్తాయి.

అభిరుచుల్ని గురించి త్రిపుర చెప్పేది ఏమంటే మౌలికంగా, అంటే దేశ కాలాదులతో సంబంధం లేకుండా, నిరపేక్షమైన ప్రమాణాలని ఏమీ లేవు. ప్రతిభావంతులైన వాళ్ళు, కుశాగ్రబుద్ధులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు వచ్చి ఒక సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించడం, దాన్ని వేరొకరు రద్దుచేసి ఇంకోటి ప్రతిపాదించడం తత్వంలోనూ, సాహిత్యం లోనూ చిరకాలంగా జరుగుతూ వస్తోంది. ‘ఇదే నిజం, ఇదే నిజం’ అని బల్లలు గుద్ది చెప్పడం అసంబద్ధంగా ఉంటుంది ఆయనకి. అసలు ఆలోచనే సాపేక్షమైనది. ఆలోచనని ఆలంబనలుగా చేసుకొని సృజన తత్వాన్ని గురించి ప్రతిపాదించే చర్చ సమస్తాన్నీ ఆయన ప్రగాఢమైన ఆసక్తితోనే కాని ఏమాత్రం కలగజేసుకోకుండా పరికించి చూస్తుంటారు. దీన్నిగురించి ఒక ఛలోక్తి కూడా చెప్పేరు. ఒకడు అరుగుమీద కూర్చుని తగువు వింటున్నాడు. వాది ముందుకొచ్చి తన వాదం వినిపిస్తే “ఇది బావుంది!” అన్నాడు. ప్రతివాది ముందుకొచ్చి వాడు చెప్పింది ఖండిస్తే “ఊఁ ఇదీ బావుంది!” అన్నాడు. మూడోవాడు పెద్ద మనిషొచ్చి “అదేంటి వాడు చెప్పిందీ బావుంది, వీడూ చెప్పిందీ బావుంది అంటావు, అలాగెలాగ తప్పు కదూ?” అంటే “ఊఁ నువ్వు చెప్తున్నదేదో ఇదీ బాగానే ఉంది!” అన్నాడుట. ఇంక అతనికి వాదాలేం వినిపిస్తారు?

నారాయణ రావు గారు కళా చర్చను గౌరవిస్తారు. చర్చకున్న ప్రయోజనాల మీద ఆయనకు గట్టి నమ్మకమే ఉంది. ఆయన విమర్శతో నాకు పేచీలన్న వాటిలో ఒకటి ఈ విషయానికి – అంటే అభిరుచికి సంబంధించినది. ఒక వస్తువుని మనం పరిశీలనకు స్వీకరించేమంటే అది మంచి యోగ్యమైన వస్తువు అయ్యుండాలి కదా. మరి ఆయన విమర్శకు, అనువాదం కోసం స్వీకరించే వస్తువుల్లో ఎన్నో నా దృష్టికి ఏమాత్రం రుచించనివి ఉన్నాయి. వాటిని ఎందుకు తలకెత్తుకుని సమీక్ష, విమర్శ నిర్వహిస్తారు? అని. దీనికి సాహిత్య సిద్ధాంతుల్లోనే కొందరు సమాధానం ఇదివరకే ఇచ్చేరు. సృజనల్ని గుర్తించటం (identification), వాటి నాణ్యతల్ని పడికట్టటం ఇవి రెండూ ఒకే పని కాదు, వేరు వేరు పనులు. రచనల్లో అన్నిరకాలుగా ఒప్పించగలిగేవి, మేలైనవి సృజనలు చాలా తక్కువగానే ఉంటాయట. అదీ కాక ఈ ఒప్పించటం అనేది చదివేవాళ్ళు ఆ సృజనకు పాఠకులు అవునా కాదా అనే విషయం మీద కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది. అంచేత విమర్శకులు సాధారణమైన పాఠకులు చేసేటట్టు ఆదికి ముందే తమకు రుచించని రచనల్ని తిరస్కరించకుండా, అన్నింటినీ స్వీకరించి సంయమనంతో, ఓపిగ్గా వాటి మంచీ చెడ్డా విచారించి చెప్పాలట. నాకైతే ఇలాంటి సహనం ఎంతమాత్రం లేదు. ఇది నా తప్పో ఒప్పో నాకే తెలీదు. ఏ కోణం నుండి, ఏ స్థాయిలో చూసినా అన్ని రకాలుగానూ నాకు గొప్పగా నచ్చే కొద్దిపాటి సృజనల కోసమే నేను వెతుక్కుని వెతుక్కుని అవే మళ్ళీ మళ్ళీ చదువుకుంటాను. వైవిధ్యం,సుహృద్భావం,సామరస్యం, ప్రజాస్వామిక మైన దృష్టితో అన్ని వర్గాల రచనల్నీ సమానంగా ఆదరించడం వంటి కొలబద్దలు సృజన పట్ల అపచారాలని నేను కోపగించుకుంటాను. ఇలాగ కోపం తప్పు అని తెలిసి కూడా నేను నిగ్రహించుకోలేక త్రిపుర దగ్గిరా, నారాయణ రావు గారి దగ్గిరా అక్కసుపడితే వాళ్ళు ఇద్దరూ ఒక్కలాగే నవ్వీసి ఊరుకునేవాళ్ళు – ‘ఓహో! నీకు అలాగుంటాది వై?!’ అని.

రస దృష్టికి, క్షమా దృష్టికి మధ్య ఈ సంఘర్షణను త్రిపుర, నారాయణ రావు గారు ఇద్దరూ తమవైన తోవల్లో పరిష్కరించుకున్నారు. నా మటుక్కి నాకు ఇది చాల ఇబ్బందిగా పరిణమించింది. కనకమ్మ గారని ఒక యోగిని – ఆవిడతో చెప్పుకున్నాను. కనకమ్మ గారు వృద్ధురాలు, తన జీవితాన్నంతట్నీ చలం గారు చెప్పుకున్న లాంటి తత్వ చింతనకు ధారపోసిన మనిషి. ఆవిడ నేను చెప్పుకున్నదంతా విని “పోనీలే రాయడం నీ ప్రవృత్తి అనుకో, దాన్లో తప్పేముంది?” అన్నారు. నేను ‘అది నిజమే కాని నా అసహనం తప్పుకదా, నామీద నాకే చికాకేస్తుందీ’ అని అడిగేను. ఆవిడ “మనసు బిర్ర బిగుసుకొని ఉంటే అహంకరించి తన ఆలోచనలకీ ఇతరుల ఆలోచనలకీ యుద్ధాలు ప్రకటించుకొని, తనదే పైచేయి అని ఎలాగోలాగ నిరూపించుకుంటుంది. ప్రార్ధిస్తే మనసు మెత్తనవుతుంది. అది మీ పనికి కూడా మంచిదవుతుంది.” అన్నారు. ఆవిడ చెప్పిన మాటలకంటే ఆవిడ స్వయంగా మూర్తీభవించినట్లున్న క్షమను, సహనాన్ని చూసి నేను చకితుణ్ణయిపోయేను గాని ఆవిడ చెప్పినట్టు ప్రార్ధించి కూడా నేను దొంగ సృజనల్ని సహించలేకుండా ఉన్నాను. ‘నేనింతే కాబోలు!’ అనుకున్నాను.

‘రసం’, ‘యోగం’, ‘నిష్ట’ వంటి మాటలు ఇప్పుడు చాదస్తంలా అనిపిస్తాయి. వాటిని పాత కాలపు సాంకేతిక పదాలుగా స్వీకరించి అవి వేటికి ప్రతీకలో ఆ అనుభవాల్ని అర్ధం చేసుకొనే ప్రయత్నం చెయ్యవచ్చును. ‘రవిగాంచనిచో కవిగాంచునే’ అని మునుపెవరో అన్నదీ, ‘కళ్ళంటూ ఉంటే చూసీ..’ అని శ్రీ శ్రీ గారన్నదీ, కవి తన పాఠకునికి తలలోని జేజమ్మని దర్శింపజేస్తాడని నేనన్నది రస దృష్టినే సూచిస్తున్నాయి. ఇప్పుడు దీనిమీద రసవత్తరమైన విజ్ఞాన శాస్త్ర చర్చ జరుగుతున్నాది. ఉదాహరణకు రామచంద్రన్ అని ఒక మనోవైజ్ఞానికుడు ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతం – The Science of Art అని ఉన్నాది. సృజనని అమ్మ అని, సరస్వతీ దేవి అని, భారతీ అనీ, సంగీత శ్యామలే అనీ వ్యవరించే ప్రతీకలు నాకైతే మూఢ నమ్మకంలా కాక మిక్కిలి మనోహరంగా ఉంటాయి. జీవితపు భీభత్సం నుండి సేదదీర్చి, దాన్లోంచే జీవితపు మాధుర్యాన్నీ, సౌందర్యాన్నీ వెలికితెచ్చి అందించే సృజన కవికి, అతని పాఠకులకీ అమ్మ. సృజన తత్వం తెలియక వాళ్ళు చేసే తప్పులు అమ్మ యెడల పిల్లలు చేసే లాంటి తప్పులు, దిద్దుకోగలిగినవి. ఈ తప్పులేమిటో నాకూ బాగా అనుభవం ఉన్నాది. ‘వెలది, జూదము, పానము, వేట, పలుకు ప్రల్లదనము, దండంపు పరుషదనము, సొమ్ము నిష్ప్రయోజనముగా వమ్ముసేత’ ఇవి బతుకుల్లో చేసే తప్పులట! సృజనల్లో తప్పులేమిటో నాకు ఊహ తెలిసినప్పటి వరకూ వెనక్కి చూసుకుని అవన్నీ ఇదిగో ఒక జాబితా లాగ రాసేను: పాలుమాలిమి (Boredom), మెప్పు యావ, అనుకరణ, దబాయింపు, బుకాయింపు, గడుసుతనం, టక్కరితనం, చాపల్యం, ప్రదర్శన, స్వాతిశయం, బద్ధకం, అశ్రద్ధ, నటన, కాఠిన్యం, అసహనం, నిర్దయ, ప్రలోభం, పక్షపాతం, దురభిమానం, దుందుడుకు, మొహమాటం, పెద్దమనిషి తరహా, నాయకత్వ కాంక్ష, కపటం, ముఠా తత్వం, డాబుసరి, పెట్టుడు ఆవేశం (sentimentality), గురుత్వ కాంక్ష, అపోహ, రాజకీయం, ప్రచారం, దుర్భ్రమ (confusion about roles and purpose), ఉదాత్తత – అంటే Holier than thou! అన్నలాంటి వైఖరి. తప్పులు తెలుసుకుని దిద్దుకోగలిగితే చివరికి నైసర్గికమైన ప్రతిభంటూ ఉండి ఉంటే అది సృజనల్లో ప్రస్ఫుటమవుతుంది. తమ ప్రతిభ, అభ్యాస బలంతో ఇలాంటి బలహీనతల్నుండి ముక్తులైన వాళ్ళు సృజన తత్వాన్ని గురించి క్షమతో చెప్పకనే చెప్పగలిగే ఉపాధ్యాయులు.

గురు స్థానాలను అన్నింటినీ లౌక్యులు, మేధావులు తెలిసో తెలియకో ఆక్రమించుకొని ఉన్నా వివేకంతో తమ గురువుల్ని వెదికి వెదికి అందుకోగలిగిన సృజనశీలురు అదృష్టవంతులు. సృజనశీలురైన వాళ్ళకి బాల్యం గడుస్తున్నకొద్దీ తమకు సృజనతో ఏదో ఒక సంబంధం ఉండక తప్పదన్న స్పృహ కలుగుతుంది. పెరిగి పెద్దయ్యి వాళ్ళు సృజనకారులుగా తమ పాత్ర ఏమిటో, సృజనతో తమ సంబంధం ఏమిటో కనుక్కోవలసి ఉంటుంది. కవి, రచయిత, నాటక కర్త, వాగ్గేయకారుడు, రసజ్ఞుడు, పండితుడు, ఉపాధ్యాయుడు, లాక్షణికుడు, రస సిద్ధాంతి, విమర్శకుడు, సంపాదకుడు, ప్రచురణకర్త, ప్రచారకుడు, – సృజనశీలురకు సృజనతో ఇన్ని రకాల బాంధవ్యాలకు అవకాశం ఉంది. వీటిలో తమ పాత్ర ఏదో ఎంచుకోవటమే కష్టం; కాని అక్కడితో ఈ ప్రశ్న ఆగదు. తాము ఎంచుకున్న పాత్ర నిర్వహించడంలో తమ మార్గం ఏమిటో కూడా వాళ్ళు వివేకంతో నిర్ధారించుకోవాలి. దీనికి వెనుకటి తరాలవాళ్ళు ఉపాధ్యాయులుగా తోవ చూపించగలగాలి. ఈ విషయంలో దుందుడుకు నిర్ణయాలు తీసుకుంటే, తమ ప్రతిభకు, ప్రవృత్తికి, శక్తికి సరిపడని తోవలు ఎంచుకుంటే అసంతృప్తి మిగులుతుంది. దీన్ని వివేకంతో నిర్వహించుకో గలిగిన వారికి సృజన నుండి తాము ఏం ఆశిస్తున్నారో అది దొరికి ఊరట కలుగుతుంది.

అలాంటి సమతుల్యాన్ని సాధించుకున్నవాళ్ళు తమ సృజనను గురించీ, సృజనతో తమ సంబంధాన్ని గురించీ చెక్కు చెదరని స్థైర్యంతో ఉంటారు. కాని అదే సమయంలో ఏదో ఒక నైసర్గికమైన వినయంతో కూడా ఉంటారు. త్రిపురని, నారాయణరావు గార్ని నేను చూసీ చూడగానే వాళ్ళిద్దరిలో ఇలాంటి స్థైర్యాన్ని పోల్చుకున్నాను. రావిశాస్త్రి గారు ఇలాగే ఉండే వారు. వీళ్ళే కాదు ఇలాంటి నిబ్బరం ఉన్న సృజనకారుల్ని జీవితంలో అన్ని రంగాల్లోనూ ఎప్పుడో అపురూపంగా తారసపడుతుంటారు. వీళ్ళల్లో తమ సృజన నాణ్యతనీ విలువనీ ఇతరులకి ప్రదర్శించి మెప్పించుకోవాలన్న ఆదుర్దా, యావ కనిపించవు. రాసింది వెనుతిరిగి చూసుకొని పశ్చాత్తాప పడటం, ఇతరుల అంచనా కోసం, మెప్పు కోసం ఎదురు చూడటం క్రమేపీ లుప్తమైపోతాయి. ఎందుకంటే స్వయం ప్రకాశకమైన వస్తువుల్ని ఎత్తి చూపించటానికి వాటిమీద వేరే దీపం వెయ్యక్కర్లేదు.

త్రిపుర అయితే ఈ విషయంలో చెప్పనలవి కానంత ధీరుడు. ఆయన సృజన గాంభీర్యపు లోతులు కొలతకు అందనివి. ఒకసారి ఒక గాయనిలో ఇలాంటి స్థైర్యాన్నే చూసి చకితుణ్ణై ఆ సంగతి త్రిపురతో ప్రస్తావించేను. ఆవిడకి తన సంగీతాన్ని గురించీ, జీవితాన్ని గురించి కూడాను అంతటి నిబ్బరం ఎక్కడ్నుంచి వస్తుంది? అని. త్రిపుర చెప్పేవి మాటలు తక్కువ, చేష్టలు, నవ్వులు, సంకేతాలే ఎక్కువ. ఆయన చెప్పిందీ ఏమంటే – కళాకారులు తమ సృజన మీద ఆశీనులై ఈ జరిగే లోక వ్యవహారాన్నీ, ఒడిదుడుకుల్నీ చోద్యం చూస్తుంటారని. నామిని సుబ్రహ్మణ్యం నాయుడు గారి మాటల్లోనూ ఇలాంటి స్థైర్యాన్నే చూస్తున్నాము. దుర్భరమైన కష్టాల్ని, వేదనను స్వయంగా అనుభవించేవాళ్ళు సైతం సృజనశీలురైతే చిత్రంగా ఆ దు:ఖం ఒక సాకుగా మారి వాళ్ళ సృజనని కబళించివెయ్యటం లేదు సరికదా అంతర్లీనంగా ప్రవహిస్తూ వాళ్ళ సృజనకు వన్నె తెస్తున్నాది. ఎలాగో?!